Język łotewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Latviešu
Obszar Łotwa i inne głównie USA, Kanada, Rosja
Liczba mówiących 1,5 miliona
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki bałtyckie
**Języki wschodniobałtyckie
***Język łotewski
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Łotwa, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez Instytut Języka Łotewskiego
Kody języka
ISO 639-1 lv
ISO 639-2 lav
SIL LAT
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku łotewskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka łotewskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-łotewski online

Język łotewski (łot. latviešu valoda) – język z grupy języków bałtyckich, którym posługuje się w sumie ok. 2 mln osób, głównie na Łotwie.

Informacje ogólne[edytuj | edytuj kod]

Procent ludzi deklarujących użycie łotewskiego jako głównego języka we własnym domu wg regionów

Język łotewski należy wraz z litewskim do grupy wschodniej języków bałtyckich stanowiących podgrupę w rodzinie języków indoeuropejskich. Obydwa języki zachowały stosunkowo dużą liczbę archaicznych cech prajęzyka, zwłaszcza w zakresie morfologii imiennej, aczkolwiek zarówno fonologia, jak i morfologia czasownika wykazują w stosunku do prajęzyka pewne innowacje. W przeciwieństwie do języka litewskiego łotewski znajdował się pod silnym wpływem języków germańskich, ugrofińskich oraz słowiańskich, czego efektem są stosunkowo liczne innowacje gramatyczne i leksykalne nieobecne w litewskim. Dlatego też przydatność łotewskiego do badań porównawczych nad językami indoeuropejskimi i rekonstrukcji języka praindoeuropejskiego jest mniejsza niż konserwującego wiele archaicznych cech języka litewskiego. Pewne archaiczne cechy języka łotewskiego (głównie leksyka, lecz nie tylko) występują zwłaszcza w tradycyjnych pieśniach ludowych (tzw. dainach) oraz w poezji ludowej.

Słownictwo łotewskie wykazuje wiele zapożyczeń z języka niemieckiego, języka szwedzkiego oraz języka rosyjskiego. Współcześnie obserwowany jest rosnący wpływ języka angielskiego.

Od wczesnego średniowiecza aż do XIX wieku język łotewski był pod bardzo silnym wpływem języka niemieckiego z uwagi na setki lat niemieckiego panowania na terenie Łotwy oraz tego, że nawet w późniejszych czasach wyższą klasę społeczeństwa na Łotwie stanowili Niemcy.

Po odzyskaniu niepodległości w 1991 r. władze Łotwy ustanowiły język łotewski jedynym językiem urzędowym w tym kraju i prowadzą kampanię na rzecz jego upowszechnienia wśród mniejszości narodowych (przede wszystkim Rosjan preferujących język rosyjski).

Stara ortografia[edytuj | edytuj kod]

Stara ortografia bazowała na ortografii języka niemieckiego i nie reprezentowała zbyt dobrze wymowy języka łotewskiego. Na początku teksty pisane były używane przez niemieckich duchownych do pomocy w ich pracy z Łotyszami. Zasady pisowni były wówczas chaotyczne, np. występowało 12 wariantów zapisu głoski „Š”. W 1631 roku duchowny Georgs (Juris) Mancelis podjął starania mające na celu usystematyzowanie pisowni. Tak powstały pierwsze systematyczne zasady pisowni języka łotewskiego. Stara ortografia była używana do XX wieku, gdy powoli zastępowano ją nowoczesną ortografią.

Porównanie odmian łotewskiej ortografii[edytuj | edytuj kod]

Na przykładzie modlitwy „Ojcze nasz” w różnych stylach języka łotewskiego:

Pierwsza ortografia
(Cosmographia Universalis)
Stara ortografia Nowa ortografia Styl używany w internecie
Muuſze Thews exkan tho Debbes Muhſu Tehvs debbeſîs Mūsu tēvs debesīs Muusu teevs debesiis
Sweetyttz thope totws waerdtcz Swehtits lai top taws wahrds Svētīts lai top tavs vārds Sveetiits lai top tavs vaards
Enaka mums touwe walſtibe. Lai nahk tawa walſtiba Lai nāk tava valstība Lai naak tava valstiiba
Tows praetcz noteſe Taws prahts kai noteek Tavs prāts lai notiek Tavs praats lai notiek
ka exkan Debbes tha arridtczan wuerſſon ſemmes kà debbeſîs tà arirdſan zemes wirsû kā debesīs, tā arī virs zemes kaa debesiis taa arii virs zemes
Muſze beniſke mayſe bobe mums ſdjoben. Muhsu deeniſchtu maizi dod mums ſchodeen Mūsu dienišķo maizi dod mums šodien Muusu dienishkjo maizi dod mums shodien
Vnbe pammet mums muſſe parrabe Un pametti mums muhſu parradus [później parahdus] Un piedod mums mūsu parādus Un piedod mums muusu paraadus
ka mehs pammettam muſſims parabenekims kà arri mehs pamettam ſaweem parrahdneekeem kā arī mēs piedodam saviem parādniekiem kaa arii mees piedodam saviem paraadniekiem
Vnbe nhe wedde mums exkan kaerbenaſchenne Un ne eeweddi muhs eekſch kahrdinaſchanas Un neieved mūs kārdināšanā Un neieved muus kaardinaashanaa
Seth atpeſthmums no to loune bet atpeſti muhs no ta launa [później łauna] bet atpestī mūs no ļauna bet atpestii muus no ljauna
Aefto thouwa gir ta walſtibe Jo tew peederr ta walſtiba Jo tev pieder valstība Jo tev pieder valstiiba.
vnbe tas ſpeez vnb tas Goobtcz tur muſſige un tas ſpehks un tas gods muhſchigi [później muhzigi] spēks un gods mūžīgi speeks un gods muuzhiigi
Amen Amen Āmen Aamen

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Podział dialektów łotewskich: kolor niebieski – dialekt liwoński; kolor zielony – dialekt środkowy; kolor żółty – dialekt łatgalski

Wyróżnia się trzy główne dialekty języka łotewskiego:
1. Dialekt liwoński (łot. lībiskais dialekts) – występuje na terenach przyległych do Zatoki Ryskiej.
2. Dialekt środkowy (vidus dialekts) – występuje w centrum kraju; na dialekcie tym oparty jest współczesny łotewski język literacki.
3. Dialekt łatgalski, zwany też górnołotewskim (augšzemnieku dialekts) – występuje we wschodnich częściach kraju bezpośrednio sąsiadujących ze słowiańskim obszarem językowym[1].

Wśród powyższych dialektów wyróżnić można także szereg gwar. I tak, dialekt liwoński obejmuje gwary tamijskie[2] (występujące na terenie Kurlandii) oraz gwary inflanckie (występujące w zachodniej Liwonii). W ramach dialektu środkowego wyróżnia się z kolei: a) gwary środkowe (na terenie Liwonii, nad rzeką Gaują); b) gwary zemgalskie (w basenie Lelupy, na terenie Semigalii) oraz c) gwary kurońskie (w południowej Kurlandii, w górnym biegu rzeki Windawy).

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

W języku łotewskim wyróżnia się dwa rodzaje: męski i żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.

Rodzaj Końcówka Przykłady
męski -s tēvs – ojciec, galds – stół
-š (zdrobnienia) tētiņš – tatuś, aliņš – piwko
-is brālis – brat, skapis – szafa
-us medus – miód, ledus – lód
żeński -a māsa – siostra, istaba – pokój
-e māte – matka, puķe – kwiatek
-s nakts – noc, sirds – serce

Rzeczowniki odmieniane są, podobnie jak w języku polskim, przez siedem przypadków (choć niektórzy autorzy nie wyodrębniają narzędnika, który w liczbie pojedynczej jest zbieżny z biernikiem, a w liczbie mnogiej z celownikiem).

Z kilkoma wyjątkami akcent pada na pierwszą sylabę.

Pisownia i alfabet[edytuj | edytuj kod]

Język łotewski jest zapisywany przy pomocy zmodyfikowanego alfabetu łacińskiego. Nie są używane litery q, w, x, y, występują w nim natomiast litery ā, č, ē, ģ, ī, ķ, ļ, ņ, š, ū, ž. W dialekcie łatgalskim występuje litera ö.

Ortografia w dużym zakresie ma charakter fonetyczny i odzwierciedla wymowę poszczególnych wyrazów.

Alfabet łotewski:

A Ā B C Č D E Ē F G Ģ H I Ī J K Ķ L Ļ M N Ņ O P R S Š T U Ū V Z Ž
a ā b c č d e ē f g ģ h i ī j k ķ l ļ m n ņ o p r s š t u ū v z ž

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Łotewska Wikipedia

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • W. Smoczyński, Język łotewski, [w:] Języki indoeuropejskie, red. L. Bednarczuk, t. II, Warszawa 1988, s. 870-884.

Przypisy

  1. Podział dialektów za: W. Smoczyński, Język łotewski, [w:] Języki indoeuropejskie, red. L. Bednarczuk, t. II, Warszawa 1988, s. 879
  2. Stosowane jest też określenie gwary tamskie.