Myszy i ludzie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści. Zobacz też: inne znaczenia tytułu Myszy i ludzie.
Myszy i ludzie
Of Mice and Men
Autor John Steinbeck
Miejsce wydania  Stany Zjednoczone
Język angielski
Data I wyd. 1937
Wydawca Covici Friede
Typ utworu powieść
Przekład Jan Meysztowicz (1965)
Zbigniew Batko (1998)

Myszy i ludzie (oryginalny tytuł Of Mice and Men) – powieść amerykańskiego pisarza i noblisty Johna Steinbecka. Została opublikowana w 1937 roku[1]. Opowiada historię dwóch przyjaciół, George’a i Lenniego, którzy podczas wielkiego kryzysu w latach 30. XX wieku, próbują zarobić na życie tułając się od rancza do rancza. Jedno z najbardziej popularnych dzieł tego autora[2].

Tytuł[edytuj | edytuj kod]

Steinbeck zaczerpnął nazwę dla swego dzieła z wiersza Roberta Burnsa Do myszy[3].

Geneza oraz tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

W 1936 Steinbeck przyjął zlecenie od San Francisco News[4], by zbadać sytuacje migrujących pracowników w Kalifornii. Historie i okoliczności w jakich ich doświadczył zostały odzwierciedlone w jego dziele. Była to próba pokazania w jaki sposób dwóch mężczyzn próbuje przetrwać w czasie wielkiego kryzysu. Steinbeck dołączył do tego również swoje doświadczenia z pracy na farmie oraz z miejsc, których żył.

Powieść ta jest ściśle połączona z Wielkim Kryzysem. Gdy w latach trzydziestych XX wieku giełda podupadła, sytuacja farmerów ze złej stała się tragiczna. Po I Wojnie Światowej ceny plonów znacznie spadły, zmuszając ich do powiększania swoich dobytków i kupowania dodatkowych narzędzi. Sytuacje tę pogorszyła susza we wschodniej części Ameryki Północnej. Dlatego też farmerzy nie mieli z czego spłacić swoich długów, które zaciągnęli, by kupić ziemię i narzędzia. Skutkiem tego były masowe migracje do Kalifornii w celu znalezienia godnej pracy.

Treść[edytuj | edytuj kod]

Akcja powieści rozgrywa się w Dolinie Kalifornijskiej, wzdłuż której płynie rzeka Salinas. Głównymi miejscami, w których rozgrywa się akcja są brzegi rzeki Salinas oraz ranczo, znajdujące się nieopodal. Do pracy na ranczu udaje się dwoje przyjaciół – George Milton, niski i mądry oraz Lenny Small, wielki, lekko upośledzony. Zatrzymują się przy brzegu rzeki, by zrobić sobie przerwę.

Lennie nie potrafi sobie przypomnieć gdzie właściwie się udają, George, lekko poddenerwowany tym faktem przypomina mu o tym gdzie pracują. Lennie szuka swojej karty pracowniczej, lecz w kieszeni znajduje zdechłą mysz, na którą napotkał przy drodze. Lubi zajmować się łagodnymi zwierzętami, niestety z powodu swojej siły i niemożności jej opanowania, często zupełnie przypadkiem je zabija. Próbuje ją ukryć przed George’em, który domaga się, by mu ją oddał, lecz ten wrzuca ją do rzeki. Później, tego samego dnia, Lennie udaje się nad rzekę, by odnaleźć swoją własność, co bardzo rozdrażnia George’a. Kłóci się z Lenniem, lecz potem czuje wyrzuty sumienia i stara się pocieszyć swego przyjaciela. Mówi mu, że któregoś dnia będą posiadali własną farmę, na której będą hodowali jedzenie oraz króliki, którymi Lennie będzie się mógł opiekować.

Następnego ranka obydwaj przyjaciele docierają na ranczo. Właściciel jest niepocieszony, ponieważ się spóźnili. Jego syn, Curley, jest niskim mężczyzną, który nie cierpi wielkich facetów, takich jak Lennie. Między nim , a George’em dochodzi do niesnaski. Krótko po tym wchodzi żona Curleya, której prowokacyjny ubiór i zachowanie sprawia, iż George jest podirytowany. Ostrzega Lenniego, by trzymał się od nich z daleka. Do pomieszczenia wchodzi dwóch kolejnych pracowników, Slim i Carlson. Pies Slima dopiero co urodził szczeniaki, więc Lennie nie może się doczekać, aby się nimi zająć. Carlson sugeruje, że Candy, ich współpracownik w sędziwym wieku, może zabić swojego starego psa pasterskiego i wziąć jedno ze szczeniąt. Slim daje Lenniemu jedno szczenię, a ten z kolei spędza większość wieczoru bawiąc się z nim w stodole. George zdecydował się opowiedzieć Slimowi co stało się podczas ich ostatniego pobytu na innym ranczu. Musiał on wraz z Lenniem uciec z miasta, ponieważ Lennie przypadkiem zaatakował kobietę, która następnie udała się na policję. Do baraku wchodzi Candy, wraz ze swoim psem, więc Carlson nalega by mógł go zabić. Pies jest stary i schorowany, ale starzec jest do niego bardzo przywiązany. Niestety fakt, że był jedyną osobą chcącą zatrzymać psa sprawił, że w końcu się zgodził by Carlson wyprowadził psa i go zatrzelił.

George i Lennie zaczynają rozmawiać o farmie, o której marzą. Rozmowę usłyszał Candy, który prosi o to, by mógł do nich dołączyć. Fakt, że ma odrobine oszczędności przekonał George’a, który ostatecznie się zgodził. Gdy wchodzą z powrotem do pomieszczenia, Curley zauważa uśmiech na twarzy Lenniego i błędnie wywnioskował, ze ten się z niego śmieje. Atakuje go, lecz Lennie nie próbuje mu oddać. W obronie, łapie rękę Curleya i przypadkiem ją łamie, nie zdając sobie z tego sprawy.

Tego wieczoru wszyscy, oprócz Crooksa, czarnoskórego inwalidy, oraz Candy’ego, Lennie’ego i żony Curleya. Crooks żyje samotnie w stodole, ponieważ jest czarny. Lennie wchodzi do stodoły w poszukiwaniu swojego szczeniaka i wdaje się z Crooksem w rozmowę, którzy narzeka na samotność. Lennie mówi Crooksowi o pomyśle na założenie własnej farmy , lecz ten drugi ma wątpliwości. Po wysłuchaniu tego co ma do powiedzenia Candy, zmienia swoje zdanie i pyta czy nie znalazłoby się dla niego miejsce na farmie.

Żona Curleya pojawia się w stodole, co wprawia wszystkich mężczyzn w zakłopotanie, dlatego też Candy prosi ją by się wyniosła. Uwaga ta ją rozwściecza i zaczyna krytykować ich oraz ich pomysł, co z kolei wyprowadza z równowagi Crooksa. Przypomina mu, że jest tylko robotnikiem, w dodatku czarnoskórym. Crooks się zawstydził i posmutniał. W oddali słychać pozostałych mężczyzn powracających z miasta, dlatego tez żona Curleya odchodzi. Podczas gdy panowie wychodzą, Crooks mówi Candiemu, że się rozmyślił i nie chce brać udziału w założeniu własnej farmy.

Następnego dnia, po południu, Lenny siedzi sam w stodole razem ze szczeniakiem, którego przypadkowo zabił swoimi silnymi rękoma. Do środka wchodzi żona Curleya i siada obok niego. Opowiada mu o tym, ze mogła zostać aktorką, lecz Lenny mówi tylko o własnej farmie i o królikach, które mógłby hodować, i którymi mógłby się zajmować. Żona Curleya zauważając obsesje Lenniego na punkcie głaskania łagodnych zwierząt proponuje, by ten pogłaskał jej włosy. Robi to jednak zupełnie bez wyczucia, co sprawia, że się wystraszyła. Próbuje ją uciszyć, ale, znów przypadkiem, łamie jej kark. Lennie ucieka i chowa się przy brzegu rzeki. Candy znajduje ciało żony Curleya, a następnie czym prędzej mówi o tym George’owi. Reszta przychodzi do stodoły i widząc to co się wydarzyło, biegną po broń i zaczynają poszukiwanie Lenniego, by go zastrzelić.

George jako pierwszy do niego dociera, oznajmiając mu, że nie jest na niego zły. Lennie po raz kolejny chce usłyszeć o wymarzonej farmie i o królikach, którymi będzie mógł się zajmować. George mu to mówi i słysząc nadchodzących mężczyzn, strzela mu w głowę. Gdy się pojawiają, Curley i Carlson gratulują mu. Slim doskonale wie, że George nie chciał tego zrobić, dlatego też zabiera go stamtąd, oferując mu wsparcie.

Bohaterowie[edytuj | edytuj kod]

  • George – jest pracownikiem rancza i opiekunem Lenniego. Bardzo łatwo się denerwuje, szczególnie gdy ktoś grozi jego podopiecznemu. Podąża za swoim Amerykańskim snem w formie kawałka ziemi, którą razem z Lenniem by zarządzali i nie byli od nikogo uzależnieni. Przez to, że opiekuje się Lenniem, jego życie jest skomplikowane, lecz akceptuje swój los.
  • Lennie – wysoki i potężny mężczyzna, jest lekko upośledzony. W związku ze swoją dziecięcą naturą bardzo często, zupełnie przypadkiem, przez swoje gabaryty zabija małe zwierzątka i rani innych ludzi. To właśnie przez tę potrzebę doprowadza do śmierci żony Curleya. George na końcu powieści, by nie dopuścić do jego torturowania i więzienia, zabija go.
  • Candy – jeden z najstarszych pracowników rancza. Najbardziej boi się tego, iż kiedyś przestanie być użyteczny i zostanie wydalony z rancza. Stracił jedną rękę w wypadku podczas pracy.
  • Curley – jest synem właściciela rancza, traktuje więc też wszystkich pracowników z góry. Jest niski, dlatego też denerwuje się w otoczeniu osób potężniejszych. Jest nielubiany i obgadywany przez pracowników za plecami.
  • Żona Curleya – jedyna kobieta, która pojawia się w tej powieści. Bardzo pragnie uwagi innych mężczyzn, by ulżyć swojej samotności. Jest zamężna od bardzo krótkiego czasu. Uważa, że mogła być sławną aktorką, gdyby tylko nie poślubiła Curleya. Zrobiła to prawdopodobnie, by uciec od swojej matki, która nie pozwoliła jej udać się do Hollywood.
  • Crooks – jest jednym z pracowników farmy, lecz różni się od innych. Żyje samotnie, ponieważ jest zdeformowany (ma skrzywiony kręgosłup) i ponieważ jako jedyny jest afro-Amerykaninem. Jest zdystansowany, lecz ma się wrażenie, że jest taki tylko dlatego, iż doskwiera mu samotność.
  • Slim – kolejny pracownik farmy. Jest spokojny i dużo obserwuje. Pozostali pracownicy słuchają to co ma do powiedzenia, ponieważ go szanują. Jako jedyny rozumiał jaka więź łączy George’a i Lenniego, i jako jedyny również czuł empatie do George’a po tym co stało się po śmierci żony Curleya.
  • Carlson – pracownik farmy, który zasugerował, by uśmiercić psa Candy’ego. Zdaje się być zarozumiały i zgorzkniały. Reprezentuje światopogląd jakoby osoby stare i nienadające się do pracy powinny zostać uśmiercone. Z jego broni ginie nie tylko wcześniej wspomniany pies, lecz równie i Lennie (z rąk George’a).
  • Właściciel rancza – W powieści gra nieznaczącą rolę, bowiem pojawia się na początku, gdy George i Lennie pojawiają się pierwszego dnia w pracy.
  • Ciocia Clara – nie występuje w powieści fizycznie, lecz jest pewnego rodzaju wspomnieniem. Wzięła ona Lenniego pod swoje skrzydła gdy był jeszcze dzieckiem, a na łożu śmierci poprosiła George’a by się nim zaopiekować i go pilnował.

Motywy[edytuj | edytuj kod]

Amerykański sen[edytuj | edytuj kod]

W tym konkretnym dziele jest przedstawiony pod postacią marzenia George’a i Lenniego o posiadaniu własnej farmy i hodowli królików. Uwierzyli oni, że jeśli będą ciężko pracować i odkładać pieniądze to będą w stanie kupić kawałek ziemi i pracować na własne utrzymanie[5]. W pewnym momencie George stwierdza nawet, że ich marzenie było niemal skazane na niepowodzenie. W ten sposób Steinbeck pokazuje jak bardzo ów Amerykański Sen był nieosiągalny dla wielu mieszkańców tego kraju. Według niego sama ciężka praca nie da spełnienia, ani finansowego ani emocjonalnego. Przykładem niech będą postacie Candiego i Crooksa, którzy pracowali niemal całe życie, a nie osiągnęli praktycznie niczego[6]. Za upadek konceptu amerykańskiego snu Steinbeck obwinia wzrost urbanizacji i kapitalizmu[6]. Podobne odniesienia można znaleźć w kilku innych jego dziełach.

Przyjaźń[edytuj | edytuj kod]

Motyw przyjaźni pełni tutaj istotną rolę. Steinbeck na samym początku powieści podkreśla, iż rodzaj przyjaźni między George’em i Lenniem jest bardzo rzadki. Pracownicy rancza uważają to za coś niezwykłego. Mimo tego, że George bardzo często narzeka na Lenniego i to, ze ciągle wpada w tarapaty, nigdy go nie opuszcza, chociaż z łatwością mógłby. Jednak przysięga jaką złożył ciotce Klarze jest dla niego niezwykle istotna. Na końcu powieści, znajdując Lenniego, George jest bardzo zły za to co zrobił, lecz mówi mu co innego – że nie jest zły i nigdy nie był. Po wypowiedzeniu tych słów wyświadcza mu przyjacielską przysługę, największą na jaką go stać, strzelając mu w głowę. Zrobił to tylko i wyłącznie po to, by Lennie uniknął złości i gniewu pozostałych mężczyzn, którymi kierowała żądza zemsty.

Alienacja kobiet[edytuj | edytuj kod]

Mimo że żona Curleya nie zostaje w powieści nazwana i wydaje się być niezbyt znaczącą postacią, to jej obecność, a raczej pojawienie się, rozpoczynało serię istotnych dla całości dzieła wydarzeń. Najistotniejszy prawdopodobnie jest moment, gdy próbuje ona poczuć się mniej samotna i wchodzi do stodoły, w której jest Lennie, co kończy się śmiercią obojga. Steinbeck pokazuje, ze kobiety, tak samo jak niepełnosprawni czy też osoby innej rasy, są alienowane i odsuwane na bok w świecie zdominowanym przez mężczyzn. Jej samotność jest odzwierciedleniem samotności wszystkich kobiet, którym ówcześnie nie pozwalano na spełnianie się w jakimkolwiek stopniu[6].

Odbiór powieści[edytuj | edytuj kod]

Na świecie[edytuj | edytuj kod]

Wiele współczesnych recenzji dzieła było bardzo pozytywnych, o czym świadczy fakt, iż sprzedało się w ponad 117 tys. Egzemplarzy[7]. W Hollywood oraz na Broadwayu zaczęto poważnie myśleć nie tylko o adaptacji teatralnej, lecz również filmowej[8]. Tom Cameron z Los Angeles Times stwierdził, iż Myszy i Ludzie jest przykładem barwnych oraz żywych realiów z intelektualnymi wzorcami[7].

Wiele osób miało jednak odmienne zdanie na temat tej powieści. Edmund Wilson w swoim eseju napisał, że Steinbeck zbyt dużą uwagę przywiązał biologii, co doprowadziło do przedstawienia życia tychże ludzi do złudzenia przypominający życie zwierząt[9] Twierdził, że w powieści panuje zasada ewolucji wg Darwina – przetrwają najsilniejsi. Lennie był niezdolny do życia w społeczeństwie, więc musiał umrzeć.

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

W komunistycznej Polsce ta powieść była odbierana raczej negatywnie, szczególnie w porównaniu do innych jego dzieł. Steinbeck był uważany za pisarza postępowego, dlatego też komuniści nie byli mu przychylni. Wiktor Woroszylski napisał: Znamy dwóch Steinbecków. Jeden to wielki postępowy pisarz, autor Gron Gniewu […] A drugi Steinbeck? Tego należy wymienić w jednym szeregu z Faulknerem, Saroyanem, D. Parker i wieloma innymi drugorzędnymi pisarzami. Uprawiają oni patologiczny naturalizm.[10] Stwierdził również, iż Steinbeck nie wierzy w możliwości rewolucji społecznej[11].

Adaptacje[edytuj | edytuj kod]

Jako że dzieło szybko zyskało na popularności, zostało przeniesione na ekrany oraz deski teatrów.

Kinowe[edytuj | edytuj kod]

Od czasu wydania książki powstało kilka filmów na jej podstawie. Pierwszym był film Myszy i Ludzie z 1939 roku w reżyserii Lewisa Milestone’a. W role George’a w wcielił się Burgess Meredith, a rolę Lenniego zagrał Lon Chaney Jr. Film ten otrzymał 4 nominacje do Oscara[12]. Drugą adaptacją kinową był film o tej samej nazwie, lecz z 1992 roku. Reżyserem był Gary Sinise, a w role George’a i Lenniego wcielili się odpowiednio sam Gary Sinise oraz John Malkovich[13]. W międzyczasie stworzono kilka telewizyjnych filmów na jej podstawie.

Teatralne[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze przedstawienie na podstawie książki odbyło się 23 listopada 1937 roku na Broadwayu. Jego autorem był sam Steinbeck, a reżyserem George S. Kaufman. W rolę George’a wcielił się Wallace Ford, a Lenniego zagrał Broderick Crawford[14]. Produkcja została wskrzeszona kilkadziesiąt lat później, bo w 1974 roku, również na Broadwayu w reżyserii Edwina Sherina. Tym razem główne role zagrali Kevin Conway jako George oraz James Earl Jones jako Lennie[15].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Na wydanym w 1997 roku albumie Z rozmyślań przy śniadaniu grupy Myslovitz znalazł się utwór pt. Myszy i ludzie, inspirowany książką Steinbecka (oraz jej filmową adaptacją).

W roku 2009 powstał zespół któremu założyciele Austin Carlile oraz Jaxin Hall nadali nazwę Of Mice & Men od powieści Johna Steinbecka.

Przypisy

  1. „The portable Steinbeck. Revised, selected and introduced by Pascal Covici, Jr.”, Pascal Covici Jr., The Viking Press: Penguin Books, 1976, ISBN 0 14 015002 1
  2. BBC.co.uk http://www.bbc.co.uk/news/magazine-12829392
  3. Phrases.org.uk http://www.phrases.org.uk/meanings/the-best-laid-schemes-of-mice-and-men.html
  4. Steinbeck Center
  5. Steinbeck Center
  6. 6,0 6,1 6,2 Steinbeck Center
  7. 7,0 7,1 Steinbeck Center
  8. Jackson J. Benson, John Steinbeck, Writer: A Biography, Penguin, 1990 ISBN 0-14-014417-X
  9. Critical essay by Edmund Wilson http://www.bookrags.com/criticism/steinbeck-john-19021968-crit3_1/
  10. Smulski Jerzy "Przewietrzyć zatęchłą atmosferę uniwersytetów. Wokół literaturoznawczej polonistyki doby stalinizmu", Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2009, ISBN 978-83-231-2367-5, Rozdz. Meandry polskiej recepcji twórczości Steinbecka (lata 1945-1968).
  11. W. Woroszylski, Skorupy, „Nowiny Literackie” 1948, nr 35, s. 4.
  12. Of Mice and Men 1939 IMDb http://www.imdb.com/title/tt0031742/
  13. Of Mice and Men 1992 IMDb http://www.imdb.com/title/tt0105046/
  14. Of Mice and Men 1937 IBDb http://www.ibdb.com/production.php?id=12320
  15. Of Mice and Men 1974 IBDb http://www.ibdb.com/production.php?id=3709