Polska Akademia Nauk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Disambig.svg Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „PAN”. Zobacz też: pan.
Polska Akademia Nauk
Polish Academy of Sciences
Pałac Staszica, siedziba kilku instytutów I Wydziału PAN, Warszawa, ul. Nowy Świat
Pałac Staszica, siedziba kilku instytutów I Wydziału PAN, Warszawa, ul. Nowy Świat
Data założenia 1951
Typ uczelni państwowa
Państwo  Polska
Adres Pałac Kultury i Nauki,Plac Defilad 1
Skrytka Pocztowa 24, 00-901 Warszawa
Członkostwo Europejska Fundacja Nauki (ESF), COST, EUREKA
brak współrzędnych
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Dom Pracy Twórczej PAN w Świnoujściu

Polska Akademia Nauk (PAN) – państwowa instytucja naukowa realizująca działania służące rozwojowi, promocji, integracji i upowszechnianiu nauki oraz przyczyniające się do rozwoju edukacji i wzbogacania kultury narodowej. Akademia realizuje swoje cele w ramach korporacji uczonych oraz poprzez sieć instytutów i jednostek naukowych, prowadzących badania na możliwie najwyższym poziomie naukowym[1].

Historia PAN[edytuj | edytuj kod]

Powstanie Polskiej Akademii Nauk było wynikiem postanowień zorganizowanego przez komunistyczne władze I Kongresu Polskiej Nauki (29.06–2.07.1951) i połączone było z likwidacją Polskiej Akademii Umiejętności oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego[2]. PAN została powołana ustawą o Polskiej Akademii Nauk z 30 października 1951[3], a jej celem politycznym była kontrola środowiska naukowego[4]. Początkowo była tylko korporacją uczonych, jednak w 1960 roku została przekształcona w rządową instytucję centralną, sprawującą ogólną pieczę nad nauką w Polsce i zarządzającą siecią instytutów. W 1990 roku PAN straciła status instytucji rządowej, stając się ponownie zarówno korporacją uczonych, jak i siecią instytutów. Funkcję sprawowania kontroli nad nauką na poziomie rządu przejął Komitet Badań Naukowych.

Struktura Polskiej Akademii Nauk[edytuj | edytuj kod]

Polska Akademia Nauk jako korporacja uczonych i jako sieć instytutów naukowych zorganizowana jest w strukturę:

  • 5 Wydziałów grupujących poszczególne dyscypliny nauki:
  • 7 Oddziałów regionalnych (siedziba główna PAN mieści się w Warszawie)
  • 104 Komitetów naukowych, problemowych i narodowych – powiązanych tematycznie z wydziałami
  • sieć jednostek naukowych – działających w ramach wydziałów, pozawydziałowych i pomocniczych

Organy Naczelne PAN[edytuj | edytuj kod]

Organami naczelnymi Akademii są kolegialnie Zgromadzenie Ogólne i Prezydium Akademii oraz jednoosobowo Prezes oraz Kanclerz.

Najwyższym organem Akademii jest jej Zgromadzenie Ogólne, które tworzą wszyscy członkowie krajowi (członkowie rzeczywiści i członkowie korespondenci). Zgromadzenie Ogólne wyznacza główne kierunki działań Akademii oraz sprawuje nadzór nad całokształtem jej działalności. Zgromadzenie Ogólne decyduje między innymi o przyjmowaniu nowych członków. Uchwały Zgromadzenia są wiążące dla innych organów Akademii. Sesje Zgromadzenia Ogólnego odbywają się co najmniej dwa razy w roku[1].

Zgromadzeniu Ogólnemu przewodniczy Prezes Akademii. Jest on wybierany spośród członków Akademii przez Zgromadzenie Ogólne na czteroletnie kadencje (nie więcej niż dwie). Zgromadzenie Ogólne wybiera również wiceprezesów, w liczbie od trzech do pięciu, których kandydatury zgłasza Prezes[5].

Prezydium Akademii stanowią: Prezes, Wiceprezesi, przedstawiciele Wydziałów, prezesi Oddziałów regionalnych, przewodniczący rad kuratorów działających w ramach Wydziałów, przedstawiciel dyrektorów Jednostek naukowych oraz Kanclerz, łącznie 24 osoby.

Władze PAN[edytuj | edytuj kod]

Skład Prezydium Polskiej Akademii Nauk w kadencji 2011–2014 stanowią:

W przeszłości funkcję Prezesa Polskiej Akademii Nauk sprawowali:

  1. Jan Bohdan Dembowski (1952–1956)
  2. Tadeusz Kotarbiński (1957–1962)
  3. Janusz Groszkowski (1962–1971)
  4. Włodzimierz Trzebiatowski (1971–1977)
  5. Witold Nowacki (1977–1980)
  6. Aleksander Gieysztor (1980–1983)
  7. Jan Karol Kostrzewski (1984–1990]
  8. Aleksander Gieysztor (1990 – 31 grudnia 1992)
  9. Leszek Kuźnicki (1 stycznia 1993 – 31 grudnia 1998)
  10. Mirosław Mossakowski (1 stycznia 1999 – 26 grudnia 2001)
  11. p.o. prezesa Jerzy Kołodziejczak (16 stycznia 2002 – 31 marca 2003)
  12. Andrzej Legocki (1 kwietnia 2003 – 31 grudnia 2006)
  13. Michał Kleiber (od 1 stycznia 2007)

PAN jako korporacja uczonych[edytuj | edytuj kod]

PAN skupia w swoim składzie najwybitniejszych polskich i zagranicznych uczonych. Członkowie krajowi dzielą się na członków rzeczywistych oraz członków korespondentów. Łączna liczba członków krajowych jest ograniczona do 350.

Członkostwo w korporacji jest dożywotnie. Prawo zgłaszania kandydatów na członków korespondentów mają członkowie rzeczywiści oraz rady naukowe uczelni wyższych i instytutów PAN. Członkowie rzeczywiści są, w miarę zwalniania miejsc, wybierani spośród członków korespondentów przez wszystkich członków rzeczywistych.

Członkowie krajowi tworzą Zgromadzenie Ogólne Akademii stanowiące jej najważniejszy organ kolegialny. Członkowie, którzy ukończyli 70 rok życia otrzymują status członka-seniora i tracą bierne prawo wyborcze[1]. Przy podejmowaniu uchwał Zgromadzenia wymagane quorum ustalane jest na podstawie liczby członków którzy nie przekroczyli 75 roku życia[6]

Wydziały PAN[edytuj | edytuj kod]

Uczeni realizują swoją działalność w PAN w strukturze pięciu Wydziałów. Zgodnie ze Statutem Akademii funkcjonują następujące Wydziały:

  • Wydział I Nauk Humanistycznych i Społecznych
  • Wydział II Nauk Biologicznych i Rolniczych
  • Wydział III Nauk Ścisłych i Nauk o Ziemi
  • Wydział IV Nauk Technicznych
  • Wydział V Nauk Medycznych

Członkowie Akademii deklarują przynależność do Wydziału z chwilą przyjęcia w poczet członków (deklaracja może być również wymagana w przypadku zmiany struktury organizacyjnej Wydziałów). Przynależność członka Akademii do danego Wydziału może być zmieniona na jego wniosek, za zgodą Zgromadzenia Ogólnego.

Pracą Wydziału kieruje Dziekan powoływany przez Prezesa PAN. Wydział może być podzielony na sekcje. W ramach Wydziału mogą być tworzone także pomocnicze komisje lub zespoły doradcze. Organem kolegialnym Wydziału jest zebranie plenarne.

W ramach Wydziałów funkcjonują również jako ciała kolegialne Rady Kuratorów. Ich zadaniem jest nadzór nad działalnością Instytutów i jednostek naukowych PAN, przeprowadza ich okresową ocenę, podejmuje działania dotyczące reorganizacji struktur jednostek naukowych oraz przeprowadza konkursy na stanowiska dyrektorów jednostek naukowych.

W ramach Wydziałów funkcjonują Komitety naukowe. Komitety są samorządną reprezentacją dyscypliny lub pokrewnych dyscyplin naukowych służącą integrowaniu uczonych z całego kraju. Organami kierującymi pracami komitetu są Przewodniczący Komitetu oraz Prezydium Komitetu. Komitety tworzy i o zasadności ich funkcjonowania decyduje Zgromadzenie Ogólne Akademii. Podstawą do utworzenia komitetu naukowego jest odpowiedni stopień rozwoju dyscypliny naukowej lub dyscyplin pokrewnych oraz potrzeba reprezentacji i integracji środowiska naukowego. Oceny pracy komitetów dokonuje Rada Kuratorów danego Wydziału[5].

Oddziały regionalne PAN[edytuj | edytuj kod]

W ramach Akademii funkcjonuje 7 Oddziałów regionalnych:

Oddziały realizują zadania Akademii w określonych regionach kraju. W razie potrzeby Zgromadzenie Ogólne może podjąć decyzję o utworzeniu nowych oddziałów. W skład danego Oddziału regionalnego wchodzą przede wszystkim członkowie Akademii mający miejsce zamieszkania w danym regionie. Pracami Oddziału kierują Prezes oddziału oraz Prezydium.

Akademia Młodych Uczonych[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z Art. 38 Ustawy z 2010 roku o Polskiej Akademii Nauk[1] przy PAN działa Akademia Młodych Uczonych, której celem jest promowanie badań naukowych i prac rozwojowych prowadzonych przez wybitnych młodych przedstawicieli nauki polskiej. Członkiem tego gremium mogą być naukowcy ze stopniem doktora, którzy nie ukończyli 38 roku życia, a łączna ich liczba nie może przekraczać 35 osób. Członków AMU wybiera Zgromadzenie Ogólne spośród "wyróżniających się wybitnymi osiągnięciami naukowymi młodych przedstawicieli nauki polskiej". Kadencja członka AMU trwa 5 lat. Członkowie AMU przedstawiają PAN opinie na temat nauki. Uczestniczą w Zgromadzeniu Ogólnym, nie mają jednak głosu stanowiącego.

Pracami AMU kieruje Przewodniczący oraz Zarząd. W pierwszej kadencji (2012-2017) funkcję przewodniczącego pełni dr hab. Bartosz Karaszewski, lekarz z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.

Jednostki naukowe PAN[edytuj | edytuj kod]

Podstawową jednostką Akademii jest Instytut naukowy. W nazwie instytutu zawsze występuje skrót "PAN". Oprócz instytutów w strukturach Akademii funkcjonują pomocnicze jednostki naukowe, takie jak archiwa, biblioteki, muzea, ogrody botaniczne i zagraniczne stacje naukowe. Jednostki naukowe Akademii tworzone są, reorganizowane lub likwidowane przez Prezydium PAN na wniosek Prezesa Akademii.

Instytuty naukowe PAN[edytuj | edytuj kod]

Instytuty naukowe są podstawowymi jednostkami naukowymi PAN. Do ich zadań należy prowadzenie badań naukowych, w szczególności istotnych dla rozwoju kraju oraz upowszechnianie wyników tych badań. Instytut naukowy może prowadzić prace rozwojowe w określonym obszarze badawczym i zajmować się wdrażaniem wyników tych badań do gospodarki, może organizować pracownie gościnne w celu prowadzenia badań naukowych lub prac rozwojowych przez pracowników uczelni i innych jednostek naukowych, może też prowadzić studia doktoranckie i podyplomowe oraz inną działalność z zakresu kształcenia. Nadzór nad Akademią w zakresie zgodności działania jej organów z przepisami ustawowymi i statutem Akademii sprawuje Prezes Rady Ministrów.

W 2011 r. instytuty zatrudniały 6806 pracowników, z czego 4830 na stanowiskach naukowych[7]. W roku akademickim 2011/12 instytuty naukowe PAN kształciły 5,3% wszystkich doktorantów w Polsce[7] (ok. 2100 osób). Większość instytutów PAN ma prawo nadawania stopnia doktora i doktora habilitowanego.

W 2011 r. 80% nakładów na badania instytutów naukowych PAN dotyczyło badań podstawowych, 8,7% - badań stosowanych, 11,3% przeznaczono na prace rozwojowe[7].

Stacje naukowe PAN za granicą[edytuj | edytuj kod]

  • Biuro Promocji Nauki PolSCA (Polish Science Contact Agency PolSCA) [1]
  • Centrum Badań Historycznych w Berlinie (Center for Historical Studies in Berlin) [2]
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Kijowie (Polish Academy of Sciences Scientific Center in Kiev)
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Moskwie (Polish Academy of Sciences Scientific Center in Moscow)[3]
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Paryżu (Polish Academy of Sciences Scientific Center in Paris) [4]
  • Polska Akademia Nauk Stacja Naukowa w Rzymie (Polish Academy of Scientific Center in Rome) [5]

Budżet PAN[edytuj | edytuj kod]

W 2011 przychody własne Polskiej Akademii Nauk i wpływy z dotacji budżetowych wyniosły łącznie 124,8 mln zł[8].

Polska Akademia Nauk otrzymuje co roku dotację podmiotową w ramach części 67 budżetu państwa.

W ustawie budżetowej na 2012 wysokość dotacji dla PAN została zaplanowana w wysokości 81,1 mln zł[9], a w 2013 – również 81,1 mln zł[10].

Nakłady budżetowe na działalność instytutów PAN w 2011 r. wyniosły 1252,9 mln zł[7], co stanowiło ok. 16% wydatków na badania rozwój w sektorze instytucji rządowych i samorządowych[7]. Wydatki na 1 zatrudnionego w instytutach naukowych PAN wyniosły 207,2 tys. zł na pełny etat przeliczeniowy, z czego 153,5 tys. zł stanowiły środki budżetowe[7].

Współpraca PAN z innymi instytucjami naukowymi[edytuj | edytuj kod]

Współpraca z zagranicą[edytuj | edytuj kod]

Dwustronna współpraca naukowa[edytuj | edytuj kod]

Polska Akademia Nauk realizuje dwustronną współpracę naukową z partnerami zagranicznymi z:

  • Albanii, Arabii Saudyjskiej,Austrii, Belgii, Białorusi, Bułgarii, Chin, Chorwacji, Czarnogóry, Czech, Egiptu, Estonii, Francji, Gruzji, Hiszpanii, Holandii, Indii, Iranu, Irlandii, Izraela, Japonii, Republiki Korei, KRL-D, Litwy, Łotwy, Macedonii, Meksyku, Mołdawii, Mongolii, Niemiec, RPA, Rosji, Rumunii, Serbii, Słowacji, Słowenii, Szwecji, Taipei, Ukrainy, USA, Uzbekistanu, Węgier, Wielkiej Brytanii, Wietnamu, Włoch.

Międzynarodowe organizacje naukowe, których członkiem jest Polska Akademia Nauk[edytuj | edytuj kod]

Polska Akademia Nauk jest członkiem ponad 90 międzynarodowych organizacji naukowych w tym:

  • Europejskiej Fundacji Nauki (ESF), Europejskiego Stowarzyszenia Badań Regionalnych (RSA), Komitetu Badania Przestrzeni Kosmicznych (COSPAR), Międzynarodowego Komitetu Badań Polarnych (IASC), Stowarzyszenia Prawa Międzynarodowego (ILA).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dz. U. z 2010 r. Nr 96, poz. 619
  2. P. Hübner, Nauka polska po II wojnie światowej - idee i instytucja, Warszawa 1987, s.143-144
  3. Dz. U. z 1951 r. Nr 57, poz. 391
  4. Polska Akademia Nauk: Dzieje Instytucji. PAN. [dostęp 2010-02-07].
  5. 5,0 5,1 Statut PAN. [dostęp 2014-1-6].
  6. Polska Akademia Nauk: Zgromadzenie Ogólne. PAN. [dostęp 2010-02-07].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Nauka i technika w 2011 r.. www.stat.gov.pl, 2012. [dostęp 2013-03-03].
  8. Wykonanie budżetu państwa w 2011 r., cz. 28 - Nauka, cz. 38 - Szkolnictwo wyższe, cz. 67 - Polska Akademia Nauk oraz wykonanie planu finansowego Funduszu Nauki i Technologii Polskiej. W: Najwyższa Izba Kontroli [on-line]. nik.gov.pl, maj 2012. [dostęp 2013-02-15]. s. 31.
  9. Ustawa budżetowa na rok 2012 z dnia 2 marca 2012 r.. W: Dz. U. poz. 273 [on-line]. isap.sejm.gov.pl, 15 marca 2012. [dostęp 2013-02-15]. s. 61.
  10. Ustawa budżetowa na rok 2013 z dnia 25 stycznia 2013 r.. W: Dz. U. poz. 169 [on-line]. isap.sejm.gov.pl, 5 lutego 2013. [dostęp 2013-02-15]. s. 61.
  11. Profesor z Krakowa szefową Rady CERN

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]