Selene (mitologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Popiersie Selene (Luny), marmurowy relief na sarkofagu z III wieku n.e., termy Dioklecjana, Rzym
Bogini Księżyca (w himationie, z półksiężycem i pochodnią), marmurowa kopia rzymska według greckiego oryginału z III wieku p.n.e., Muzea Watykańskie
Bogini Księżyca Selene, malowidło na attyckim kyliksie czerwonofigurowym, V wiek p.n.e., Stare Muzeum, Berlin

Selene (także Księżyc; gr. Σελήνη Selḗnē ‘Księżyc’, łac. Luna ‘Księżyc’) – w mitologii greckiej bogini i uosobienie Księżyca; jedna z tytanid; utożsamiana z rzymską Luną[1][2].

Należała do drugiego pokolenia tytanów[3]. Była bóstwem związanym z kultem Księżyca. Według wierzeń starożytnych Greków przemierzała nocne niebo na srebrnym rydwanie, zaprzężonym w parę białych koni (lub mułów albo krów), który najbardziej jaśniał w czasie księżycowej pełni[1][4][5][6]. Swą wędrówkę rozpoczynała (wynurzała się z fal Okeanosa) na Wschodzie i kończyła (zanurzała się w falach Okeanosa) po drugiej stronie widnokręgu, na Zachodzie[6][7]. Przypisywano jej wpływ na praktyki magiczne i stan zdrowia.

Quote-alpha.png
Selene ma skrzydła przestronne, a blask, który rozsiewa po niebie, rodzi się z jej głowy nieśmiertelnej i ogarnia całą ziemię. Poświatą swoją ozdabia wszystkie rzeczy, a jej złota korona rozświetla ciemne powietrze. W połowie miesiąca boska Selene kąpie się w Oceanie i ubrana w szaty świetliste, zaprzęga jasne rumaki do wozu, z którego lecą dalekie promienie. Wtedy moc jej największa, a jej światło staje się wróżbą dla ludzi[8].

Uchodziła za córkę tytana Hyperiona i tytanidy Tei oraz za siostrę Heliosa i Eos, przypuszczalnie także Tytana[1][4][9][10][11].

Z Zeusem, swoim kochankiem, miała dwie córki Pandię (Pandeję) i Herse (Rosę)[1][4][5][12][13]. O jej względy zabiegał również bóg Pan. Jedna z wersji mitu podaje, iż jego starania były daremne, zaś według drugiej wersji została jego kochanką i otrzymała od niego w darze stado białych wołów[1][4].

Powszechnie uważano Artemidę (w późniejszym czasie także Hekate) za boginię Księżyca (lub księżycowej poświaty), stąd kult Selene należał do rzadkości[1][14][15]. Boską cześć oddawano Selene głównie na Peloponezie.

Selene jest postacią, która w mitach pojawia się sporadycznie. Najbardziej znany mit opowiada o miłości bogini do Endymiona (pięknego i młodego pasterza, królewicza elijskiego), którego odwiedzała w grocie na wzgórzu Latmos[1][4].

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako urodziwa „białolica” kobieta z wielkimi skrzydłami u ramion, w świetlistym peplosie i himationie, z pochodnią w ręce, z półksiężycem, w diademie[a][1][16][17][18].

Wyobrażenie o bogini przejawia się w greckim malarstwie wazowym i rzeźbie (wschodni przyczółek Partenonu, reliefy na rzymskich sarkofagach), w malarstwie olejnym, w poezji i prozie.

Imieniem bogini została nazwana jedna z planetoid – (580) Selene. Od Selene pochodzą nazwy pojęć związanych z Księżycem, takie jak: selenodezja[19], selenofizyka[20][21], selenografia[22][23][24], selenologia[25][26], selenonautyka[27], Selenita[28] oraz selenit[29][30] (gr. selēnítēs ‘księżycowy’) – minerał, którego połysk przypomina księżycową poświatę.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Z półksiężycem, w diademie była przedstawiana także grecka bogini Artemida. Na wzór greckiej Selene przedstawiano rzymską Lunę.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 406–407. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
  2. Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 669. ISBN 83-01-03529-3.
  3. Carlos Parada: Titans (Second generation, descending from the first) (ang.). maicar.com. [dostęp 2010-05-02].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 318. ISBN 83-04-04673-3.
  5. 5,0 5,1 Początki świata. W: Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 47–48. ISBN 83-7391-077-8.
  6. 6,0 6,1 Bóstwa ciał niebieskich i wiatrów. W: Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1979, s. 168. ISBN 83-221-0111-2.
  7. Bogowie światła i powietrza. W: Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 71. ISBN 80-8046-098-1.
  8. Jan Parandowski, op.cit., s. 74. ISBN 83-210-0677-9.
  9. Pierre Grimal, op.cit., s. 126. ISBN 83-04-04673-3.
  10. Pierre Grimal, op.cit., s. 85. ISBN 83-04-04673-3.
  11. Aaron J. Atsma: Titan (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-12-06].
  12. Aaron J. Atsma: Pandeia (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-05-05].
  13. Aaron J. Atsma: Herse (ang.). theoi.com. [dostęp 2010-05-05].
  14. Pierre Grimal, op.cit., s. 43. ISBN 83-04-04673-3. Cytat: „Już starożytni tłumaczyli postać Artemidy jako personifikację Księżyca, który błądzi w górach”.
  15. Władysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0746-3.
  16. Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 68. ISBN 80-8046-098-1.
  17. Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 524: Fax (ang.). ancientlibrary.com. [dostęp 2010-12-06].
  18. Henryk Sienkiewicz: Quo vadis/Tom I/Rozdział 3. pl.wikisource.org. [dostęp 2010-12-07].  Cytat: „[...] Na tę bladą Selenę [...]”.
  19. selenodezja. swo.pwn.pl. [dostęp 2012-05-09].
  20. Selenofizyka. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-05].  Cytat: „selenofizyka «nauka badająca warunki panujące na Księżycu»”.
  21. selenofizyka. swo.pwn.pl. [dostęp 2012-05-09].
  22. Selenografia. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-05].  Cytat: „selenografia «dział astronomii zajmujący się opisem powierzchni Księżyca i opracowaniem jego map»”.
  23. selenografia. swo.pwn.pl. [dostęp 2012-05-09].
  24. Anton Hajduk, Ján Štohl (red.): Encyklopédia astronómie. Bratislava: Obzor, 1987, s. 545. (słow.)
  25. Selenologia. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-05].  Cytat: „selenologia «nauka o Księżycu»”.
  26. selenologia. swo.pwn.pl. [dostęp 2012-05-09].
  27. selenonautyka. [dostęp 2012-05-09].
  28. Selenita. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-05].  Cytat: „Selenita «domniemany mieszkaniec Księżyca»”.
  29. Selenit. sjp.pwn.pl. [dostęp 2010-05-05].
  30. selenit. swo.pwn.pl. [dostęp 2012-05-09].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Aaron J. Atsma: Selene (ang.). theoi.com. [dostęp 2009-10-29].
  2. Selene (ang.). mythindex.com. [dostęp 2010-08-04].
  3. Hezjod: Teogonia. Sandomierz: Armoryka, 2010. ISBN 83-62173-44-0.
  4. Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 1170. ISBN 83-7399-022-4.
  5. Henry George Liddell, Robert Scott: A Greek-English Lexicon: σελήν-η (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2011-08-01].
  6. Carlos Parada: Selene (ang.). maicar.com. [dostęp 2009-10-29].
  7. Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 572: Selene (ang.). ancientlibrary.com. [dostęp 2010-12-06].
  8. William Smith: A Dictionary of Greek and Roman biography and mythology: Selene (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-04-25].
  9. Harry Thurston Peck: Harpers Dictionary of Classical Antiquities, 1898: Selene (ang.). perseus.tufts.edu. [dostęp 2012-04-25].