Selenografia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Selenografia jako tradycyjna nauka: Przykłady z Johanna Hieronymusa Schrötera Fragmenty selenograficzne (1791)

Selenografia – dziedzina astronomii zajmująca się badaniem (opisem) powierzchni Księżyca (naturalnego satelity Ziemi)[1][2]. Jej nazwa wywodzi się z greckich słów Selḗnē (Σελήνη ‘Księżyc’; bogini i uosobienie Księżyca w mitologii greckiej)[3] i gráphō (γράφω ‘pisać’)[4]. Jest odpowiednikiem geografii[2].

Rozwój selenografii[edytuj | edytuj kod]

Twórcą terminu "selenographia" był angielski lekarz William Gilbert, który około 1600 sporządził mapę tarczy Księżyca, obserwując ją jeszcze gołym okiem. Określenie to upowszechnił po raz pierwszy w druku Francis Bacon w dziele Novum organum (1620).

Drogę do systematycznych badań powierzchni Księżyca i rysowania jej map otworzyła luneta Galileusza, choć Włocha w teleskopowych obserwacjach Księżyca ubiegł Thomas Harriot. Pierwszy program stworzenia szczegółowej mapy Księżyca zainicjowali Francuzi, Pierre Gassendi i Nicolas-Claude Fabri de Peiresc, zatrudniając rysownika Claude'a Mellana. Jego efektem są opublikowane w 1637 miedzioryty z tarczą Księżyca o średnicy 20 cm - raczej przedstawienie artystyczne pretendujące do realizmu niż mapa. Za pierwszą kompletną mapę Księżyca uznaje się miedzioryt (o średnicy 34 cm) wydrukowany w 1645 przez Flamanda Michaela Florentiusa van Langrena. Był to druk ulotny i nie wywarł tak wielkiego wpływu na rozwój selenografii, jak opublikowane w 1647 dzieło Gdańszczanina Jana Heweliusza Selenographia. Zwyczaj przedstawiania Księżyca "do góry nogami", tak jak widać go w odwracającym obraz teleskopie astronomicznym zapoczątkowali Antonius Maria Schyrlaeus de Rheita (1645) i Francesco Fontana (1646). Kolejną popularną mapę Księżyca stworzył Francesco Maria Grimaldii, a opublikował ją w 1651 w swoim dziele Almagestum novum Giovanni Battista Riccioli. Następna ważna w XVII w. mapa Srebrnego Globu powstała w 1679 w Obserwatorium Paryskim pod okiem Jeana Dominique'a Cassiniego.

Mapy Heweliusza, Grimaldiego i Cassiniego cieszyły się powodzeniem do połowy XVIII w., kiedy to Thobias Mayer sporządził mapę Księżyca, posługując się mikrometrem. Została ona opublikowana w 1775, po jego śmierci (dwie wersje o średnicy 20 i 40 cm). Wyznaczyła one nowe standardy selenografii. Kolejne ważne przedsięwzięcia kartowania powierzchni Księżyca to: Selenotopographische Fragmente Johanna Hieronymusa Schroetera (t. 1: 1791, t. 2: 1802); mapy Wilhelma Gotthelfa Lohrmanna, publikowane sukcesywnie w latach 1824, 1839 i, pośmiertnie, 1878; Mappa selenographica Johanna Heinricha Mädlera i Wilhelma Beera (1834-1836). Ci ostatni wydali również monografię Der Mond (1837), podsumowującą w systematyczny sposób wiedzę o Księżycu i historię selenografii.

Druga połowa XIX w. przyniosła mapy Księżyca autorstwa Edmunda Neisona (1876) i Juliusa Schmidta (1878), wykonane tradycyjnymi metodami obserwacyjnymi. W tym czasie do selenografii wkroczyła fotografia. Pierwszy dagerotyp Księżyca wykonał w 1840 w Nowym Jorku John William Draper. Dalszy rozwój fotografii doprowadził na przełomie XIX i XX w. do powstania kilku fotograficznych atlasów Księżyca. Ostatnim wielkim osiągnięciem selenografii u progu epoki lotów kosmicznych były dwie prace, których powstanie zainicjował Gerard P. Kuiper: Photographic Lunar Atlas (1960) i Rectified Lunar Atlas (1963).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło selenografia w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Encyklopedia Powszechna PWN. T. 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 162.
  2. 2,0 2,1 Anton Hajduk, Ján Štohl (red.): Encyklopédia astronómie. Bratislava: Obzor, 1987, s. 545.
  3. Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 406-407. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
  4. selenografia. swo.pwn.pl. [dostęp 2012-04-30].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Włodarczyk: Księżyc w nauce i kulturze Zachodu. Poznań: 2012.