Zbrodnia i kara

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści Fiodora Dostojewskiego. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
Zbrodnia i kara
Преступление и наказаниe.
Autor Fiodor Dostojewski
Miejsce wydania  Rosja
Język rosyjski
Data I wyd. 1866 jako odcinki w prasie, 1867 jako książka.
Data I wyd. polskiego 1887
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Zbrodnia i kara (ros. Преступле́ние и наказа́ние) – powieść Fiodora Dostojewskiego napisana w 1866 i w tym samym roku opublikowana w odcinkach w czasopiśmie "Russkij Wiestnik". W formie książkowej ukazała się w 1867, a w Polsce wydano ją po raz pierwszy w latach 18871888.

Powieść opowiada o losach byłego studenta Rodiona Raskolnikowa, który planuje zamordować i obrabować starą lichwiarkę.

Okoliczności powstania i publikacji utworu[edytuj | edytuj kod]

Geneza powieści[edytuj | edytuj kod]

Zamysł powieści zaczął kształtować się już w latach 50., kiedy pisarz przebywał na katordze. Interesował się wtedy psychologią współwięźniów (wśród których znajdowali się również skazani za morderstwo), przeczytał też wtedy ponownie dzieła Puszkina, w tym m.in. utwór Cyganie. Poemat ten, opowiadający o mężczyźnie, niweczącym swoje ideały poprzez popełnioną zbrodnię, przyczynił się znacznie do wykrystalizowania się pomysłu na Zbrodnię i karę. W latach 60. Dostojewski zamieścił w brudnopisie refleksję na temat utworu: Aleko zabił. Świadomość, że sam nie jest godzien ideału, który dręczy jego duszę. Oto zbrodnia i kara[1].

Pisarza zainspirowała również sprawa Pierre'a François Lacenaire, o której przeczytał pod koniec 1860 roku, kiedy przeglądał francuskie sprawozdania z procesów, aby zdobyć ciekawe i sensacyjne informacje do swojego pisma "Wriemia". Pochodzący z Lyonu Lanciere, student prawa, w 1829 roku zabił w pojedynku siostrzeńca polityka Beniamina Constanta. Po odbyciu kary zajął się twórczością literacką, jednak kontakty z dawnymi współwięźniami, bieda i niezaspokojone ambicje popchnęły go w końcu do zabójstwa na tle rabunkowym. Ponownie trafił do więzienia; podczas odbywania wyroku opublikował tomik wierszy. Lanciere uważał się za jednostkę wybitną i wyjątkową, twierdził również, że nie jest zbrodniarzem, a jedynie ofiarą swojej epoki.

Sprawa Lanciere'a pomogła Dostojewskiemu skonstruować postać Raskolnikowa. Z kolei trudności finansowe, jakie dręczyły pisarza w 1864 roku i wynikające z nich kontakty z lichwiarzami, wierzycielami i policją, przyczyniły się do opisania sytuacji życiowej bohatera, a jego moskiewska ciotka Kumanina, od której zmuszony był pożyczyć 10 000 rubli, posłużyła za prototyp powieściowej Alony Iwanowny, starej lichwiarki. Z kolei do stworzenia postaci policjanta, Nikodema Fomicza, mógł Dostojewski wykorzystać rysy rewirowego, z którym pisarz kontaktował się w sprawie swoich kłopotów materialnych i który udzielił mu licznych informacji o pracy policji[2].

Powstawanie i publikacja powieści[edytuj | edytuj kod]

W 1865 roku Dostojewski rozpoczął pracę nad powieścią, która miała być zatytułowana Pijaniutcy, i poruszać temat alkoholizmu, jego przyczyn i konsekwencji dla rodzin, zawierać sceny z życia rodzinnego i dokonywać analizy tego problemu. Jednak ponieważ wydawca nie wykazał zainteresowania planowanym utworem, pisarz porzucił pomysł. Nienapisani Pijaniutcy stali się jednak podstawą stworzenia portretu rodziny Marmieładowów w Zbrodni i karze[3].

Dostojewski rozpoczął pracę nad Zbrodnią i karą jesienią 1865 roku, podczas pobytu w Wiesbaden. Uzyskał też wtedy od wydawcy czasopisma "Russkij Wiestnik" 300 rubli na poczet powstającej powieści. W listopadzie pisarz zniszczył napisane już fragmenty i rozpoczął proces pisania od nowa. Pierwsze rozdziały utworu ukazały się w "Russkim Wiestniku" w styczniu 1866 roku. W lipcu 1866 roku Dostojewski zamieszkał w wiosce Lublin pod Moskwą, gdzie spędzała lato jego rodzina. Pracował tam nad utworem codziennie od dziewiątej rano do trzeciej po południu, natomiast raz w tygodniu udawał się do Moskwy, gdzie kontaktował się z redaktorami "Russkiego Wiestnika", Michaiłem Katkowem i Mikołajem Lubimowem. Podczas jednego z takich spotkań redaktorzy wymogli na pisarzu znaczne skrócenie i przeredagowanie fragmentu, w którym Sonia i Raskolnikow rozmawiają o Ewangelii – uznali, że niestosowne jest, aby prostytutka czytała i komentowała Pismo Święte, oraz obawiali się nadmiernej idealizacji tej postaci. Ostatecznie więc, pomimo oporów pisarza, wersja drukowana zawiera ten fragment w wersji znacznie krótszej, niż zamierzona przez pisarza (kształt pierwotnej wersji nie jest współcześnie znany). Powieść została ostatecznie ukończona pod koniec 1866 roku[4].

Przegląd treści[edytuj | edytuj kod]

Raskolnikow i Marmieładow

Książka opowiada o perypetiach Rodiona Romanowicza Raskolnikowa, 23-letniego byłego studenta prawa. Rodia był półsierotą, miał jednak kochającą rodzinę. Jego matka Pulcheria Aleksandrowna i siostra Eudoksja Romanowna, zwana Dunią, darzyły go głębokim uczuciem, wspierały finansowo i martwiły jego ciężką sytuacją. Siostra do tego stopnia pragnęła poświęcić się dla brata, że zamierzała wyjść za mąż za człowieka, który zapewniłby spokój materialny rodzinie, a Rodionowi ułatwił praktykę prawniczą. Bohater, zbuntowany przeciw porządkowi świata, popełnia morderstwo na starej lichwiarce. Zgodnie ze swoją ideologią, którą wcześniej publikuje na łamach prasy, jako jednostka wybitna ma prawo zabijać, gdyż geniusz usprawiedliwia wszystkie zbrodnie dokonane na "zwykłych" ludziach, których Raskolnikow nazywa "wszami". Morderstwo to ma być dla niego swoistym sprawdzianem jego odwagi i determinacji. Inną, mniej ważną pobudką była trudna sytuacja materialna Raskolnikowa, który potrzebował pieniędzy na kontynuację studiów.

Zbrodni dokonuje uderzając w jej głowę siekierą, uprzednio uśpiwszy jej czujność. W trakcie dokonywania zbrodni, zmuszony jest zabić również siostrę lichwiarki Lizawietę. Szczęśliwym trafem, udaje mu się zbiec z miejsca zbrodni, nie będąc zauważonym. Zabiera z mieszkania lichwiarki jedynie kilka przedmiotów, z przerażenia swym czynem traci zdolność racjonalnego myślenia i pozostawia nietknięte pudełko z dużą ilością gotówki. Czując obrzydzenie do ukradzionych przedmiotów i obawiając się odkrycia jego zbrodni, ukrywa łup pod kamieniem w jednej z pobliskich bram. Zbrodnia doprowadza go do obłędu i samoudręczenia myślami o zbliżającej się karze. Powoduje to u niego wyczerpanie psychiczne, ciężką chorobę związaną z gorączką i majakami. Do końca całej historii wierzy w prawdziwość swej ideologii, (nawet w więzieniu nie czuje skruchy, trapi go wręcz bezsensowność odsiadywania kary za czyn, który nazywa tylko "uchybieniem" jako że został wykonany tak niestarannie). Ostatecznie, po wielu załamaniach psychicznych, zostaje zdemaskowany przez sędziego śledczego, Porfirego. Wreszcie za namową Soni przyznaje się do zbrodni i w szczegółach relacjonuje władzom jej przebieg. Trafia na 8 lat na Syberię.

Istotny w powieści jest również wątek Soni i Katarzyny Iwanowny. Sonia, której macochą jest Katarzyna Iwanowna (osoba niezrównoważona i wybuchowa), jest zmuszona do prostytucji przez warunki materialne. Jej perypetie wiążą się bezpośrednio z losem Rodiona i ostatecznie jedzie ona za nim na Syberię, gdzie przyczynia się do jego przemiany. Głównym jej powodem jest miłość do Raskolnikowa, która pozwala mu przeżyć trudne chwile i mieć nadzieję na nową przyszłość.

Czas akcji powieści

Wydarzenia rozgrywają się w 14 dni lipca 1865 (datę roczną określił sam autor w liście pisanym jesienią 1865 roku do wydawcy pisma "Russkij Wiestnik" Michała Katkowa, proponując mu wydrukowanie powieści). Pewne realia życia codziennego Rosji pozwalają określić datę dzienną. Perypetie Raskolnikowa rozpoczęły się wieczorem 7 lipca, był to poniedziałek[5].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Cyt. za:. W: Leonid Grossman: Dostojewski. Warszawa: Czytelnik, 1968, s. 304.
  2. Leonid Grossman: Dostojewski. Warszawa: Czytelnik, 1968, s. 303–329.
  3. Józef Smaga Wstęp. W: Zbrodnia i kara. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. XLIV. ISBN 8304021587.
  4. Leonid Grossman: Dostojewski. Warszawa: Czytelnik, 1968, s. 329–337.
  5. Zbrodnia i Kara/ Fiodor Dostojewski.- Wyd. Greg, s. 463

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leonid Grossman: Dostojewski. Warszawa: Czytelnik, 1968.
  • Józef Smaga Wstęp. W: Zbrodnia i kara. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987. ISBN 8304021587.