Zespół Waardenburga

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bielactwo [albinizm]
albinismus
ICD-10 E70.3
Pacjentka z zespołem Kleina-Waardenburga (WS3). Widać charakterystyczne ustawienie gałek ocznych względem kącików oczu (pseudohiperteloryzm, dystopia canthorum)[1]

Zespół Waardenburga (ang. Waardenburg syndrome) – grupa kilku, genetycznie uwarunkowanych zespołów wad. Łączy je różnego stopnia niedosłuch czuciowo-nerwowy, plamy bielacze na skórze, jasne i niekiedy różnobarwne tęczówki oraz występowanie jasnego pasma włosów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza z dwóch sióstr bliźniaczek opisana przez van der Hoevego w 1913 roku[1]
Druga bliźniaczka,wykazująca ten sam zestaw cech dysmorficznych twarzy co jej siostra

W 1913 roku Jan van der Hoeve (1878-1952) opisał charakterystyczne cechy dysmorficzne twarzy u jednojajowych, głuchoniemych bliźniaczek o inicjałach J.S. i B.S. i u trzeciej, niespokrewnionej z nimi pacjentki[1]. Kobiety miały zwiększoną odległość między kącikami oczu i skróconą szparę powiekową. W sierpniu 1947 roku szwajcarski genetyk i okulista David Klein (1908-1993) przedstawił przypadek głuchoniemego dziecka na sympozjum Szwajcarskiego Towarzystwa Genetyków. Probant był 10-letnim chłopcem z charakterystycznym częściowym albinizmem włosów głowy, miał błękitne, hipoplastyczne rogówki, blepharophimosis i malformacje kończyn górnych (przypuszczalnie był to pierwszy opis zespołu Waardenburga typu III)[2]. Pełny opis przypadku Klein przedstawił dopiero w 1950 roku[3]. W tym czasie, w grudniu 1948 roku Petrus Johannes Waardenburg (1886-1979), holenderski okulista i genetyk opisał podobny przypadek dorosłego głuchego pacjenta[4], dokładny opis ukazał się w 1951 roku[5]. Waardenburg uznał, że zespół stanowi odrębną jednostkę chorobową; stwierdził go u 12 na 840 przebadanych głuchoniemych pacjentów. W 1971 roku Arias zaproponował, że istnieją dwa typy zespołu Waardenburga: typ I, z obecnością dystopia canthorum, i typ II, bez tej cechy[6].

Typy[edytuj | edytuj kod]

Typ Locus Uszkodzony gen OMIM
Zespół Waardenburga, typ I (WS1) 2 q35 PAX3 OMIM 193500
Zespół Waardenburga, typ IIA (WS2A) 3 p14.1-p12.3 MITF OMIM 193510
Zespół Waardenburga, typ IIB (WS2B) 1p21-p13.3 OMIM 600193
Zespół Waardenburga, typ IIC (WS2C) 8p23 OMIM 606662
Zespół Waardenburga, typ IID (WS2D) 8q11 SNAI2 OMIM 608890
Zespół Waardenburga, typ III
(zespół Kleina-Waardenburga, WS3)
2q35 PAX3 OMIM 148820
Zespół Waardenburga, typ IV
(zespół Waardenburga-Shaha,
choroba Waardenburga-Hirschsprunga, WS4)
22q13,
20q13.2-q13.3,
13q22
EDNRB,
EDN3,
SOX10
OMIM 277580

Etiologia i patogeneza[edytuj | edytuj kod]

Zespoły Waardenburga są spowodowane mutacjami w genach kodujących czynniki transkrypcyjne, mające wpływ na migrację melanocytów w embriogenezie. Czynniki transkrypcyjne zaangażowane w ten proces to PAX3, MITF i SOX10. Gen PAX3 we wczesnym okresie zarodkowym ma największą ekspresję w grzebieniu neuronalnym i w dermatomiotomach, z których powstają mięśnie i skóra. Heterozygotyczna mutacja w genie PAX3 spotykana jest u większości chorych (zespół Waardenburga typu I) choroby; mutacje w obydwu kopiach genu (stan homozygotyczny lub stan złożonej heterozygotyczności) warunkuje ciężką postać choroby, jaką jest zespół Waardenburga typu IV.

Heterozygotyczna mutacja genu MITF (micropthalmia-associated transcription factor) powoduje haploinsuficjencję genu. Czynnik transkrypcyjny MITF transaktywuje gen tyrozynazy w melanocytach, a zaburzenie jego funkcji leży u podłoża części przypadków zespołu Waardenburga typu II. Natomiast mutacja z utratą funkcji w genie MITF wywołuje zespół Tietza (OMIM 103500).
W końcu, u małej grupy pacjentów z megacolon congenitum zidentyfikowano mutację w genie SOX10 na 22 chromosomie. Czynnik SOX10 tak jak czynnik PAX3 transaktywuje czynnik MITF[7].

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Częstość zespołu Waardenburga w populacji nie jest dostatecznie dobrze określona. Szacuje się, że WS1 występuje z częstością 1:20.000-1:40.000 i odpowiada za utratę słuchu u około 3% głuchych od urodzenia dzieci[5][8]. Stwierdzono wyjątkowo częste występowanie WS u Kenijczyków: pacjenci z zespołem Waardenburga stanowili 2-5% uczniów szkół dla głuchoniemych, a w całej populacji częstość zespołu wynosi 1:20.000[9][10].

Zespół Waardenburga typu I[edytuj | edytuj kod]

Cechy charakterystyczne dla zespołu Waardenburga typu I to:

Obraz kliniczny zespołu cechuje duża zmienność; niektórzy chorzy mają łagodną postać choroby i ich słuch jest nieuszkodzony.

Zespół Waardenburga typu II[edytuj | edytuj kod]

W zespole Waardenburga typu II chorzy mają objawy ograniczone do defektu melanocytów:

  • biały pukiel włosów (poliosis) (16-23%[11])
  • niedobór barwnika w tęczówkach, błękitne oczy (3-23%[11])
  • przedwczesne siwienie (14-30%[11])
  • bielactwo (5-12%[11])
  • niedosłuch, spowodowany brakiem melanocytów w rąbku barwnikowym ślimaka (77-78%[11]).

W przeciwieństwie do chorych z WS1, odległość między wewnętrznymi katami oczu jest prawidłowa.

Zespół Waardenburga typu III[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczne są wady ubytkowe kończyn górnych.

Zespół Waardenburga typu IV[edytuj | edytuj kod]

Dla obrazu klinicznego WS4 charakterystyczna jest choroba Hirschsprunga (megacolon congenitum).

Rozpoznanie[edytuj | edytuj kod]

W 1992 roku Waardenburg Consortium grupujące specjalistów od WS z całego świata ustaliło kryteria diagnostyczne dla zespołu Waardenburga typu I. Rozpoznanie można postawić gdy pacjent spełnia dwa większe kryteria albo jedno większe i dwa mniejsze; kryteria dodatkowe mają znaczenie pomocnicze[13].

Kryteria diagnostyczne dla zespołu Waardenburga typu I wg Waardenburg Consortium (1992):
Kryteria większe
  1. Niedosłuch czuciowo-nerwowy z progiem większym niż 25 dB dla przynajmniej dwu częstotliwości z przedziału 250-4.000 Hz, bez cech wysięku i innej uchwytnej przyczyny niedosłuchu
  2. Anomalie rozmieszczenia barwnika w siatkówkach:
    a) Różny kolor tęczówek
    b) Tęczówka dwubarwna (segmentalna różnobarwnosć)
    c) Charakterystyczne, błękitne (szafirowe) tęczówki, opisywane jako błękitne oczy Waardenburga albo oczy koloru błękitu nieba - hipopigmentacja tęczówek; anomalia podścieliska może być potwierdzona badaniem w lampie szczelinowej
  3. Hipopigmentacja włosów (piebaldyzm):
    a) biały kosmyk włosów (może być obecny przy urodzeniu i z czasem zaniknąć, po czym pojawić się z powrotem w okresie dojrzewania lub w dorosłości, albo pojawić się w dowolnym wieku)
    b) owłosienie ciała (białe włosy w obrębie brwi, rzęs, albo w innych miejscach ciała)
  4. Dystopia canthorum (boczne przemieszczenie kątów wewnętrznych szpary powiekowej, ze zmniejszeniem widocznego pola twardówki w przyśrodkowym kącie oka, najlepiej oceniane wskaźnikiem W (≥2,07)
  5. Krewny pierwszego stopnia ze zdiagnozowanym zespołem Waardenburga
Kryteria mniejsze
  1. Wrodzone bielactwo (liczne obszary hipopigmentowanej skóry)
  2. Synophrys albo włosy brwi w linii środkowej twarzy, powyżej nasady nosa)
  3. Szeroka i wysoka nasada nosa:
    a) widoczna en face
    b) może występować z- lub bez zagłębieniem nosowoczołowym w widoku z profilu (wpływ czynników etnicznych)
  4. Hipoplazja skrzydełek nosa (hypoplasia alae nasi) - hipoplastyczne dolne chrząstki nosowe, zwykle powodują zwężenie dolnej trzeciej części nosa
  5. Przedwczesne siwienie (przewaga siwych włosów na głowie przed 30. rokiem życia, charakterystyczne siwienie najpierw w linii środkowej głowy, nie na skroniach)
Rzadko spotykane wady (kryteria dodatkowe)
  1. Choroba Hirschsprunga
  2. Anomalia Sprengla
  3. Tarń dwudzielna (spina bifida)
  4. Rozszczep wargi i (lub) podniebienia
  5. Defekty kończyn
  6. Wrodzone wady serca
  7. Zaburzone funkcjonowanie narządu przedsionkowego
  8. Szeroka, kwadratowa w zarysie szczęka
  9. Niska przednia linia owłosienia

Zespół Waardenburga w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Karol May w powieści Upiór z Llano Estacado (opublikowanej po raz pierwszy w 1888) przedstawił dokładny opis jednego z bohaterów, mogący odpowiadać opisowi osoby z nieznanym jeszcze wówczas medycynie zespołem Waardenburga. Postać ta, Fred the Juggler, miała różnobarwne tęczówki (jedną niebieską, drugą czarną), "garb" i asymetryczną twarz. Ponadto, Karol May był w latach 1875–1876 redaktorem pisma Schacht und Hütte i w 21. numerze periodyku odnotował informację, że na 760 000 uczących się w szkołach niemieckich dzieci 224 000 miało niebieskie oczy, 287 000 szare, 255 000 brązowe, 450 czarne, 3 czerwone, a jedno miało jedną tęczówkę barwy niebieskiej i drugą - brązowej[14][15].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 van der Hoeve J. Abnorme Länge der Tränenröhrknochen mit Ankyloblepharon. „Klinische Monatsblätter für Augenheilkunde (Stuttgart)”. 56, s. 232-238, 1916. 
  2. Klein D. Albinisme partiel (leucisme) accompagné de surdi-mutité, d'ostéomyodysplasie, de raideurs articularies congénitales. „Archiv der Julius Klaus-Stiftung für Vererbungsforschung, Sozialanthropologie und Rassenhygiene (Zürich)”. 22, 1947. 
  3. Klein D. Albinisme partiel (leucisme) avec surdi-mutite, blepharophimosis et dysplasie myo-osteo-articulaire. „Helv Paediat Acta (Basel)”. 5, s. 38-58, 1950. 
  4. Waardenburg PJ. Dystopia punctorum lacrimalium, blepharophimosis en patiële irisatrophie bij een doofstomme. „Nederlandsch Tijdschrift voor Geneeskunde (Amsterdam)”. 92, s. 3463, 1948. 
  5. 5,0 5,1 Waardenburg PJ. A new syndrome combining development anomalies of the eyelids, eyebrows and nose root with pigmentary defects of the iris and head hair and with congenital deafness. Dystopia canthi medialis et punctorum lacrimalium lateroversa, hyperlasia supercilii nedialis et radicis nasi, heterochromia iridium totalis sive partialis, albinismus circumscriptus (surdimutitas). „American Journal of Human Genetics (Chicago)”. 3, s. 195-253, 1951. PMID 14902764. 
  6. Arias S. Genetic heterogeneity in the Waardenburg syndrome. „Birth Defects Orig Art Ser VII”. 4, s. 87-101, 1971. 
  7. Bondurand N, Pingault V, Goerich DE, Lemort N, Sock E, Le Caignec C, Wegner M, Goossens M. Interaction among SOX10, PAX3 and MITF, three genes altered in Waardenburg syndrome. „Hum Mol Genet”. 9. 13, s. 1907-1917, 2000. PMID 10942418. 
  8. Fraser GR The causes of profound deafness in childhood. Johns Hopkins University Press, Baltimore, 1976 ISBN 0-8018-1685-8
  9. Chang T, Hashimoto K, Bawle EV. Spontaneous contraction of leukodermic patches in Waardenburg syndrome. „J Dermatol”. 20. 11, s. 707-711, 1993. PMID 8300941. 
  10. Hageman, J. „Trop Geogr Med”. 30. 1, s. 45-55, 1978. PMID 675827. 
  11. 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 Waardenburg syndrome type II: phenotypic findings and diagnostic criteria. „Am J Med Genet”. 55. s. 95-100. PMID 7702105. 
  12. da-Silva EO, Batista JE, Medeiros MA, Fonteles SM. Craniofacial anthropometric studies in Waardenburg syndrome type I. „Clin Genet”. 44. 1, s. 20-25, 1993. PMID 8403450. 
  13. Farrer LA, Grundfast KM, Amos J, Arnos KS, Asher JH Jr, Beighton P, Diehl SR, Fex J, Foy C, Friedman TB, Greenberg, J, Hoth, C, Marazita, M, Milunsky, A, Morell, R, Nance, W, Newton, V, Ramesar, R, San Agustin, TB, Skare, J, Stevens, CA, Wagner, RG, Wilcox, ER, Winship, I, Read, AP. Waardenburg syndrome (WS) type I is caused by defects at multiple loci, one of which is near ALPP on chromosome 2: first report of the WS consortium]. „Am J Hum Genet”. 50. 5. s. 902-913. PMID 1349198. 
  14. Petrus Johannes Waardenburg w bazie Who Named It (ang.)
  15. William E. Thomas: Karl May & Juggle-Fred. [dostęp 4-2-2008].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lech Korniszewski Dziecko z zespołem wad wrodzonych. Diagnostyka dysmorfologiczna. Wyd. II, PZWL 2005 ISBN 83-200-3042-0.
  • Harold Chen: Atlas of Genetic Diagnosis and Counselling. Totowa, NJ: Humana Press, 2006, s. 1035-1039. ISBN 1-59259-956-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.