To jest dobry artykuł

Akeda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fresk z katakumb przy Via Latina (cubiculum C) w Rzymie (ok. 320 rok)
Anioł zatrzymuje Abrahama ofiarującego Izaaka (Rembrandt)

Akeda[1] (hebr. ‏הָדֵקֲע‎[2][3] = „związanie [ofiary przed złożeniem]”; jid. akejde[1]) – termin określający biblijną opowieść z Księgi Rodzaju (Rdz 22, 1–18) o ofiarowaniu przez Abrahama swego pierworodnego syna Izaaka (hebr. akedat Icchak = związanie Izaaka) w polskiej terminologii – ofiara Abrahama[1][4] lub ofiarowanie Izaaka[5]. Abraham jest w tym opowiadaniu figurą posłuszeństwa, a Izaak męczeństwa. Równocześnie znaczące jest samo miejsce planowanego złożenia ofiary. 2 Księga Kronik (2 Krn 3,1) opisuje, że właśnie na górze Moria Salomon zaczął budować Świątynię Jerozolimską. Dla chrześcijan związanie Izaaka jest zapowiedzią typiczną ofiary Jezusa[6].

Lokalizacja, datowanie i budowa tekstu[edytuj | edytuj kod]

Akeda jest przykładem misternego, zwięzłego, lecz niezwykle bogatego opowiadania biblijnego[4][7]. W klasycznej teorii źródeł opowieść o ofiarowaniu Izaaka zaliczano do tradycji elohistycznej. Obecnie tak wczesne datowanie opowieści jest podawane w wątpliwość. Georg Steins uważa opowieść za jeden z najpóźniejszych tekstów Pięcioksięgu, późniejszy niż należące do tradycji kapłańskiej opisy objawienia na Synaju. Timo Veijola i Konrad Schmid datują tekst na okres perski[8].

Werner H. Schmidt uznaje opowieść za sagę. Termin „saga” ma w biblistyce znaczenie wieloznaczne, generalnie jednak określa gatunek literacki zbliżony do legendy[9]. Opowieść zawarta jest w 22 rozdziale Księgi Rodzaju[10]. Współcześnie znana wersja tekstu masoreckiego obejmuje 19 wersów (Rdz 22, 1–18), lecz pierwotna wersja była krótsza. Obejmowała wersy 1–14a+19a[4][7].

Perykopa jest w poszczególnych wydań Biblii lub komentarzy tytułowana na różne sposoby[11]. Najczęściej stosowany jest tytuł „Ofiarowanie Izaaka”[12][13][14], „Moria”[15], ale także poetycko „Ogień i nóż”[16].

Struktura fabuły[edytuj | edytuj kod]

Przy prostocie i lakoniczności użytych sformułowań kompozycja opowiadania jest złożona i zawiła. Fabuła rozgrywa się w dwóch płaszczyznach. Pierwszą stanowią opisy wydarzeń i podejmowanych działań. Określa ramy czasowe oraz przestrzenne i wyznacza bieg akcji rozgrywającego się dramatu, z kulminantą w scenie składania ofiary z Izaaka. Drugą stanowi warstwa dialogowa, która zwalnia tempo wydarzeń. Forma retoryczna wypowiedzi wprowadza komplikacje i każe czytelnikowi zastanowić się nad relacjami między bohaterami i ich poczuciem wewnętrznej tożsamości[5].

Kompozycja fabularna[edytuj | edytuj kod]

Opowiadanie ma czytelny nagłówek (wiersz 1). Dialog między Bogiem i Abrahamem (w. 1–2) oraz opis działania Abrahama (w. 3) stanowią zawiązanie akcji. Trzydniowa podróż do krainy Moria nie zawiera żadnego dialogu, a jedynie opis działań Abrahama (w. 4–6). Ciszę przerywa zainicjowana przez Izaaka rozmowa, w której odpowiedź ojca stanowi kluczowy element opowiadania (w. 7–8). Dramatyczne przygotowania Abrahama do złożenia w ofierze całopalnej syna (w. 9–10) zostają zwieńczone dialogiem, który wskazuje rozwiązanie (w. 11–12), które następuje poprzez działanie Abrahama składającego ofiarę z barana zamiast z syna (w. 13–14). Swego rodzaju postscriptum stanowią, skierowane raczej do czytelnika niż bohatera, słowa Anioła [Malak Jahwe] (w. 15–18), zaś opis milczącej drogi powrotnej bohaterów stawia pytania o ich kondycję i relacje[5].

Kompozycja fabularna zyskuje dodatkowe wzmocnienie poprzez stosowanie różnych imion Boga. W odniesieniu do dwóch głównych obecnych w opowiadaniu: Elohim i Jahwe, stosowane są także ich gramatyczne warianty, czego nie można dostrzec w przekładach. Pojawia się HaElohim (Elohim z rodzajnikiem). Pod koniec dwukrotnie pojawia się wyrażenie Malak Jahwe z nieba. Ów wysłannik nieba, powstrzymuje rękę Abrahama przed zabiciem syna, a później składa obietnicę obdarzenia go licznym potomstwem. Zmiany oznaczeń postaci po stronie Boga występują w kontekstach prowadzonych dialogów i najwyraźniej mają podkreślać ich wagę[5][11].

Złożoność opowiadania[edytuj | edytuj kod]

Akeda jest zaliczana do arcydzieł literackich starożytnych Izraelitów. Opowiadanie jest krótkie i pozornie proste, ale zawiera bogatą, emocjonalną treść i niesie szereg ważnych pytań, jest punktem wyjścia dla zróżnicowanych interpretacji przenikających różne kręgi kulturowe, religie. Dotyka kwestii społecznych, teologicznych, dramatu wyborów, rozumienia powinności rodzinnych, wierności więzom krwi skonfrontowanej z wiernością wobec Boga[4].

Treść opowiadania[edytuj | edytuj kod]

Opowieść o ofiarowaniu Izaaka jest zawarta w Księdze Rodzaju (Rdz 22, 1–18). Jahwe wzywa Abrahama do podążenia na górę Moria i złożenia tam w ofierze całopalnej swego jedynego syna, Izaaka. Jest to jedyny fragment Księgi Rodzaju, w którym Bóg żądając od człowieka złożenia ofiary, wskazuje dokładnie przedmiot ofiary, miejsce jej złożenia i nie pozostawia miejsca na kwestionowanie żądania. Po dotarciu na miejsce Abraham sięga po nóż, aby zabić syna, lecz w ostatniej chwili anioł woła do niego z nieba i powstrzymuje go przed tym czynem, informując, że pomyślnie przeszedł próbę, na jaką wystawił go Bóg[4][6][2].

Uwarunkowanie narracji[edytuj | edytuj kod]

Talmud Bawli (Talmud Babiloński; Sanhedryn 89b) zwraca uwagę na wyrażenie otwierające opowieść: „Po tych wydarzeniach (hebr. וַיְהִי אַחַר הַדְּבָרִים הָאֵלֶּה) wystawił Bóg Abrahama na próbę” (Rdz 22,1a). Pierwsze słowa były w częściach narracyjnych i historycznych Tanach rozumiane w znaczeniu „niedługo potem” i wyznaczało ciąg chronologiczny odnoszący się do wydarzeń zrelacjonowanych w we wcześniejszym fragmencie tekstu, a wczesna egzegeza żydowska interpretowała wyrażenie הַדְּבָרִים jako „słowo” albo „czyn, rzecz”. Tym samym zdanie może być rozumiane jako „Po tych słowach wystawił Bóg Abrahama na próbę” lub „Po tych wydarzeniach wystawił Bóg Abrahama na próbę” i w konsekwencji odnosi treść opowiadania do wydarzeń zrelacjonowanych we wcześniejszym opowiadaniu lub do wypowiedzianych wcześniej słów[4].

  1. Koncepcja odniesienia kontekstu „związania” z wcześniejszymi wydarzeniami, wynika głównie z historycznych zapisów Józefa Flawiusza („Dawne dzieje Izraela”). Flawiusz nie łączył akeda z jakimś konkretnym wcześniejszym wydarzeniem, ale z kontekstem relacji i wydarzeń między Bogiem i Abrahamem, opisanych w rozdziałach 12–21 Księgi Rodzaju[4]:
    Quote-alpha.png
    I osiągnął to („związanie”) dzięki pomocy Bożej. Ale przedtem Bóg, chcąc wybadać jego pobożność, ukazał mu się i wyliczywszy wszystkie łaski, jakich mu udzielił (pozwolił mu przecież zatriumfować nad nieprzyjaciółmi, opieką swoją zapewnił mu szczęście i, co najważniejsze, dał mu Izaaka), zażądał od Abrama, by złożył Mu tego syna jako ofiarę całopalną na szczycie góry Moria[4].
    Średniowieczny francuski rabin Samuel ben Meir („Raszbam”) odnosił „związanie” do opisanego w zakończeniu poprzedniego rozdziału (Rdz 21,22–32) aktu przymierza, zawartego przez Abrahama z Filistynami. Komentował[4]:
    Quote-alpha.png
    Bóg rzekł do Abrahama: stałeś się dumny ze swego syna, którego ci dałem i zawarłeś przymierze z nimi (Filistynami), teraz idź i złóż go w ofierze całopalnej, a zobaczymy, co stanie się z przymierzem![4].
  2. Talmud Babiloński (Sanhedryn 89b) zawiera midrasz, w którym uznawany za autorytet rabin Jose ben Zimr, a za nim Rabbi Johanan objaśniał, że Bóg wystawił Abrahama na próbę „po słowach szatana, jak jest napisane, „Dziecko podrosło i zostało odłączone od piersi [Abraham wyprawił wielką ucztę w tym dniu, w którym Izaak został odłączony od piersi]” (Rdz 21,8)[4]:
    Quote-alpha.png
    Na to szatan rzekł do Wszechmocnego: «Władco wszechświata! Raczyłeś łaskawie obdarzyć tego starca owocem łona w wieku stu lat, jednak z całej uczty, jaką przygotował, nie złożył Tobie w ofierze nawet jednej synogarlicy czy gołębia! Wszystko uczynił wyłącznie na cześć swego syna!» Odrzekł On (Bóg), «Jednak gdybym powiedział mu: „Złóż Mi w ofierze swego syna”, uczyniłby to bez wahania». Natychmiast „Bóg wystawił Abrahama na próbę... I powiedział «Weź, proszę, twego syna»[4].

Rabin Moshe Reis przytacza nieco rozszerzoną narrację „związania”, którą przekazuje midrasz. Według tego midraszu, gdy Abraham usłyszał polecenie, by wziął swego jedynego syna miał odpowiedzieć, że ma ich dwóch – z dwóch różnych matek – i kocha ich obydwóch. Wówczas Bóg miał doprecyzować, że chodzi o Izaaka. Taka narracja podkreśla, że dramat Abrahama był dwustopniowy. Za drugim razem usłyszał, że chodzi o tego ukochanego syna[17]. Z kolei szwajcarski biblista, Konrad Schmid także powołując się na treść żydowskiego midraszu podaje powtarzaną w tradycji wersję, że Sara po dowiedzeniu się o przebiegu wydarzenia wydała sześć okrzyków i na miejscu umarła. Tradycja ta bazuje na fakcie, że opis śmierci Sary w Rdz 23 następuje niedługo po opisie ofiarowania Izaaka[8].

Uwarunkowanie teologiczno-etyczne[edytuj | edytuj kod]

Komentatorzy zwracają uwagę na rodzące się pytanie: „Jak miłosierny Bóg mógł być tak okrutny względem Swego wiernego sługi i bezwarunkowo żądać, aby ten zamordował swego umiłowanego syna?” Żądanie jest odbierane jako sprzeczne z zakazem zabijania[4][a][b]. Pierwsze zdanie opowieści („Bóg wystawił Abrahama na próbę” (Rdz 22,l) łagodzi krytyczny odbiór wskazując, że celem żądania nie było złożenie ofiary całopalnej z człowieka, lecz wykazania się ze strony Abrahama bezwarunkową wiarą. Biorąc pod uwagę, że był to już dziesiąty raz[c], gdy Bóg wystawiał na próbę wierność Abrahama, ta miała być próbą ostateczną, która miała wykazać, że badany był gotowy oddać Bogu to, co miał najcenniejszego. Żydowscy rabini nie krytykowali żądania Boga[4][7]. MidraszTanchuma” wprowadził interpretację, zgodnie z którą baran był przygotowany w pierwszy szabatowy wieczór tygodnia Stworzenia, i już od tego czasu czekał „uwikłany rogami w zaroślach”, by zastąpić Izaaka. Ta koncepcja wskazywała, że złożenie Izaaka w ofierze całopalnej od samego początku nie było zamiarem Boga[7]. Inne pobiblijne tradycje żydowskie wzbogacają też opowieść o takie wątki jak dobrowolne ofiarowanie się przez Izaaka czy spór Boga z szatanem o sprawiedliwość Abrahama, podobny do tego w Księdze Hioba 1–2. Dwunastowieczny rabin Efraim z Bonn mówi o śmierci i wskrzeszeniu Izaaka[19].

Heroizm postawy Abrahama[edytuj | edytuj kod]

Biblijny narrator przekazuje wiele przykładów (Rdz 15,7-8[d]; Rdz 17,15-17[e]; Rdz 18,16-33[f]), że Abraham nie wahał się on pytać Boga, kiedy uważał to za konieczne. Ale opowiadanie z Rdz 22 nie ukazuje, czy Abraham zadawał pytania i czy uzyskiwał na nie odpowiedzi. Narrator nie opisuje także, by Abraham modlił się do Boga o odwołanie żądania zabicia syna. Z opisu wynika, że Abraham, kierując się wiarą w Boga, był gotowy spełnić żądanie natychmiast i bez pytania. Pseudo-Filon komentował: „Abraham nie spierał się, lecz wyruszył natychmiast” („Liber Antiquitatum Biblicarum” 32,1-2)[4].

Wśród tekstów rabinicznych można więc odczytać opinię, że Abraham w sprawie „związania” nie podejmował sporu z Bogiem, ale panował nad swymi myślami i świadomie stłumił swoje uczucia:

Quote-alpha.png
Rabbi Bibi Rabba rzekł w imieniu Rabbi Johanana: Przemówił do Niego: Władco wszechświata! Kiedy nakazałeś mi, „Weź twego syna jedynego” (Rdz 22,2), mogłem odpowiedzieć, „Wczoraj obiecałeś mi: „Od Izaaka będzie nazwane twoje potomstwo” (Rdz 21,12), a teraz mówisz mi: „tam złóż go w ofierze”? (Rdz 22,2) Lecz, Boże broń, nie tak to rozstrzygnąłem, ale stłumiłem moje uczucia litości, aby spełnić Twoją wolę. Może więc taka będzie Twoja wola, o Panie nasz Boże, że kiedy dzieci Izaaka będą przeżywać trudności, wspomnisz to związanie na ich korzyść i zlitujesz się nad nimi (Genesis Rabba 56,10; Talmud Jerozolimski, Ta’anit 2:4)[4].

Midrasz Rabba do Lamentacji 1,50 (ok. V w.) opowiada o Miriam, córce Tanhuma (lub Nahuma), żydowskiej matce siedmiu synów zabitych na rozkaz Cezara[g]. Midrasz porównuje jej czyn z postępowaniem Abrahama w historii o „związaniu”. Kiedy z powodu wierności nakazom Tory i ich odmowy oddania pokłonu posągowi zabitych zostało już sześciu synów, matka objęła siódmego, ucałowała i powiedziała[4][2]:

Quote-alpha.png
Mój synu, idź do patriarchy Abrahama i powiedz mu: »Tak powiedziała moja matka: Nie pysznij się [swą sprawiedliwością], mówiąc: Zbudowałem ołtarz i złożyłem w ofierze mego syna Izaaka. Spójrz, nasza matka w jednym dniu zbudowała siedem ołtarzy i złożyła siedmiu synów w ofierze. Twoja ofiara była tylko na próbę, ale moja była naprawdę[4].

W ślad za tym midraszem „związanie” jest przez rabinów uznawane najwcześniejszy, udokumentowany w Biblii Hebrajskiej akt Kidusz HaSzem (dosłownie: „uświęcenie imienia Boga”, rozumiane jako: męczeństwo). Teksty rabiniczne uznają milczenie Abrahama za objaw szlachetności. Podkreślają fakt panowania przez Abrahama nad ojcowską miłością, by wykonać Boży nakaz. Czyn Abrahama jest uznawany za najdoskonalszy wyraz bezwarunkowej czci i posłuszeństwa wobec Boga. Abraham jest określany „ojcem wierzących”[4]. Søren Kierkegaard nazywał Abrahama „rycerzem wiary”[20][2].

Figura Izaaka[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy werset 22 rozdziału Księgi Rodzaju zdaje się zawężać rozumienie „związania” („Bóg wystawił Abrahama na próbę...”) do relacji Abraham–Bóg. Mimo iż tekst nie przynosi informacji o wieku Izaaka[h], to był już na tyle duży, żeby iść na górę Moria i nieść drwa potrzebne do ofiary całopalnej (Rdz 22,6). Tekst biblijny przedstawia Izaaka jako postać bierną, jednak komentarze rabiniczne podkreślają (np. Rabba do Lamentacji, Petichta 24), że „związanie” było próbą nie tylko dla Abrahama, ale także i Izaaka. Ze zapisu „i obaj szli dalej” wysnuwają wniosek, że Izaak wiedział w jakim celu zmierzają na górę, ale pozostał posłuszny[4]:

Quote-alpha.png
„[Zły anioł] Samael podszedł do Izaaka i rzekł mu: «Synu nieszczęsnej matki! On idzie ciebie zabić!» «Przyjmuję mój los», ten [Izaak] odrzekł” (Genesis Rabba 56,4)[4].

Najdalej idąca interpretacja (Genesis Rabba 56,8) wskazywała na świadome uczestnictwo Izaaka. Chłopiec miał wręcz prosić, by ojciec go związał, bowiem ofiara, która się wyrywa nie byłaby miła Bogu[4]:

Quote-alpha.png
„Rabbi Izaak rzekł: Kiedy Abraham chciał złożyć w ofierze swego syna Izaaka, ten powiedział do niego: «Ojcze, jestem młody i boję się, że moje ciało może zadrżeć z obawy przed nożem, i ulitujesz się nade mną, przez co zabicie mnie może nie być właściwe i nie będzie się liczyć jako prawdziwa ofiara; przeto zwiąż mnie bardzo mocno». Niezwłocznie związał Izaaka. Czy można związać trzydziestosiedmioletniego mężczyznę? Tylko za jego zgodą!” (Genesis Rabba 56,8)[4].

O dobrowolnej zgodzie Izaaka pisał Józef Flawiusz („Dawne dzieje Izraela” 1, 232), Pseudo-Filon (Liber Antiquitatum Biblicarum 32, 1-3)[4], a później także i żydowskie targumy[21]:

Quote-alpha.png
„Potem Abraham wyciągnął dłoń i ujął nóż, aby złożyć w ofierze swego syna Izaaka. Izaak przemówił do swego ojca Abrahama: ojcze mój, zwiąż mnie dobrze, abym ci nie przeszkadzał i nie unieważnił twej ofiary, i nie został wrzucony do dołu zagłady w świecie przyszłym! Oczy Abrahama były utkwione w oczach Izaaka, a oczy Izaaka zwróciły się ku aniołom w górze, których Abraham nie widział. W tym momencie dał się słyszeć głos z nieba: Przyjdzie zobaczyć dwóch jedynaków na świecie. Jeden składa ofiarę, a drugi jest ofiarowany. Ten, który składa ofiarę, nie cofa się, a ten, który jest ofiarowany, nadstawia gardła”[22].

Ta koncepcja ta jest mocno zakorzeniona zarówno w judaizmie, jak i w chrześcijaństwie[22][23][24].

Akeda w religiach abrahamowych[edytuj | edytuj kod]

Hebrajski termin akeda („związanie Izaaka”) podkreśla sam akt, czynność dokonaną przez Abrahama na synu. Natomiast tradycja chrześcijańska używa raczej terminu „ofiara Abrahama”, która stanowi określenie sensu tej czynności[4].

Tradycja judaistyczna[edytuj | edytuj kod]

We wczesnym okresie rabinicznym akeda było przywoływane w modlitwach wstawienniczych. Miszna (Ta'an 2: 4) wskazywała modlitwę przeznaczoną na dni powszednie postu: „Niech ten, który odpowiedział Abrahamowi, naszemu ojcu na górze Moria, odpowie ci i wysłucha w tym dniu głosu twojego płaczu”. Odmawiana podczas Rosz ha-Szana modlitwa Zikhronot (hebr. ‏זִכְרוֹנוֹת‎ wersety „pamięci”) zawiera wezwanie do Boga, „by pamiętał o «związaniu» Izaaka, a poprzez zasługi Abrahama obdarzał jego potomstwo miłosierdziem”. Podczas judaistycznej liturgii w drugi dzień Rosz ha-Szana odczytywana jest historia akeda (Meg 31a). Tradycja wiąże także rogi szofar, które są używane podczas tego święta, z rogami barana, który został ofiarowany w miejsce Izaaka[2].

Tradycja chrześcijańska[edytuj | edytuj kod]

Nowy Testament interpretuje ofiarowanie Izaaka jako świadectwo wiary Abrahama (Jk 2,21, Hbr 11,17-19). Ojcowie Kościoła tacy jak Klemens Aleksandryjski (Paedogogica, 1: 5) i Tertulian (Adversus Marcionem, 3:18) interpretowali je jako typ ofiary Chrystusa[19][2]. Homilia paschalna żyjącego w II wieku Melitona, biskupa Sardes koło Smyrny w zachodniej Anatolii[25], wyraża przekonanie o wypełnieniu się starotestamentowych proroctw przez przyjście Mesjasza w osobie Chrystusa[i][j]. „Związanie” Izaaka było interpretowane jako zapowiedź ukrzyżowania Jezusa. Chrześcijańscy pisarze odnotowywali paralelę między obiema historiami, w której Abraham był odnoszony do Boga Ojca, który poświęcał swego jedynego Syna, Izaak niosący drewno na ołtarz na wzgórzu Moria był typem Jezusa niosącego tam krzyż, a baran składany w ofierze symbolizował ukrzyżowanego Jezusa[2]. Odnotowywana jest także zbieżność „trzech dni” w obu historiach i zbieżność miejsca – na wzgórzu w Jerozolimie[26][27][28].

Abraham i anioł,
Giovanni Battista Tiepolo, 1732

Tradycja muzułmańska[edytuj | edytuj kod]

W islamie „związanie” jest wymieniane w Koranie (Koran 37: 97–111). Mówi o związaniu „syna” przez Abrahama, ale nie wymienia jego imienia[k]. Do IX lub X wieku wśród islamskich egzegetów toczyła się dyskusja, który z synów Abrahama/Ibrahima miał uczestniczyć w „związaniu”. Ostatecznie – mimo, iż w tej części 37 sury wymieniane jest tylko imię Izaaka[l] – zawarto konsensus[19], że był to Izmael, uznawany za praojca Arabów[19][2]. Według islamu historia miała miejsce przed narodzinami Izaaka[2].

Ofiarowanie Izaaka w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Biblijny tekst o związaniu Izaaka miał wpływ na sztukę. Od wieków jest istotnym tematem sztuki religijnej[2]. Powstały liczne dzieła literackie („Bojaźń i drżenie” Sørena Kierkegaarda[30][11], „Egzystencjalizm jest humanizmem” J.P. Sartre’a[31], „Izaak i Abraham” poemat Iosifa Brodskiego[32]), w muzyce („Canticle II: Abraham and Isaac, for alto, tenor, and piano, Op. 51” Benjamina Brittena[33], „Highway 61 Revisited” – piosenka Boba Dylana[34], „Story of Isaac” – piosenka z albumu „Songs from a RoomLeonarda Cohena[35]), w sztuce filmowej („Ofiarowanie” (1986), reż. Andriej Tarkowski[36], „Fanatyk” (2001), reż. Henry Bean[37]), malarstwie („Ofiarowanie Izaaka” – relief Lorenzo Ghibertiego (1401)[38], „Ofiarowanie Izaaka” – obraz Caravaggia[39][11], „Ofiarowanie Izaaka” – obraz Rembrandta[11], „Ofiarowanie Izaaka” – obraz Maulbertscha) i w rzeźbiarstwie („Ofiarowanie Izaaka” – płaskorzeźba Lorenzo Ghiberti). Do motywu „związania” nawiązuje także „The Binding of Isaac” (2011) – gra niezależna autorstwa Edmunda McMillena i Floriana Himsla[40].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. „kto przeleje krew ludzką, przez ludzi ma być przelana krew jego” (Rdz 9,6)[4].
  2. „Nie będziesz zabijał” (Wj 20,13 oraz Pwt 5,17)[4].
  3. W tradycji żydowskiej jest mowa o dziesięciu takich próbach[11][18].
  4. „Potem zaś rzekł do niego: «Ja jestem Pan, który ciebie wywiodłem z Ur chaldejskiego, aby ci dać ten oto kraj na własność». A na to Abram: «O Panie, mój Boże, jak będę mógł się upewnić, że otrzymam go na własność?»" (Rdz 9,6)[4].
  5. Gdy Bóg ogłosił, że Sara „stanie się matką ludów i królowie będą jej potomkami”, Abraham powątpiewał i mówił do Boga „«Czyż człowiekowi stuletniemu może się urodzić syn? Albo czy dziewięćdziesięcioletnia Sara może zostać matką?» Rzekł zatem do Boga: «Oby przynajmniej Iszmael żył pod Twoją opieką!»”[4].
  6. W obliczu zapowiedzi zniszczenia występnych miast, Sodomy i Gomory wadził się z Bogiem: „O, nie dopuść do tego... O, nie dopuść do tego! Czyż Ten, który jest sędzią nad całą ziemią, mógłby postąpić niesprawiedliwie?„kto przeleje krew ludzką, przez ludzi ma być przelana krew jego”[4].
  7. Tekst paralelny do historii z 2 Księgi Machabejskiej (2 Mch, 7)[4].
  8. Poszczególni komentatorzy spekulowali na temat wieku Izaaka w czasie „związania”. Flawiusz uważał („Starożytności żydowskie” – Antiquitates Iudaicae, 1, 227), że Izaak miał 25 lat, Rösch że 21, a E. Nestle podawał wiek 15 lat[4].
  9. „On (Chrystus) jest Tym, który nas wywiódł z niewoli na wolność, z ciemności do światła, ze śmierci do życia, spod władzy tyrana do wiecznego królestwa i uczynił nas nowym kapłaństwem oraz ludem wybranym na wieki. On jest Paschą naszego zbawienia. To On w wielu musiał znosić wiele. W Ablu został zabity, w Izaaku związano Mu nogi, w Jakubie przebywał na obczyźnie, w Józefie został sprzedany, w Mojżeszu podrzucony, w baranku paschalnym zabity, w Dawidzie prześladowany, w prorokach zelżony”[25].
  10. „Tak więc zabicie baranka, i uroczystość Paschy, i litera Prawa wypełniły się w Chrystusie Jezusie, do którego zmierzało wszystko w Starym Prawie, a tym bardziej jeszcze w porządku nowym”[25].
  11. 102 A kiedy ten doszedł już do wieku,
    kiedy mógł razem z nim się trudzić,
    on powiedział:
    „Synu mój !
    Oto widziałem siebie we śnie,
    zabijającego ciebie na ofiarę.
    Rozważ więc, co o tym myślisz?”
    Powiedział:
    „O mój ojcze!
    Czyń, co ci nakazano!
    Ty mnie znajdziesz cierpliwym,
    jeśli tak zechce Bóg!”
    (Koran 37, 102)[29].
  12. 112 I obwieściliśmy mu radosną wieść:
    Izaaka, proroka spośród sprawiedliwych.
    113 I pobłogosławiliśmy jemu i Izaakowi.
    A spośród jego potomstwa
    niektórzy czynią dobro,
    a inni czynią zło sobie samym, w sposób oczywisty.
    (Koran 37, 102)[29].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Magdalena Sieramska: Akeda (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2018-08-10].
  2. a b c d e f g h i j American-Israeli Cooperative Enterprise: Judaism: Akedah (ang.). American-Israeli Cooperative Enterprise, 2008. [dostęp 2018-08-08].
  3. Thomson Gale (Red.): Akedah (ang.). W: Encyclopaedia Judaica [on-line]. Encyclopedia.com. [dostęp 2018-08-12].
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Isaac Kalimi. Weź twego syna, którego miłujesz, idź i złóż go w ofierze! „Związanie" Izaaka w literaturze i myśli rabinicznej. „Poznańskie Studia Teologiczne”. 24, s. 41-66, 2010. Wydział Teologiczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. DOI: 10.14746/pst.2010.24.3. ISSN 0209-3472 (pol.). 
  5. a b c d Zdzisław Pawłowski. Próba Abrahama. Lektura narracyjna Rdz, 22. „Biblica et Patristica Thoruniensia”. 4, s. 37-62, 2011. Wydział Teologiczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. ISSN 1689-515 (pol.). 
  6. a b The Editors of Encyclopaedia Britannica: Akedah (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2018-08-10].
  7. a b c d Isaac Kalimi. The Land of Moriah, Mount Moriah, and the Site of Solomon's Temple in Biblical Historiography. „The Harvard Theological Review”. 83 (4), s. 9-10, 1990. Cambridge University Press on behalf of the Harvard Divinity School. ISSN 0017-8160 (ang.). 
  8. a b Konrad Schmid: Die Rückgabe der Verheißungsgabe. Der „heilsgeschichtliche“ Sinn von Genesis 22 im Horizont innerbiblischer Exegese. W: Gott und Mensch im Dialog. Festschrift für Otto Kaiser zum 80. Geburtstag. M. Witte (red.). Berlin / New York: de Gruyter, 2005, s. 271–300, seria: Beihefte zur Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft. ISBN 978-3110183542.
  9. Werner H. Schmidt: Wprowadzenie do Starego Testamentu. Bielsko-Biała: Augustana, 1997, s. 62–63. ISBN 83-85970-40-1.
  10. (Rdz 22, 1-19) ספר בראשית (pol.). W: Tanach — Biblia Hebrajska [on-line]. [dostęp 2018-08-11].
  11. a b c d e f Paweł Staroszczyk. Ofiarowanie Izaaka czytane w kluczu dialogu. „Kieleckie Studia Teologiczne”. 6, s. 291-303, 2007. Wyższe Seminarium Duchowne w Kielcach. ISSN 1730-072X (pol.). 
  12. Lawrence Boadt: Księga Rodzaju [w:] Międzynarodowy komentarz do Pisma Świętego. Warszawa: Verbinum, 2000, s. 294. ISBN 83-7192-122-5.
  13. Claus Schedl: Historia Starego Testamentu Tom II. Tuchów: 1995, s. 51-57. ISBN 83-86744-00-6.
  14. Janusz Lemański: Pięcioksiąg dzisiaj. Kielce: Verbinum, 2002, s. 217-228, seria: Studia Biblica 4. ISBN 83-915855-7-3.
  15. red. nauk. Augustyn Jankowski et al: Biblia Tysiąclecia: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Poznań: Palottinum, 2005, s. 43-44. ISBN 83-7014-517-5.
  16. Tadeusz Żychiewicz: Stare Przymierze. Kraków: Znak, s. 129-132. ISBN 83-7006-783-2.
  17. Moshe Reis. Ishmael, son of Abraham. „Jewish Bible Quarterly”. 30 (4), s. 4, 2002. Jewish Bible Association (ang.). 
  18. Red. Sacha Pecaric: Tora Pardes Lauder. Kraków: Stowarzyszenie Pardes, 2002, s. 132. ISBN 83-916966-1-8.
  19. a b c d Barbara Geller Nathanson: Aqedah. W: Słownik wiedzy biblijnej. Bruce M. Metzger, Michael D. Coogan (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, 1997, s. 28, seria: Prymasowska Seria Biblijna. ISBN 83-7146-023-6.
  20. Søren Kierkegaard: Bojaźń i drżenie. Choroba na śmierć (tłum. J. Iwaszkiewicz). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1969, s. 23-55, seria: Biblioteka Klasyków Filozofii.
  21. Roger Le Déaut. La Nuit Pascale: essai sur la signification de la Pâque juive à partir du Targum d'Exode XII. „Analecta biblica”. 22, s. 423, 1963. Institut biblique pontifical. ISSN 0066-135X (fr.). 
  22. a b Antoni Tronina. Wiara Abrahama w tradycji żydowskiej i w Nowym Testamencie. „Veritati et Caritati”. 201, s. 15-30, 2013. Wydawnictwo naukowe - Wyższy Instytut Teologiczny. ISSN 2354-0311 (pol.). 
  23. Grzegorz Ryś: „Wiara z lewej, prawej i Bożej strony”. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2014, s. 11. ISBN 978-83-7767-877-0.
  24. Georgi Minczew, Małgorzata Skowronek: Apokryfy i legendy starotestamentowe Słowian południowych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2006, s. 386, seria: Mysterion. ISBN 83-233-2125-6.
  25. a b c Meliton z Sardes (tłum. A. Świderkówna): [w:] Pierwsi świadkowie. Pisma Ojców Apostolskich (red. M. Starowieyski). Kraków: Wydawnictwo M, 1998, s. 308–310.
  26. Joseph Ratzinger: Komentarz teologiczny do „Tryptyku Rzymskiego", [w:] Wokół „Tryptyku rzymskiego" Jana Pawia II, (przekl. i red. A. M. Wierzbicki). Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 2003, s. 32, seria: Biblioteka Ethosu 7. ISBN 83-7306-125-8.
  27. Joanna Slósarska. "I odtąd wzgórze w krainie Moria stanie się oczekiwaniem": (o trzeciej części "Tryptyku rzymskiego" Jana. Pawła II). „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”. 10, s. 185-197, 2008. Uniwersytet Łódzki. ISSN 1505-9057 (pol.). 
  28. Jan Józef Janicki. «Ojciec wszystkich wierzących» – Patriarcha Abraham w liturgii Kościoła i nauczaniu Jana Pawła II.. „Warszawskie Studia Teologiczne”. XXIV (1), s. 143-163, 2011. Wydawnictwo Archidiecezji Warszawskiej. ISSN 0209-3782 (pol.). 
  29. a b Koran. (przeł.) Józef Bielawski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2007. ISBN 978-83-06-03078-5.
  30. Marta Szabat. Syn i ojciec w „Bojaźni i drżeniu” Sørena Kierkegaarda. „Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna”. II (1), s. 213-220, 2013. ISSN 2299-1875 (pol.). 
  31. Jean-Paul Sartre: Egzystencjalizm jest humanizmem. Warszawa: Muza, 1998, s. 118, seria: Spectrum. ISBN 83-7200-104-9.
  32. Iosif Brodski. Izaak i Abraham. „Znak”. XL (9), s. 3-18, 1988. Znak (pol.). 
  33. worldcat.org: Canticle II : Abraham and Isaac ; op. 51 ; for alto, tenor and piano (ang.). worldcat.org. [dostęp 2018-08-12].
  34. bobdylan.com: Highway 61 Revisited (ang.). Sony Music Entertainment. [dostęp 2018-08-12].
  35. DrHGuy: It isn’t necessarily for war that we’re willing to sacrifice each other” Leonard Cohen Performs Story Of Isaac (ang.). cohencentric, 2018-03-04. [dostęp 2018-08-12].
  36. Światowa encyklopedia filmu religijnego. Marek Lis i Adam Garbicz (red.). Kraków: Biały Kruk, 2007, s. 368. ISBN 978-83-60292-30-3.
  37. Red.: Fanatyk (2001) (pol.). Filmweb. [dostęp 2018-08-12].
  38. isztuka.edu.pl: Ofiarowanie Izaaka (pol.). Fundację Audiodeskrypcja. [dostęp 2018-08-12].
  39. Caravaggio – Sacrifice of Isaac Picture (ang.). www.virtualuffizi.com. [dostęp 2010-12-25].
  40. The Binding of Isaac (PC). Gry-Online. [dostęp 2018-04-30].