Antares

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy gwiazdy. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Antares
α Scorpii
Obraz interferometryczny tarczy Antaresa (VLT)
Obraz interferometryczny tarczy Antaresa (VLT)
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Skorpion
Rektascensja 16h 29m 24,460s[1]
Deklinacja −26° 25′ 55,21″[1]
Paralaksa (π) 0,00589 ± 0,00100[2]
Odległość 550 ± 110 ly
170 ± 34 pc
Wielkość obserwowana 0,91[3][1]m
Rozmiar kątowy 41,3 ± 0,1 mas[4]
Ruch własny (RA) −12,11 ± 1,22[1] mas/rok
Ruch własny (DEC) −23,30 ± 0,76[1] mas/rok
Prędkość radialna −3,50 ± 0,80[1] km/s
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy czerwony nadolbrzym / gwiazda ciągu głównego
Typ widmowy A: M1,5 Iab-Ib[5] / B: B2,5 V[6]
Masa A: 17 M[7] / B: 7–8M[8]
Promień 883 R[6]
Wielkość absolutna −5,28[9]m
Jasność 57 500[10] L
Przyspieszenie grawitacyjne 0,0043 m/s² (0,00043 g)[6]
Wiek 12 mln lat[7]
Temperatura 3400 ± 200[10] K
Charakterystyka orbitalna
Odległość od Centrum Galaktyki 6815 pc[11]
Mimośród 0,0784[11]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 21 Sco
2MASS: J16292443-2625549
Cordoba Durchmusterung: CD−26°11359
Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 616
Boss General Catalogue: GC 22157
Katalog Henry’ego Drapera: HD 148478
Katalog Hipparcosa: HIP 80763
Katalog Jasnych Gwiazd: HR 6134
SAO Star Catalog: SAO 184415
CPD−26°5648

Antares (alfa Scorpii, α Sco) – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Skorpiona. Jest oddalona od Słońca o około 550 lat świetlnych.

Nazwa[edytuj]

Tradycyjna nazwa tej gwiazdy, Antares, pochodzi z języka greckiego, od określenia Ἀντάρης używanego przez Ptolemeusza. Prawdopodobnie wywodzi się ono od wyrażenia ἀντί Ἄρης anti Ares, znaczącego „przeciwnik” lub „podobny do” Marsa (rzymski bóg Mars jest odpowiednikiem greckiego Aresa) i nawiązuje do czerwonego koloru gwiazdy[8][12]. Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 2016 roku formalnie zatwierdziła użycie nazwy Antares dla określenia tej gwiazdy[13].

Charakterystyka obserwacyjna[edytuj]

Położenie gwiazdy w gwiazdozbiorze Skorpiona

Antares znajduje się blisko ekliptyki i podlega zakryciom przez Księżyc[4]. Może być także mylony z Marsem, wędrującym przez ten obszar nieba[8].

Antares jest nadolbrzymem o typie widmowym M1,5 Iab[6]. Jest gwiazdą wolno zmienną nieregularną typu Lc, na niebie osiąga wielkość gwiazdową od 0,6 do 1,6m[14]. Według pomiarów paralaksy, Antares znajduje się w odległości około 550 lat świetlnych od Ziemi, chociaż niepewność pomiaru sprawia, że odległość jest znana z dokładnością do 20%[2].

Właściwości fizyczne[edytuj]

Porównanie wielkości Słońca i Antaresa

Jasność i temperatura[edytuj]

Jasność Antaresa w zakresie widzialnym przekracza około 10 000 razy jasność Słońca, lecz ze względu na fakt, iż gwiazda emituje znaczną część energii w podczerwieni, bolometryczna jasność jest około 57 000 razy większa od jasności Słońca. Zewnętrzna powłoka gazowa tej gwiazdy jest stosunkowo zimna – 3400 K, przez co możemy oglądać Antaresa jako obiekt o czerwono-pomarańczowej barwie[10][8].

Masa i wiek[edytuj]

Masa gwiazdy została oszacowana w 2007 roku przez R. Baade i D. Reimersa na 12,4 masy Słońca[6]. W ramach analizy przeprowadzonej w 2012 roku, w której porównano efektywną temperaturę i jasność Antaresa z teoretyczną drogą ewolucji masywnych gwiazd (uwzględniającą rotację i utratę masy) otrzymano wynik około 17 mas Słońca, ponadto oszacowano wiek gwiazdy na 12 milionów lat. Antares ma wystarczającą masę, by móc stać się w przyszłości supernową[7][8].

Rozmiar[edytuj]

Średnica tego czerwonego nadolbrzyma jest 883 razy większa niż średnica Słońca, czyli około 1,182 mld km[6]. Gdyby Antares znajdował się w centrum Układu Słonecznego zamiast Słońca, gwiazda sięgałaby poza orbitę Marsa. Rozmiar gwiazdy może być obliczony na podstawie paralaksy (5,89 ± 1,00 mas) i średnicy kątowej (znanej z pomiarów okultacji księżycowych, wynoszącej 41,3 ± 0,1 mas)[4]. Obliczony na tej podstawie promień gwiazdy jest równy 890 ± 150 promieni Słońca. Analizując prędkość radialną gwiazdy na podstawie widma, astronom T. Pugh wraz zespołem wyznaczył okres zmienności równy 5,93 ± 0,01 lat; jeżeli okres ten odpowiada radialnym pulsacjom gwiazdy, to jej promień zmienia się o około 143–187 promieni Słońca (19% ± 4%). Jednak w tym przypadku jasność gwiazdy zmieniałaby się w większym zakresie, niż jest to obserwowane[15].

Towarzysz[edytuj]

Odległości w systemie Antaresa – kierunek pionowy odpowiada kierunkowi obserwacji

Antares to gwiazda podwójna. Towarzysz nadolbrzyma to błękitna gwiazda ciągu głównego Antares B, należącą do typu widmowego B[16], o wielkości gwiazdowej 5,4m[17]. Jej odległość kątowa od gwiazdy macierzystej ulega zmianie (od wartości 3,3 sekundy kątowej w roku 1854 do 2,86″ w 1990). Ostatnia wartość jest równa dystansowi 529 au, co jest minimalnym dystansem pomiędzy gwiazdami[a]. Badania spektroskopowe stanów energetycznych wypływów materii z gwiazdy towarzyszącej sugerują, że jej odległość od Układu Słonecznego jest około 224 au większa niż głównego składnika[6], co przekłada się na średnią odległość między obiektami około 574 au[b]. Linie widmowe składnika B sugerują, że została ona „zanieczyszczona” materią emitowaną przez gwiazdę główną[6].

Jasność Antaresa B to 5,4m[8]. Ze względu na blask gwiazdy głównej, Antaresa B trudno jest dostrzec za pomocą małych teleskopów; czasem możliwa jest obserwacja z użyciem teleskopów o średnicy ponad 150 mm (6 cali)[18]. Składnik B bywa opisywany jako zielony, lecz przyczyną tego jest prawdopodobnie efekt kontrastu[8], lub też mieszanie się światła obu obiektów, gdy są obserwowane jednocześnie. Antaresa B można czasem dostrzec przez mały teleskop przez kilka sekund podczas okultacji księżycowej (gdy Antares A jest ukryty za tarczą księżyca). Zostało to odkryte przez Johanna Tobiasa Bürga podczas jednej z takich okultacji 13 kwietnia 1819 roku[19], lecz zanim potwierdzono istnienie gwiazdy towarzyszącej w 1846 roku, niektórzy sądzili iż było to jedynie światło Antaresa A, przenikające przez atmosferę Księżyca (przewidywano wówczas jej istnienie)[20]. Obserwowany samodzielnie podczas takiego zjawiska, Antares B wygląda na gwiazdę o niebieskiej lub niebiesko-zielonej barwie[20].

Niewiele wiadomo o orbicie składników wokół środka masy, ponieważ trudno jest oddzielić zmiany prędkości radialnej Antaresa A od jego pulsacji[15]. Okres orbitalny wynosi od 1200[21] do 2562 lat[22].

Znaczenie kulturowe[edytuj]

W starożytnej Mezopotamii, Antares mógł być znany pod następującymi nazwami: Urbat, Bilu-sha-ziri („Władca plonów”), Kak-shisa („Twórca Dobrobytu”), Dar Lugal („Król”, identyfikowany z bogiem piorunów), Masu Sar („Bohater i Król”), a także Kakkab Bir („cynobrowa gwiazda”)[12]. W Persji był znany jako Satevis, jedna z czterech „królewskich gwiazd”[12]. Maorysi z Nowej Zelandii nazywają Antaresa Rehua, uznając go za władcę wszystkich gwiazd. Rehua jest ojcem Puanga/Puaka (Rigel), który jest ważną gwiazdą w kalendarzu Maorysów[23].

Starożytni Chińczycy nazywali Antaresa „心宿二” (Xīn Sùèr), co znaczy „drugi najjaśniejszy”, gdyż był on drugą co do jasności gwiazdą chińskiego gwiazdozbioru Serca (心). Był on narodową gwiazdą dynastii Shang. Ze względu na swój kolor czasami określano go mianem „火星” (Huǒxīng), co oznacza „ognistą gwiazdę”[24].

Antares znalazł miejsce na fladze Brazylii, symbolizując jeden z jej stanów – Piauí[25].

Zobacz też[edytuj]

Uwagi[edytuj]

  1. Taka byłaby rzeczywista odległość między gwiazdami, gdyby każda z nich znajdowała się w zbliżonej odległości względem Ziemi, lecz tak nie jest.
  2. Oznacza to, że obie gwiazdy są wierzchołkami trójkąta prostokątnego takiego, w którym przyprostokątne mają długości 529 au oraz 224 au. Z twierdzenia Pitagorasa, odległość s jest równa:
    , zatem s ≈ 574.

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d e f Antares w bazie SIMBAD (ang.)
  2. a b F. van Leeuwen. Validation of the new Hipparcos reduction. „Astronomy and Astrophysics”. 474 (2), s. 653–664, listopad 2007. DOI: 10.1051/0004-6361:20078357. arXiv:0708.1752. Bibcode2007A&A...474..653V. 
  3. http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=HR+6134.
  4. a b c A. Richichi. A new accurate determination of the angular diameter of ntares. „Astronomy and Astrophysics”. 230 (2), s. 355–362, kwiecień 1990. Bibcode1990A&A...230..355R. 
  5. alf Sco A w bazie SIMBAD (ang.)
  6. a b c d e f g h R. Baade, D. Reimers. Multi-component absorption lines in the HST spectra of α Scorpii B. „Astronomy and Astrophysics”. 474 (1), s. 229–237, październik 2007. DOI: 10.1051/0004-6361:20077308. Bibcode2007A&A...474..229B. 
  7. a b c Mark J. Pecaut, Eric E. Mamajek, Eric J. Bubar. A Revised Age for Upper Scorpius and the Star Formation History among the F-type Members of the Scorpius-Centaurus OB Association. „Astrophysical journal”. 746 (2), s. 154, luty 2012. DOI: 10.1088/0004-637X/746/2/154. arXiv:1112.1695. Bibcode2012ApJ...746..154P. 
  8. a b c d e f g Jim Kaler: ANTARES (Alpha Scorpii) (ang.). W: STARS [on-line]. 2009-06-26. [dostęp 2017-07-26].
  9. Tony Buick. The Rainbow Sky. , s. 43–71, 2010. DOI: 10.1007/978-1-4419-1053-0_4. ISSN 1431-9756. 
  10. a b c K.-P. Schröder, M. Cuntz. A critical test of empirical mass loss formulas applied to individual giants and supergiants. „Astronomy and Astrophysics”. 465 (2), s. 593–601, kwiecień 2007. DOI: 10.1051/0004-6361:20066633. arXiv:astro-ph/0702172. Bibcode2007A&A...465..593S. 
  11. a b Anderson E., Francis C: HIP 80763 (ang.). W: Extended Hipparcos Compilation (XHIP) [on-line]. VizieR, 2012. [dostęp 2017-07-26].
  12. a b c Richard Hinckley Allen: Star Names Their Lore and Meaning. Nowy Jork: Dover Publications Inc., 1963, s. 361–367. ISBN 0486210790. (ang.)
  13. Naming Stars. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 2017-02-01. [dostęp 2017-07-25].
  14. L.L. Kiss, G.M. Szabo, T.R. Bedding. Variability in red supergiant stars: pulsations, long secondary periods and convection noise. „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. 372 (4), s. 1721–1734, 2006. DOI: 10.1111/j.1365-2966.2006.10973.x. arXiv:astro-ph/0608438. ISSN 0035-8711. Bibcode2006MNRAS.372.1721K. 
  15. a b Pugh, T., Gray, D.F. On the Six-year Period in the Radial Velocity of Antares A. „The Astronomical Journal”. 145 (2), s. 4, 2013. DOI: 10.1088/0004-6256/145/2/38. Bibcode2013AJ....145...38P. 38. 
  16. C.J. Corbally. Close visual binaries. I - MK classifications. „Astrophysical Journal Supplement Series”. 55, s. 657–677, sierpień 1984. DOI: 10.1086/190973. Bibcode1987A&AS...67...95D. 
  17. Mason et al.: WDS J16294-2626AB. W: The Washington Double Star Catalog [on-line]. VizieR, 2014.
  18. Fred Schaaf: The Brightest Stars: Discovering the Universe Through the Sky’s Most Brilliant Stars. John Wiley and Sons, 2008, s. 218. ISBN 978-0-471-70410-2.
  19. Robert, Jr. Burnham: Burnham’s Celestial Handbook. New York: 1978, s. 1666.
  20. a b S.J. Johnson. Occultation of Antares. „The Observatory”. 3, s. 84–86, 1879. 
  21. W.I. Hartkopf, B.D. Mason, C.E. Worley. The 2001 US Naval Observatory Double Star CD-ROM. II. The Fifth Catalog of Orbits of Visual Binary Stars. „The Astronomical Journal”. 122 (6), s. 3472–3479, 2001. DOI: 10.1086/323921. Bibcode2001AJ....122.3472H. 
  22. D. Reimers, H. -J. Hagen, R. Baade, K. Braun. The Antares emission nebula and mass loss of α Scorpii A. „Astronomy and Astrophysics”. 491, s. 229–238, 2008. DOI: 10.1051/0004-6361:200809983. arXiv:0809.4605. Bibcode2008A&A...491..229R. 
  23. Mudrooroo: Aboriginal mythology: an A-Z spanning the history of aboriginal mythology from the earliest legends to the present day. London: HarperCollins, 1994, s. 5. ISBN 1-85538-306-3. (ang.)
  24. Zhenoao Xu, W. Pankenier, Yaotiao Jiang: East-Asian Archaeoastronomy: Historical Records of Astronomical Observations of China, Japan and Korea. 2000.
  25. Tomasz Sapun: Zanim zamachasz brazylijską flagą… (pol.). 2010-06-15. [dostęp 2016-06-24].

Linki zewnętrzne[edytuj]