Benedykt Chmielowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Benedykt Chmielowski
Benedykt Joachim Chmielowski.jpg
Imiona i nazwisko Benedykt Joachim Chmielowski
Data i miejsce urodzenia 20 marca 1700
Polska Łuck
Data i miejsce śmierci 7 kwietnia 1763
Polska Firlejów
Narodowość polska
Ważne dzieła Nowe Ateny
Zbiór krótki herbów polskich
Nałęcz, herb Chmielowskich

Benedykt Joachim Chmielowski herbu Nałęcz (ur. 20 marca 1700 w Łucku, zm. 7 kwietnia 1763 w Firlejowie) – polski ksiądz katolicki, kanonik kijowski, pisarz dewocyjny, autor Nowych Aten, pierwszej polskiej encyklopedii (17451764).

Biografia[edytuj]

Urodzony w Łucku, kształcony od 1715 w szkołach jezuickich we Lwowie, a w 1722 przyjęty został do seminarium katedralnego w tym mieście. Przebywał na dworze Jana Jabłonowskiego, gdzie pracował jako nauczyciel Jabłonowskich. Był preceptorem jego syna Dymitra Jabłonowskiego. Dzięki nim otrzymał w 1725 probostwo w Firlejowie. Przed 1743 został prałatem domowym arcybiskupa lwowskiego Wyżyckiego. W latach 50. XVIII w. był proboszczem w Podkamieniu, a także dziekanem rohatyńskim. W 1761 został kanonikiem katedralnym kijowskim. Mieszkał w Firlejowie i poświęcał się głównie pisarstwu kompilacyjnemu z różnych dziedzin wiedzy. Zmarł w Firlejowie pod Rohatynem w ziemi halickiej, gdzie przez wiele lat był proboszczem.

Zasłynął jako twórca pierwszej polskiej encyklopedii powszechnej wydanej pod typowym dla jego epoki tytułem Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej scjencji pełna, na różne tytuły jak na classes podzielona, mądrym dla memoryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana [...] przez xiędza Benedykta Chmielowskiego dziekana rohatyńskiego, firlejowskiego, podkamienieckiego pasterza. Encyklopedia miała 2 wydania: pierwsze w latach 1745-1746; drugie, uzupełnione i rozszerzone, w latach 1754-1756.

Jego dziełem był również niezwykle popularny modlitewnik Bieg roku całego (1728), w XVIII i XIX wieku drukowany ponad 20 razy. Był ponadto autorem herbarza Zbiór krótki herbów polskich oraz wsławionych cnotą i naukami Polaków wydanego w 1763 oraz książki religijnej Ucieczka przez świętych do Boga 1730.

Zdaniem Wojciecha Paszyńskiego[1], wiele dotychczasowych ustaleń – jak miejsce narodzin czy atrybucja herbowa Chmielowskiego - należy uznać za błędne. Brak bowiem jednoznacznych dowodów wskazujących na przyjście na świat w Łucku (w źródłach mowa jest o diecezji łuckiej)[2]:

"Nie jest znane dokładne miejsce narodzin Benedykta Chmielowskiego. Wiemy tylko tyle, że przyszedł na świat na obszarze diecezji łuckiej. Grzybowski, na którego powołuje się Rybicka–Nowacka podaje co prawda, że przyszły duchowny urodził się w samym Łucku, ale wydaje mi się to całkowitym nieporozumieniem. W żadnym innym opracowaniu bowiem nie spotkałem się z taką informacją. [...] Pomyłka ta wiąże się, być może, z utożsamieniem przez autora diecezji z samą jej stolicą, czyli Łuckiem, lub też z swoistym uogólnieniem i uproszczeniem, tudzież niezrozumieniem samej definicji diecezji bądź jej zakresu, którą ograniczał on do samego miasta lub okolic. Bo jak inaczej wytłumaczyć ów rażący błąd?"[3].

Również nieporozumieniem jest przypisywanie duchownemu herbu Nałęcz, który z całą pewnością pieczętował się herbem Jastrzębiec[4]:

"Ogrodziński, a za nim inni powołujący się na niego badacze (Grzybowski, Rybicka–Nowacka i in.), podają że używał herbu Nałęcz. Aczkolwiek w wyniku uważnych studiów herbarzy szlachty polskiej doszedłem do innych ustaleń. Rodzina Chmielowskich z całą pewnością należała do stanu szlacheckiego, ale nie pieczętowała się ona herbem Nałęcz, lecz Jastrzębiec. Poza herbarzem Stupnickiego [...], czytamy o tym również w Herbach szlachty polskiej Zbigniewa Leszczyca. Źródła te nie wspominają, natomiast o żadnych Chmielowskich używających herbu Nałęcz. Na temat rodu szlacheckiego o tym nazwisku, mającego nosić ów herb, nie ma też wzmianki w piętnastotomowym dziele heraldycznym opracowanym przez hrabiego Seweryna Uruskiego. Wśród wylegitymowanych na początku lat 30–tych XIX wieku, w ówczesnym Cesarstwie Rosyjskim i zapisanych do szlachty guberni wołyńskiej, nie było żadnych osób noszących nazwisko Chmielowski, które posługiwałyby się herbem Nałęcz. W rejestrze figurują natomiast Chmielowscy używający herbu Półkozic i właśnie Jastrzębiec. [...] Wobec powyższych dowodów zastanawiające wydaje się powielanie tego błędu w wszelkich, nawet najbardziej poważnych publikacjach. Najwidoczniej autorzy nie weryfikując tych danych bezkrytycznie powtarzali je za Ogrodzińskim"[5].

Twórczość[edytuj]

  • Skrypty i wykłady szkolne, powst. 1716-1724
  • Pandora deorum, dearum et mortalium virtutibus et vitiis ornata, powst. 1720
  • Bieg roku całego, Lwów 1728, 1735, 1738, 1741, 1742 i 1750; Sandomierz 1748 (książka do nabożeństwa dedykowana Joannie Jabłonowskiej)
  • Ucieczka przez świętych do Boga, Lwów 1730, 1736 i 1747
  • Kazania, t. 1-2, powst. 1732-1758
  • Figurae emblematicae, powst. 1733 (skrót z Cezara Ripy)
  • Magnum in parvo seu Summulae Theologiae speculum dogmaticae, powst. 1737-1752
  • Wyprawa na tamten świat, Lwów 1742 (bez nazwiska autora)
  • Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej scjencji pełna, t. 1-2, Lwów 1745-1746; wyd. 2 rozszerzone, t. 1-4, Lwów 1754-1756
  • Panteon albo świątnica, powst. 1745 (wyciąg z Pisma św., Baroniusa, Skargi i Nadasiego)
  • Atlas skurczony, powst. 1746 (skrót z A. Hołówki)
  • Expertus Rupertus albo sekretarz skrytych tajemnic, powst. 1746-1749 (według S. Syreniusza)
  • Kotwica w ostatniej toni, alias nowe skuteczne nabożeństwo, Lwów 1747
  • Doctor in lege Domini, powst. 1748-1760
  • Sudor theologicus guttatim stillans, powst. 1748-1760
  • Messis aurea, sama treść świętych żywotów, powst. 1749-1751 (wyciąg ze: Skargi, Wielowiejskiego i Nadasiego)
  • Zbiór krótki herbów polskich oraz wsławionych cnotami i naukami Polaków, Warszawa 1763
  • Loci communes ex historia universali et mythologia (nie wydano)

Przypisy

  1. http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=271210&lang=pl
  2. Wojciech Paszyński, Ksiądz Benedykt Chmielowski – życie i dzieło Diogenesa firlejowskiego, „Nasza Przeszłość” 2015/2, t. 124, s. 113-114.
  3. Wojciech Paszyński, Ksiądz Benedykt Chmielowski – życie i dzieło Diogenesa firlejowskiego, „Nasza Przeszłość” 2015/2, t. 124, s. 113-114.
  4. Wojciech Paszyński, Ksiądz Benedykt Chmielowski – życie i dzieło Diogenesa firlejowskiego, „Nasza Przeszłość” 2015/2, t. 124, s. 112-113.
  5. Wojciech Paszyński, Ksiądz Benedykt Chmielowski – życie i dzieło Diogenesa firlejowskiego, „Nasza Przeszłość” 2015/2, t. 124, s. 112-113.

Bibliografia[edytuj]

  • Wojciech Paszyński, Ksiądz Benedykt Chmielowski – życie i dzieło Diogenesa firlejowskiego, „Nasza Przeszłość” 2015/2, t. 124, s. 105-136.
  • Wojciech Paszyński, Czarna legenda „Nowych Aten” Benedykta Chmielowskiego i próby jej przezwyciężenia, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2014/1(141), s. 37-59.
  • Maria Wichowa, Ksiądz Benedykt Chmielowski jako uczony barokowy, wyd. Napis, seria V/1999, s. 45
  • Bibliografia Literatury Polskiej - Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 80-81.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Literatura dodatkowa[edytuj]