Berek Joselewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Berek Joselewicz
Ilustracja
Berek Joselewicz na obrazie Juliusza Kossaka
pułkownik
Data i miejsce urodzenia 17 września 1764
Kretynga
Data i miejsce śmierci 5 lub 8 maja 1809
Kock
Przebieg służby
Lata służby 1794-1809
Główne wojny i bitwy Praga, Hohenlinden, Austerlitz, Frydland, Kock
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)
Henryk Pillati: Śmierć Berka Joselewicza

Berek Joselewicz (ur. 17 września 1764 w Kretyndze, zm. 5[1] lub 8 maja[2] 1809 pod Kockiem) – polski kupiec pochodzenia żydowskiego, pułkownik wojska polskiego, oficer Legionów Polskich we Włoszech.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w należącej wówczas do Rzeczypospolitej Kretyndze na Żmudzi. Był faktorem i handlarzem końmi. Zatrudniony był przez księcia Massalskiego, biskupa wileńskiego, który wysyłał go w interesach za granicę. Podczas tych wojaży nauczył się francuskiego. Spędził trochę czasu w Paryżu, kiedy rozpoczęła się rewolucja francuska. Przeżycie to być może zainspirowało go do późniejszego przyłączenia się do Kościuszki.

Podczas insurekcji kościuszkowskiej w 1794 organizował Pułk Lekkokonny Starozakonny (żydowski). 17 września 1794 roku Kościuszko oficjalnie ogłosił utworzenie żydowskiego oddziału. Berek Joselewicz, wraz z innym Żydem, Józefem Aronowiczem, stworzyli patriotyczną odezwę w języku jidysz wzywającą do walki, wydaną 23 kwietnia[3].

500 mężczyzn odpowiedziało na wezwanie, uformowano z nich regiment kawalerii – według niektórych autorów Berek Joselewicz miał jednak za mało czasu i środków na jego sformowanie, bo jedynie 3 tygodnie i 3000 złp.[4] Na prośbę Berka Joselewicza zapewniono im możliwość przestrzegania religijnych obyczajów, dostęp do koszernego jedzenia, powstrzymywania się od pracy w szabat (kiedy to było możliwe), a także noszenia tradycyjnych żydowskich bród. W okresie insurekcji warszawską Pragę zamieszkiwało ok. 7000 ludzi, z czego ok. 5000 stanowili Żydzi. Oprócz oddziału Berka Joselewicza sformowano oddziały żydowskiej milicji[5]. Oddział Berka Joselewicza brał udział w obronie warszawskiej Pragi, podczas której został rozbity. Tylko część przeżyła, włączając w to samego Berka Joselewicza, który dostał się do niewoli rosyjskiej[3].

Dwa lata po klęsce insurekcji kościuszkowskiej w 1796 roku Berek Joselewicz, przebywając w Galicji, zaoferował austriackiemu zaborcy swoją pomoc w utworzeniu ochotniczego korpusu złożonego z Żydów. Według propozycji Berka Joselewicza korpus miał się składać z 6000 do 8000 żołnierzy. Pomysł przedstawiony został hrabiemu Janowi Gaisruckowi gubernatorowi wschodniej Galicji, a następnie przekazany do Wiednia, gdzie nie znalazł jednak uznania.[6][7] Następnie wyemigrował do Włoch. Tam trafił do legionów Jana Henryka Dąbrowskiego. Jako dowódca polskiego oddziału w wielu bitwach napoleońskich, nad Trebbią, pod Novi, Hohenlinden, Austerlitz i Frydlandem. W 1808 roku był członkiem loży wolnomularskiej Bracia Polacy Zjednoczeni[8]. W 1808 roku został kawalerem orderu Virtuti Militari. Odznaczony był także Legią Honorową[2].

W legionach Berek Joselewicz musiał zmagać się z szykanami ze strony polskich towarzyszy broni ponieważ w przeciwieństwie do innych oficerów nie był szlachcicem i nominację oficerską otrzymał za zasługi, a nie jak to wówczas było w zwyczaju ze względu na szlacheckie urodzenie. Generał Kniaziewicz, dowodzący Legią Naddunajską, w szeregach której znalazł się Joselewicz, opisał to w liście do Wybickiego:

Quote-alpha.png
Berek, co w Polszcze był pułkownikiem, co dwie kampanie we Włoszech odprawił, tu przybywszy, tym dobrowolnie starszeństwa odstąpił, którzy tu żadnej kampanii nie odprawili; dlatego jednak jego prześladować nie przestają, któremu jednak niczego więcej zarzucić nie można jak to, że się nie szlachcicem urodził[9].

W armii Księstwa Warszawskiego dowodził szwadronem. Zginął podczas potyczki z Austriakami pod Kockiem w 1809, do dzisiaj jego grób jest zabytkiem i atrakcją turystyczną.

Syn Berka Joselewicza, Józef Berkowicz (1789-1846), również był wojskowym.

Pamięć o Berku Joselewiczu[edytuj | edytuj kod]

Jego imieniem nazwano ulice w Będzinie, Ozorkowie, Częstochowie (w dzielnicy Stare Miasto), Warszawie (w dzielnicy Praga-Południe), na krakowskim Kazimierzu, Brzesku, Chrzanowie, Lubartowie, Lesku, Myślenicach, Dąbrowie Tarnowskiej, Oświęcimiu, Przasnyszu, Przemyślu, Rzeszowie, Sarnakach, Siedlcach, Węgrowie, Sopocie, Sanoku, Nowym Sączu, Brzesku, Głogowie Małopolskim, Radomsku, Szczecinie (w dzielnicy Podjuchy), Tomaszowie Mazowieckim, Hrubieszowie, Chrzanowie[10], Kocku, Kole, Kutnie, Mielcu, Łodzi, Brzezinach, Ostrołęce, Żaganiu, Biłgoraju, Kaliszu, Łosicach,Turobinie i Żarkach (niegdyś zwanych Żydowskimi lub Miasto).

W 200. rocznicę śmierci Berka Joselewicza odbyła się z inicjatywy Ambasady Francji w Polsce konferencja „Berek Joselewicz: bojownik o wolność”, której współorganizatorem było Muzeum Historii Żydów Polskich[11].

Poczta Polska wraz z Pocztą Izraelską wprowadziły do obiegu znaczek pocztowy w bloku dla upamiętnienia Roku Polskiego w Izraelu (2009) z postacią Berka Joselewicza z obrazu Juliusza Kossaka[12].

W Białobrzegach przy drodze Kock – Białobrzegi, w miejscu, w którym zatrzymały się konie wiozące rannego pułkownika, a on sam zmarł i gdzie został pochowany, wystawiono w 100-lecie jego śmierci pomnik.

Inskrypcja na kamieniu głosi:

„Berek Joselewicz - Józef Berko vel Berk, ur. w Kretyndze na Litwie 1760. Półkownik wojsk polskich, szef szwadronu 5-go pułku strzelców konnych Wielkiego Księstwa Warszawskiego. Kawaler krzyżów Legii Honorowej i Wiktorii. Zginął w bitwie pod Kockiem 1809 roku. Tu pochowany. Nie szacherką nie kwaterką, lecz się krwią dorobił sławy. W stoletnią rocznicę zgonu 1909 r.”
Grób Berka Joselewicza na Portalu ROWiM

Berek Joselewicz w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Berek Joselewicz, w: Internetowa encyklopedia PWN.
  2. a b Kronika powstań polskich 1794-1944, Marian B Michalik (red.), Eugeniusz Duraczyński (oprac.), Warszawa: Wydawnictwo Kronika, 1994, s. 75, ISBN 83-86079-02-9, OCLC 834009097.
  3. a b Pismo Berka Joselewicza i Józefa Aronowicza w sprawie naboru do wojska wśród ludności żydowskiej z 23 IV 1794 roku. W: Skarby Dziedzictwa Narodowego [on-line]. Polska.pl. [dostęp 2009-07-02].
  4. Bogdan Borucki. Bohater trzech narodów. „Mówią Wieki”. nr 06/09 (593), s. 7, czerwiec 2009. Bellona S.A.. ISSN 12304018. 
  5. Maria Janion. Żyd, bohater Polaków. „Gazeta Wyborcza”, 24.03.2008. Agora S.A.. 
  6. Ernest Łuniński, Wiadomości Literackie, http://retropress.pl/wiadomosci-literackie/legenda-o-berku/, 28 listopada 1926.
  7. Nathan Michael Gelber, Aus zwei Jahrhunderten: Beiträge zur neueren Geschichte der Juden, http://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/freimann/content/titleinfo/106217, 1924, s.11 - 12.
  8. Stanisław Małachowski-Łempicki, Wykaz polskich lóż wolnomularskich oraz ich członków w latach 1738-1821, w: Archiwum Komisji Historycznej, t. XIV, Kraków 1930, s. 222.
  9. Listy znakomitych Polaków wyjaśniające historię Legionów Polskich, Kraków 1831, s. 89-90.
  10. Spis ulic Chrzanowa (pol.). Chrzanovia Patria Parva. [dostęp 17 lutego 2010].
  11. Berek Joselewicz: bojownik o wolność. Muzeum Historii Żydów Polskich, 20.04.2009. [dostęp 2012-01-10].
  12. Poczta Polska, Numer katalogowy Bla 150, data wydania: 22.04.2009 [1].

Literatura uzupełniająca[edytuj | edytuj kod]