Karpacz Górny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Bierutowice)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Karpacza Karpacz Górny
część miasta Karpacza
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat jeleniogórski
Miasto Karpacz
SIMC 0936049
Położenie na mapie Karpacza
Mapa lokalizacyjna Karpacza
Karpacz Górny
Karpacz Górny
Położenie na mapie powiatu jeleniogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jeleniogórskiego
Karpacz Górny
Karpacz Górny
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Karpacz Górny
Karpacz Górny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Karpacz Górny
Karpacz Górny
Ziemia50°46′28″N 15°43′46″E/50,774444 15,729444
Portal Portal Polska

Karpacz Górny[1] (do końca 2017 Bierutowice[2], niem. Brückenberg) − część miasta Karpacz (województwo dolnośląskie), granicząca z Karkonoskim Parkiem Narodowym. Dawniej samodzielna wieś, sąsiadująca z Karpaczem. Główną oś jednostki osadniczej stanowi ulica Karkonoska (przed 1945 zwana Brückenberger Chaussee). Przystanek końcowy autobusów z Jeleniej Góry, Wrocławia i Gorzowa Wielkopolskiego do Karpacza; punkt wyjścia w najwyższe partie Karkonoszy.

Brückenberg 1930–1944

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Jest to część Karpacza obejmująca obszar ograniczony od wschodu ul. Świerkową i jej przedłużeniem do granicy Karkonoskiego Parku Narodowego, od południa i zachodu granicą Karkonoskiego Parku Narodowego, od północy granica biegnie ścieżką bez nazwy między ulicami Rybacką i Świętokrzyską a następnie poprzez otwarte tereny po południowej stronie Husyckiej Góry[3]. Leży w północnej części Karkonoszy między Świerkowcem na zachodzie, szczytami Saneczkowa i Husycka Górka na wschodzie, szczytem Czoło na północy oraz doliną Łomnicy na południu.

Jest to najwyżej położona część Karpacza. Południową granicę stanowi rzeka Łomnica. W północnej części płynie Dziki Potok.

Średnie wartości roczne: ciśnienie atmosferyczne 913,6 hPa (najwyższe we wrześniu 916,8 hPa; najniższe w marcu 910,4 hPa); temperatura powietrza +4,5 °C; opady 1 233 mm; wilgotność względna 84%; stopień zachmurzenia 6,7/10; dni pogodnych 31,9; dni pochmurnych 139,7; dni deszczowych (z opadem >1,0 mm/dobę) 144,5; dni burzowych 23,3.[4]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie osady datowane jest na 1635, kiedy to w górskich dobrach Schaffgotschów osiedliło się 20 rodzin uciekinierów religijnych z Czech. W podobny sposób powstała Przesieka (1618), Karpacz (1623), Borowice (1644), Zachełmie (1650), Jagniątków (1678) oraz Budniki[5]. Religijna geneza powstania wsi przyczyniła się do tego, że do 1945 była ona ostoją protestantyzmu.

Osada powstała przy istniejącym już w średniowieczu szlaku zwanym Śląską Drogą (początek najprawdopodobniej w XII w.), łączącym Śląsk z Czechami. Stąd też wyruszano w kierunku Śnieżki oraz znajdującej się na niej kaplicy św. Wawrzyńca. W XVIII w. osada wraz z Borowicami, Wilczą Porębą, Budnikami oraz z pojedynczymi budami rozrzuconymi na głównym grzbiecie Karkonoszy w okolicach Śnieżki wchodziła w skład tzw. Gebirgsbauden, czyli zbiorowej gminy górskiej, powstałej 15 (lub 17) listopada 1735, a będącej własnością Schaffgotschów z Cieplic[6]. Siedzibą władz gminy stała się karczma sądowa w dzisiejszym domu wczasowym „Morskie Oko”, stanowiąca do momentu wybudowania Świątyni Wang centrum życia wsi. Drugim ośrodkiem zabudowy o nazwie Nowe Domy (Neuhäuser) były okolice obecnej pętli autobusowej Karpacz Górny, gdzie poza licznymi budami pasterskimi znajdowała się leśniczówka oraz powstała w 1668 gospoda „Brotbaude” (obecnie ośrodek wypoczynkowy „Stokrotka”; nazwa niemiecka pochodziła od chleba bądź nazwiska pierwszego gospodarza, pierwszą wzmiankowaną nazwą gospody była Krebsbaude)[7]. W 1747 w miejscowości naliczono 66 zagrodników i chałupników, których dzieci od 1782 mogły uczęszczać do szkoły. Do Karpacza Górnego należały w tym czasie rozległe połacie Karkonoszy i Pogórza Karkonoskiego, wraz z Małym oraz Wielkim Stawem, Polaną oraz Grabowcem. Tutejszy młyn, wzmiankowany w 1736, został w 1844 zniszczony przez powódź wywołaną lawiną, która zeszła do Wielkiego Stawu i w późniejszym okresie nie został odbudowany. W 1782 żyło tu 50 osób, w 1825 – 732, w 1933 – 906.

Przełomowym momentem w dziejach wsi było wzniesienie z inicjatywy króla Prus Fryderyka Wilhelma IV oraz hrabiny von Reden sprowadzonego z Norwegii drewnianego kościółka, który poświęcono dnia 28 lipca 1844. Powstanie świątyni Wang spowodowało wzmożenie ruchu turystycznego oraz powstanie szeregu inwestycji służących turystyce. Istniejące tu od początku XVII wieku budy pasterskie nie mogły już sprostać obsłudze przybywających gości, dlatego w 1869 w pobliżu kościółka Wang zbudowano 23-pokojowy hotel, po którym wzniesiono kolejne obiekty (Hotel Germania i Villa Austria – późniejszy Waldschloss, obecnie Leśny Zamek (1890); Sanssouci – obecnie nieczynna Urocza (ok. 1900)[8]; Franzenshöh – obecny DW Architekton). W 1867 wytyczono 3-metrowej szerokości drogę z Karpacza, którą w 1900 przedłużono w kierunku Sosnówki i Borowic[9]. W 1909 powstał tor bobslejowy, a w 1912 (bądź 1920) skocznia narciarska Graf Friedrich o punkcie K-30[10]. Projektowane przedłużenie istniejącej linii kolejowej Riesengebirgsbahn z Mysłakowic do Karpacza przez Karpacz Górny w kierunku Równi pod Śnieżką nie zostało zrealizowane z powodu wybuchu I wojny światowej.

Według stanu z 1 lipca 1952, Bierutowice były jedną z 7 gromad, które tworzyły gminę Karpacz[11]. W tym samym roku wzniesiono tu tzw. Młyn Miłości, który poddano renowacji w 2012. Ponieważ ostatnia renowacja całkowicie zmieniła formę obiektu (zamiast wiatraka powstała replika młyna wodnego napędzanego ręczną pompą), przy ul. Karkonoskiej 33 z inicjatywy osoby prywatnej powstała kopia tego obiektu w postaci znanej z II połowy XX wieku. Umieszczono tutaj również makietę starego obserwatorium na Śnieżce.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Niemiecka nazwa osady brzmiała Brückenberg. Spotyka się tłumaczenie tej nazwy na język polski jako Mostowa Góra lub osada na Mostowej Górze[6][12], nazwa taka używana była zresztą bezpośrednio po II wojnie światowej obok drugiej obowiązującej wówczas nazwy Korczakowo, upamiętniającej pobyt w Karpaczu dzieci osieroconych w wyniku wojny[13].

19 maja 1946 ustalono urzędowo w polskim brzmieniu nazwę Bierutowice[14]. Nazwa Bierutowice pochodziła od nazwiska Bolesława Bieruta[15] – pierwszego przywódcy Polski Ludowej, prezydenta RP w latach 1947–1952.

Od 1989[16], a jak podają inne źródła od 1991[17] dla tej części miasta Karpacza powszechnie[18] stosuje się nazwę Karpacz Górny – nazwa ta jednak dotychczas nie była formalnie przyjęta, co spotykało się z protestami środowisk krajoznawczych (np. prof. K. Mazurskiego)[19].

W 2007 Rada Miejska w Karpaczu uchwaliła przeprowadzenie konsultacji projektu zmiany nazwy urzędowej części miasta Karpacz z nazwy Bierutowice na nazwę Karpacz Górny[20]. Z przyczyn formalnych uchwała ta do 2016 nie została wykonana. Według przewodniczącej Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych, prof. Barbary Czopek-Kopciuch, władze miasta zgłaszały w 2011 zamiar zmiany nazwy tej części miasta, jednak formalnego wniosku nie złożyły[21]. Konsultacje w sprawie zmiany władze Karpacza przeprowadziły dopiero w grudniu 2016[22]. Udział w nich wzięło zaledwie 30 osób z 642 uprawnionych, przy czym 26 opowiedziało się za zmianą obowiązującej urzędowo nazwy[23].

1 stycznia 2018 zmieniono urzędowo nazwę Bierutowice na Karpacz Górny[1].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty zespołu kościoła „Wang”[24]:

  • kościół ewangelicki, drewniany, norweski z początku XIII wieku, przeniesiony na obecne miejsce w latach 1842–45,
  • cmentarz z murem oporowym.

W obrębie zespołu świątyni znajduje się również pastorówka z 1842.

Stacja meteorologiczna[edytuj | edytuj kod]

W okresie powojennym umiejscowiono tutaj, na wysokości 860 m n.p.m., klimatologiczną stację meteorologiczną. W latach 1891–1930 stacja posiadała inną lokalizację, w pobliżu świątyni Wang na wysokości 872 m n.p.m., 50°47′N 15°44′E/50,783333 15,733333[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 14 grudnia 2017 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości oraz obiektów fizjograficznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 2401)
  2. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  3. § 1 ust. 2 uchwały nr VII/76/07 Rady Miejskiej w Karpaczu z dnia 31 maja 2007 r. w sprawie zasad i trybu przeprowadzenia konsultacji dotyczącej zmiany nazwy urzędowej części miasta Karpacz z nazwy Bierutowice na nazwę Karpacz Górny
  4. a b Jan Kwiatkowski: Klimat. W: Karkonosze polskie. Wrocław: Polska Akademia Nauk, 1985, s. 88-111. ISBN 83-04-01586-2.
  5. Plan odnowy miejscowości Karpacz na lata 2008-2015. Załącznik do uchwały nr XXI/216/08 Rady Miejskiej w Karpaczu z dnia 23 września 2008 r. s. 15
  6. a b Plan odnowy miejscowości Karpacz na lata 2008-2015. Załącznik do uchwały nr XXI/216/08 Rady Miejskiej w Karpaczu z dnia 23 września 2008 r. s. 17
  7. Erhard Krause Aus der Geschichte alter Riesengebirgsbauden Riesengebirgs-Buchkalender 1996 [dostęp 06.01.2013]
  8. hotel Sanssouci
  9. przewodnik "Karpacz i okolice", Wyd. Plan, Jelenia Góra 2012
  10. Graf Friedrich-Schanze
  11. Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa
  12. Edward F. Zych: Karpacz - nazwy części miasta. w: Rocznik Jeleniogórski, 2006, t. XXXVIII, ISSN 0080-3480, s. 133-142
  13. Marek Staffa "Słownik geografii turystycznej Sudetów" tom 3
  14. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85)
  15. Nazwy miejscowe Polski : historia, pochodzenie, zmiany. T. 1, A-B pod red. Kazimierza Rymuta; Polska Akademia Nauk. Instytut Języka Polskiego. Kraków: Wydaw. IJP PAN, 1996; s. 190
  16. Edward F. Zych: Karpacz - nazwy części miasta. w: Rocznik Jeleniogórski, 2006, t. XXXVIII, ISSN 0080-3480, s. 136
  17. Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Maria Irena Mileska (red.), Zofia Aleksandrowicz, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992, ISBN 83-01-09822-8, OCLC 749487348.
  18. nazwy Karpacz Górny używają parafie katolicka i ewangelicko-augsburska, wszyscy przewoźnicy autobusowi, ośrodki wypoczynkowe "Arnika", "Stokrotka", "Architekton", "Paradise", Urząd Miasta - zob. http://www.karpacz.pl/pl/atrakcje/karczma-sadowa-1735-karpacz-gorny-morskie-oko oraz literatura krajoznawcza - zob. Marek Staffa (red.) Słownik geografii turystycznej Sudetów t. 3. Karkonosze. Wyszukiwarka google podaje 1.100 tysięcy wyników dla Karpacza Górnego (96,56%) i 39,2 tysiące wyników dla Bierutowic (3,44%) [stan na 14.12.2012].
  19. "Nie ma Karpacza Górnego", "Sudety" nr 11/2012
  20. Uchwała nr VII/76/07 Rady Miejskiej w Karpaczu z dnia 31 maja 2007 r. w sprawie zasad i trybu przeprowadzenia konsultacji dotyczącej zmiany nazwy urzędowej części miasta Karpacz z nazwy Bierutowice na nazwę Karpacz Górny
  21. Waldemar Brygier: Nie ma Karpacza Górnego!. naszesudety.pl, 13 listopada 2012. [dostęp 2016-04-26].
  22. Administracyjny koniec Bierutowic?
  23. Bierutowice jeszcze mają się dobrze
  24. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 8.9.2012]. s. 46.