Browarnictwo w Gdańsku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Browarnictwo w Gdańsku – przez wieki Gdańsk stanowił centrum browarnictwa tej części Europy, Niemiec, jak również terenów uznawanych za należące do państwa polskiego. Potencjał tworzyły setki niewielkich browarów typu rzemieślniczego. Jednoczył ich bogaty i wpływowy Cech Browarników. Przez wiele stuleci, piwo, zwłaszcza tzw. piwo jopejskie eksportowano do wielu krajów Europy, głównie do Anglii. Dla ułatwienia prac przy załadunku na statki głównie beczek z piwem zbudowano Żuraw. W 1378 doszło do konfliktu z zakonem krzyżackim, w okresie późniejszym, pomiędzy gdańszczanami a browarnikami warszawskimi. Około 1416 najwięcej browarników (73) mieszkało przy Hundegasse, obecnej ul. Ogarnej. W XV wieku nastąpił rozkwit browarnictwa – do około 250 tys. beczek. Wydawane spisy w 1565 i w latach następnych odnotowały wśród największych browarników w Gdańsku i na Pomorzu rodzinę Schröder (Hans Schröder, Joachim Schröder i Georg Schröder).

Od początku XVI wieku produkcję stopniowo zaczęto przenosić na przedmieścia – Biskupią Górkę, Chełm, i Stare Szkoty. W tym okresie szereg browarów prowadzą Mennonici. Około 1620 przy wspomnianej już Hundegasse 11 zbudował sobie siedzibę cech browarników. W XVII wieku znacznie zmniejszyła się ilość produkowanego piwa – do około 50 tys. beczek. W okresie napoleońskim piwo uważano za napój najniższych warstw społecznych. Przebywający w Gdańsku Józef Ignacy Kraszewski zanotował, że "nie dane mu już było spróbować tego smaku, z którego kiedyś słynęło miasto". Sytuacja częściowo się odwróciła w XIX wieku - powstały nowe browary w Nowym Porcie, Oliwie, na Oruni, we Wrzeszczu, i Sopocie.

W tym samym czasie również importowano piwo, m.in. z Lubeki, Słupska, Warmii i Wismaru, w okresie międzywojennym - m.in. z Warszawy (Haberbusch i Schiele) i Żywca (Browar w Żywcu).

Koncentracja kapitału[edytuj]

W Gdańsku postępowała koncentracja kapitału:

  • rosła potęga rodziny Fischer zarządzajacej 3 browarami - Bierbrauerei Richard Fischer, Brauerei Paul Fischer Inh. Frau Johanna Wenkel oraz Brauerei A.Fischer jun. Inh. Rud. Winkelhausen,
  • większe browary przejmowały mniejsze, np. Brauerei Paul Fischer wykupił Alte Danziger Schloßbrauerei, Bergschlösschen Brauerei Zoppot, Michael Wanninger Söhne oraz Brauerei Leonhard Waas, które następnie zlikwidował,
  • kupowano browary poza Gdańskiem, np.
    • browar Brauerei Paul Fischer przejął w Kwidzynie (Brauerei und Malzfabrik Hammermühle), i Lubawie koło Iławy (Bartnikowski & Eschholz),
    • browar Danziger Aktien Bierbrauerei - w Wejherowie (Mälzerei Neustadt/Westpr.),
  • browary obce, np. Brauerei Englisch Brunnen z Elbląga przejęły 2 zakłady w Gdańsku - Alt-Danziger Rodenacker Brauerei i Brauerei Paul Fischer, które również zlikwidowano.

Koncentracja lokalizacji browarów[edytuj]

Można przyjąć, iż najwięcej browarów mieściło się przy:

  • Hundegasse (ul. Ogarna)
  • Pfefferstadt (ul. Korzenna)
    • Brauerei L.O.Kämmerer Inh. W.Krohm, Pfefferstadt 19/21
    • Brauerei J. von Puttkamer vorm. O.F.Drewke, Pfefferstadt 23/27
    • Brauerei P.F.Eisenhardt Nachf. Inh. Th.Holtz, Pfefferstadt 46
    • H.W. Mayer Brauerei, Pfefferstadt 54
  • miejsce w rejonie Rittergasse (ul. Rycerska), Burgstr. (ul. Grodzka) oraz Brabank (Stara Stocznia)
    • Brauerei Heinrich Glaubitz Inh. August Jürgensen, Rittergasse 7
    • Alte Danziger Schloßbrauerei, Ritttergasse 10
    • genossenschaftsbrauerei, Burgstr.
    • Fritz Jansen & Sohn, Brabank

Liczba browarów[edytuj]

  • w 1416 na Głównym Mieście - 378,
  • na początku XV wieku w Gdańsku - 300, a według innych źródeł[jakich?] 370,
  • na początku XVI wieku - ponad 400,
  • 1691 – 70 browarów na przedmieściach,
  • 1745 – 20 browarów w Gdańsku i 160 na przedmieściach,
  • 1793–1806 – łącznie 34 browary,
  • 1820 – 31 browarów,
  • 1880 – 13 browarów,
  • 1900 – 15 browarów,
  • 1908 – 17 browarów,
  • 1912 – 11 browarów,
  • 1913 – 10 browarów,
  • 1914 – 8 browarów,
  • 1918 – 7 browarów,
  • 1920 – 4 browary,
  • 1929 – 3 browary,
  • 1945 – 2 browary.

Browary[edytuj]

Od drugiej połowy XIX wieku w Gdańsku istniało około 25 browarów, z których większość została zamknięta na początku XX wieku. Lista ułożona według lat kończenia produkcji.

  • Brauerei Carl Reclam, okres funkcjonowania: 1855-1862
  • Brauerei Franz Durand, Hundegasse 8 (ul. Ogarna), okres funkcjonowania: 1865-1872
  • Brauerei C.F.W.Müller, okres funkcjonowania: 1880-1888
  • F. Kilp Brauerei, Töpfergasse 5 (ul. Garncarska), okres funkcjonowania: 1865-1896
  • Jopenbierbrauerei G.F.A.S.Steiff (Browar Piwa Jopejskiego), Halbengasse 2 (ul. Na Piaskach), okres funkcjonowania: 1855-1898
    • Brauerei G.F.A.Steiff & Co. 1855
    • Jopenbierbrauerei G.F.A.Steiff Inh. Bischoff & Lickfett 1881
  • Danziger Vereinsbrauerei Heinrich Barczewski (Zjednoczony Browar Gdański), Wrzeszcz, Hauptstrasse 38 (ul. Grunwaldzka), okres funkcjonowania: 1855-1904
    • Brauerei C.G.E.Rohloff 1855
    • Brauerei Th.Barg 1875
    • Brauerei A.B.Barg 1892
    • Brauerei Albert Victor Ziehn 1896
  • Erste Ostdeutsche Malzextract Brauerei von Adolph Schwarz (Pierwszy Wschodnio-Niemiecki Browar Słodowy), Pfarrhof 3 (ul. Plebania), okres funkcjonowania: 1896-1906
  • Brauerei Heinrich Glaubitz Inh. August Jürgensen, Rittergasse 7 (ul. Rycerska), okres funkcjonowania: 1896-1906
    • Brauerei Heinrich Glaubitz 1896
  • Walter Kämmerer Brauerei, Stadtgebiet 12 (ul. Trakt św. Wojciecha), okres funkcjonowania: 1904-1908
  • Gesellschaft für Brauerei-Spirituis und Preßhefe-Fabrik, Nowy Port, Hafenstrasse 21 (Nabrzeże Oliwskie), okres funkcjonowania: 1904-1908
  • Brauerei P.F.Eisenhardt Nachf. Inh. Th.Holtz, Pfefferstadt 46 (ul. Korzenna), okres funkcjonowania: 1865-1908
    • Brauerei Kreissig & Eisenhardt 1865
    • Brauerei P.F.Eisenhardt 1888
  • H.W. Mayer Brauerei, Pfefferstadt 54 (ul. Korzenna), okres funkcjonowania: 1865-1908 [1][2]
    • Brauerei H.A.Mayer 1865
    • Brauerei Johannes Hevelke (Browar Jana Heweliusza) 1649-1687, Pfefferstadt 53, 54, 55 [3]
    • Brauerei Abraham Hevelke, Pfefferstadt 55
    • Brauerei Michael Hevelke,
  • Danziger Malzbier Brauerei Bernhardt Behrendt (Gdański Browar Piwa Słodowego), Orunia, Hauptstr 4 (ul. Dworcowa), okres funkcjonowania: [1892]-1908;
    • Brauerei Ohra Gustav Naumien 1898
  • Germania Brauerei F. Lemon, Hundegasse 46 (ul. Ogarna), okres funkcjonowania: 1900-1908
  • Brauerei J. Gramm, St. Albrecht 49/51 (Św. Wojciech), okres funkcjonowania: 1865-1908
    • Brauerei H.Penner 1865
    • Brauerei Wilhelm Penner 1895
  • Brauerei A.Fischer jun. Inh. Rud. Winkelhausen, Altschottland 68 (Trakt Św. Wojciecha), okres funkcjonowania: 1827-1912
    • Brauerei H.A.Fischer 1827
    • Brauerei Achilles Adalbert Fischer 1881
    • Brauerei A.Fischer jun. Inh. August Wolff & Co. 1904
  • genossenschaftsbrauerei (Browar Spółdzielczy), Burgstr. (ul. Grodzka), okres funkcjonowania: 1910-1913
  • Alte Danziger Schloßbrauerei (Stary Gdański Browar Zamkowy), Ritttergasse 10 (ul. Rycerska), okres funkcjonowania: 1865-1913 [4]
    • Brauerei J.Witt 1855
    • Brauerei J.Witt Inh. Margarethe Glaubitz
  • Brauerei L.O.Kämmerer Inh. W.Krohm, Pfefferstadt 19/21 (ul. Korzenna), okres funkcjonowania: 1855-1914
    • Brauerei Georg Link 1855
    • Brauerei O.F.Link 1872
    • Brauerei L.O.Kämmerer 1892
    • Brauerei L.O.Kämmerer Inh. Louis Nordt 1912
  • Brauerei Paul Fischer Inh. Frau Johanna Wenkel, Hundegasse 8/9 (ul. Ogarna), okres funkcjonowania: 1757-1918 [5]
    • Brauerei A.Fischer jun. 1757
  • Bergschlösschen Brauerei Zoppot (Browar Zameczek Górski), Michael Wanninger Söhne, Pommerschestr., (ul. Armii Krajowej 137), okres funkcjonowania: [1875]-1902-1918 [4]
    • Bergschlösschen Brauerei Zoppot 1875
  • Alte Danziger Brauerei E. Rodenacker (Stary Browar Gdański), Hundegasse 11/12 (ul. Ogarna), okres funkcjonowania: [1712]-1864-1918 [6]
  • Brauerei J. von Puttkamer vorm. O.F.Drewke, Pfefferstadt 23/27 (ul. Korzenna), okres funkcjonowania: 1865-1920
    • Drewkesche Brauerei O. F. Drewke
  • Brauerei Leonhard Waas, Poggenpfuhl 43 (ul. Żabi Kruk), okres funkcjonowania: 1900-1929 [4]
    • Brauerei Karl Pantel 1900
    • Brauerei Peter Pantel 1908, Erste Danziger Weissbierbrauerei Peter Pantel
    • Brauerei Peter Pantel Nachf. Inh. MaxSokolowski 1913
    • Erste Danziger Weiß- Doppel-Malzbierbrauerei Leonhard Waas 1919
  • Bierbrauerei Richard Fischer, Nowy Port, Weichselstr 2 (ul. Starowiślna), okres funkcjonowania: 1708 [1804]-1945
    • Brauerei Richard Fischer 1708
    • Danziger Malz und Exportbierbrauerei Fischer Inh. Georg Fischer 1915
    • Brauerei Richard Fischer Inh. Georg Fischer 1920
    • Export und Lagerbierbrauerei Richard Fischer KG 1938
  • Hevelius Brewing Company Ltd., ul. Kilińskiego 6-7 (Labesweg), okres funkcjonowania: [XVIII]-1991-2001
    • mały drewniany browar, okres funkcjonowania: XVIII-1871
    • Danziger Aktien-Bierbrauerai-Kleinhammer 1871
    • Danziger Aktien Bierbrauerei
    • Państwowy Browar Nr 1 w Gdańsku-Wrzeszczu – 1945
    • Gdańskie Zakłady Piwowarskie - 1950
    • Gdańskie Zakłady Piwowarskie im. Jana Heweliusza - 1988
  • H. Wirth, Oliwa, Gneisenaustraße 9 (ul. Kaprów)
  • Fritz Jansen & Sohn, Brabank (ul. Stara Stocznia)

Liczba zatrudnionych w największych browarach w 1908 [7][edytuj]

  • Danziger Aktien Bierbrauerei – 166 pracowników
  • Bierbrauerei Richard Fischer – 36
  • Brauerei Paul Fischer – 36
  • Brauerei J. von Puttkamer vorm. O.F.Drewke – 33
  • Alte Danziger Brauerei E. Rodenacker – 26
  • Brauerei A.Fischer jun. – 20
  • Brauerei L.O.Kämmerer – 13

Przypisy

  1. jeden z domów należących wcześniej do rodziny Jana Heweliusza
  2. Krystian Dzikowski: Stellaburgum czyli domy Jana Heweliusza
  3. Jarosław Włodarczyk: Piwowar z Gdańska
  4. a b c przejęty przez Danziger Aktien Bierbrauerei i zlikwidowany
  5. wraz z browarami - w Lubawie (Bartnikowski & Eschholz) i Kwidzynie (Brauerei und Malzfabrik Hammermühle) przejęty przez Brauerei Englisch Brunnen z Elbląga i zlikwidowany
  6. przejęty przez Brauerei Englisch Brunnen z Elbląga i zlikwidowany
  7. Danzig und seine Bauten, Wilhelm Ernst & Sohn Berlin 1908, s. 381-384

Bibliografia[edytuj]

  • Manfred Friedrich: Brauerei Verzeichnis Polen (Spis browarów polskich), Förderergemeinschaft von Brauerei-Werbemittel-Sammlern e.V. (BDM FvB) Bad Rappenau 2001, 240 s.
  • Piotr Tadeusz Górski: Symbol gdańskiego browaru z lat 1871-1991, [w:] Teki Gdańskie, t. III, 2001