Warmia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zobacz też: Warmia.
Warmia
Warmia, Varmia, Ermland
Herb
Herb
Położenie Warmii
Państwa Państwo zakonu krzyżackiego, Korona Królestwa Polskiego, Rzeczpospolita Obojga Narodów
Stolica hist. Frombork, Lidzbark Warmiński
Ważniejsze miasta Olsztyn, Braniewo

Warmia (łac. Warmia, Varmia, niem. Ermland) – kraina historyczna położona w województwie warmińsko-mazurskim. Pierwotnie terytorium pruskiego plemienia Warmów, a następnie autonomiczne państewko kościelne istniejące w latach 1243–1772 w południowych Prusach. W latach 1466-1772 Warmia wchodziła w skład Polski.

Dane ogólne[edytuj | edytuj kod]

Warmia na mapie Polski

Terytorium Warmii powstało w roku 1243 jako dominium biskupstwa warmińskiego w obrębie Państwa Zakonu Krzyżackiego w Prusach i stanowiło ok. 1/3 terenu diecezji warmińskiej. W 1346 roku ukształtowały się ostateczne granice Warmii, które bez większych zmian przetrwały do roku 1772.

Wewnętrznie Warmia stanowiła dwuczłonowy organizm – większą część zarządzaną przez biskupa warmińskiego (7 komornictw) oraz mniejszą zarządzaną przez kapitułę warmińską (3 komornictwa). Głównym ośrodkiem biskupstwa (kurii) i siedzibą katedry warmińskiej był Frombork, zaś biskupi rezydowali w Lidzbarku Warmińskim.

W roku 1466 (II pokój toruński)[1] Warmia związała się z Koroną Królestwa Polskiego jako autonomiczna część Prus Królewskich uznająca królów polskich jako swych suwerenów. Dzięki wysokiej pozycji książąt-biskupów stanowiła księstwo warmińskie w obrębie Rzeczypospolitej zarządzane wspólnie przez biskupa i kapitułę katedralną. Najsłynniejszym mieszkańcem ówczesnej Warmii był Mikołaj Kopernik, odkrywca teorii heliocentrycznej.

W roku 1772 Warmia została zajęta przez Królestwo Prus w wyniku I rozbioru Polski. Nastąpiła wówczas sekularyzacja Warmii i jej likwidacja jako osobnego organizmu politycznego. W zaborze pruskim terytorium i ludność dawnej Warmii zachowywały jednak odrębność wyznania, kultury i zwyczajów. Południowa Warmia była silnym ośrodkiem polskości w Prusach Wschodnich. W roku 1945 całe terytorium dawnej Warmii wróciło do Polski, lecz utraciło odrębność kulturową od sąsiednich rejonów.

Warmię plemienną zamieszkiwali Warmowie, a Warmię historyczną Warmiacy, którzy etnicznie dzielili się na Warmiaków polskich (południowa Warmia) i niemieckich (środkowa i północna Warmia).

Współcześnie nazwa Warmii używana jest w kontekście historycznym, a także wraz z nazwą sąsiednich Mazur w określeniu należącej do Polski części dawnych Prus (Warmia i Mazury, województwo warmińsko-mazurskie).

Obszar Warmii[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Warmii stanowi kształtem trójkąt o nieregularnych bokach ze ściętym wierzchołkiem opierającym się o Zalew Wiślany. Od zachodu krótkim odcinkiem graniczy z Pogezanią[2] (granicę wyznaczał Święty Kamień i rzeczka Narusa) a następnie z Prusami Górnymi (granicą na całej długości jest rzeka Pasłęka). Od północy i wschodu Warmia graniczy z Prusami Dolnymi[3].

Południowa Warmia sąsiaduje jednocześnie z Mazurami, które są krainą etnograficzno-kulturową, nie historyczną.

Warmia położona jest na obszarze trzech mezoregionów fizycznogeograficznych: Równiny Warmińskiej, Równiny Orneckiej i Pojezierza Olsztyńskiego.

Powierzchnia Warmii wynosi około 4250 km²[4], co stanowi 17,6% obszaru województwa.

Miasta Warmii[edytuj | edytuj kod]

Wzgórze katedralne we Fromborku – historyczna i religijna stolica Warmii
Olsztyn – największe współcześnie miasto Warmii

Na Warmii leży 12 miast. Wszystkie posiadają prawa miejskie od średniowiecza (XIII i XIV w.). Miasta Braniewo i Frombork założono na prawie lubeckim, a wszystkie pozostałe na chełmińskim.

miasto populacja
(2014)
prawa miejskie
1. POL Olsztyn COA.svg Olsztyn 174.775 1353
2. POL Braniewo COA.svg Braniewo 17.299 1254
3. POL Lidzbark Warmiński COA.svg Lidzbark Warmiński 16.312 1308
4. POL Biskupiec COA.svg Biskupiec 10.643 1395
5. POL Dobre Miasto COA.svg Dobre Miasto 10.583 1329
6. POL Orneta COA.svg Orneta 9.034 1313
7. POL Barczewo COA.svg Barczewo 7.277 1364
8. POL Reszel COA.svg Reszel 4.792 1337
9. POL Jeziorany COA.svg Jeziorany 3.349 1338
10. POL Pieniężno COA.svg Pieniężno 2.927 1312
11. POL Bisztynek COA.svg Bisztynek 2.491 1385
12. POL Frombork COA 1.svg Frombork 2.467 1310

Herb i barwy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Herb Warmii.
Herb biskupów warmińskich
Herb kapituły warmińskiej

Warmia jako państwo dwuczłonowe (biskupie i kapitulne) posługiwała się w swoich domenach dwoma herbami: biskupstwa warmińskiego (Baranek Boży) i kapituły warmińskiej (półkrzyż i brama). Podobnie jak w przypadku herbów Rzeczypospolitej Obojga Narodów oba herby Warmii uważano za tak samo ważne. Na Mapie Świętej Warmii wykonanej w roku 1755 przez Jana Fryderyka Enderscha oba herby występują jako równorzędne.

Herbem Warmii biskupiej był umieszczony w polu czerwonym biały Baranek Boży, krwawiący do kielicha, z nimbem, trzymający chorągiewkę. W takiej formie i barwach został przedstawiony przez Jana Długosza w dziele Banderia Prutenorum na chorągwi biskupów warmińskich zdobytej pod Grunwaldem. Sam jednak wizerunek (bez kolorów) poświadczony jest już dla XIV wieku na pieczęciach biskupich i płaskorzeźbie na sklepieniu kościoła w Braniewie. Czasami baranek był przedstawiany w pozycji klęczącej. W okresie pruskim w użyciu był uproszczony herb Warmii biskupiej przedstawiający baranka z chorągiewką w aureoli (lub nawet bez), bez kielicha. Po utworzeniu w 1999 roku województwa warmińsko-mazurskiego herb Warmii biskupiej powrócił w pierwotnej wersji i został przez autora projektu Pawła Dudzińskiego wkomponowany w herb województwa.

Herbem Warmii kapitulnej był czarny półkrzyż w białym polu (nawiązanie do idei wypraw krzyżowych oraz pierwotnych związków Warmii z zakonem krzyżackim) oraz czerwona brama miejska z trzema wieżami w polu złotym (nawiązanie do herbu Fromborka, siedziby kapituły). Herb kapituły dotyczył też jej trzech komornictw i miast. Był to też pierwotny herb Olsztyna, a później przez wieki występował równorzędnie na herbie Olsztyna obok postaci patrona kościoła parafialnego świętego Jakuba (św. Jakub był herbem rady miejskiej Olsztyna, a półkrzyż i brama herbem zamku olsztyńskiego).

Barwami Warmii biskupiej były czerwień i biel. Natomiast barwami Warmii kapitulnej były czerń, biel i czerwień, które nawiązywały do herbu kapituły[5].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Nazwa Warmii.
Lista ziem pruskich w duńskim kodeksie Liber Census Daniae z najstarszą wzmianką o Warmii (ok. 1210-1231 r.). Nazwa Ermelandia widoczna pierwsza w drugim rzędzie.
Ludy bałtyjskie ok. 1200 roku

Nazwa Warmia początkowo dotyczyła tylko krainy położonej u wybrzeża Zalewu Wiślanego, zamieszkałej przez pruski lud Warmów (tzw. Warmia plemienna), gdzie umiejscowiono siedzibę biskupstwa warmińskiego. Od niej swą nazwę przejęło państewko biskupie (tzw. Warmia historyczna).

Polska nazwa Warmii jest identyczna z nazwą łacińską. Niemiecka nazwa krainy to Ermland. W gwarze warmińskiej na Warmię mówiono Warńija, a w mazurskiej Warmzia.

Pierwsze wzmianki o Warmii, jeszcze sprzed podboju krzyżackiego, pochodzą ze źródeł duńskich. Z około 1210-1231 pochodzi najstarszy zapis w formie Ermelandia zawarty w Liber Census Daniae, zbiorze dokumentów podatkowych króla Danii Waldemara II Zwycięskiego, który w 1210 roku podporządkował czasowo wybrzeża pruskie[6].

Pod nazwą Warmia kraina występuje powszechnie w dokumentach łacińskich - kościelnych, polskich i krzyżackich - od roku 1242.

Pochodzenie nazwy Warmii nie jest pewne, jednak zwykle wywodzi się ją od pruskiego słowa wormyan oznaczającego kolor czerwony i spokrewnionego ze słowem "czerw, robak". Wiąże się to najprawdopodobniej z pozyskiwaniem na pobrzeżach Zalewu Wiślanego larw czerwca polskiego (Porphyrophora polonica), które były używane jako czerwony barwnik w procesie barwienia tkanin. Nazwa Warmii znaczy więc najprawdopodobniej "czerwona kraina" lub "kraina czerwców"[7].

W innych koncepcjach o etymologii nazwy wskazuje się na możliwe pochodzenie skandynawskie, związek ze słowem "robak, wąż", z dawną nazwą Ornety, albo z nazwą krainy Wermelandia w Szwecji.

  • Dyskusja na temat nazwy Warmii omówiona jest pod hasłem Nazwa Warmii.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pradzieje (do 1243)[edytuj | edytuj kod]

Prusowie w XIII wieku według Henryka Łowmiańskiego. Warmowie zajmują wybrzeże Zalewu Wiślanego.

Pierwotnie Warmia stanowiła tylko terytorium pruskiego plemienia Warmów położone nad Zalewem Wiślanym, na długości od Wysoczyzny Elbląskiej (Lanzania) aż do Balgi lub nawet Pokarmina, a także w głąb lądu prawdopodobnie po Łynę. Być może grodem Warmów była również Orneta (pierwotna nazwa Wormditt) położona nad rzeką Drwęcą Warmińską, choć nie jest to pewne. Południowa część późniejszej Warmii leżała na terytorium innych plemion pruskich – Bartów, Pomezanów i Galindów.

Warmia w strukturze państwa krzyżackiego (1243–1454/64)[edytuj | edytuj kod]

Diecezje w Prusach od XIII wieku, zaznaczono dominium warmińskie
Podział administracyjny państwa krzyżackiego w Prusach: niebieski – komturie zakonne, różowe – posiadłości biskupstw

Na mocy decyzji papieża Innocentego IV z 1243 r. w kraju podbijanym przez zakon krzyżacki powstały cztery diecezje: chełmińska, pomezańska, warmińska i sambijska. W każdej diecezji 1/3 ziemi należeć miała do odnośnego biskupa jako jego dominium. Diecezja warmińska była zatem ok. trzykrotnie większa od dominium warmińskiego i obejmowała teren po wielkie jeziora mazurskie na wschodzie i Pregołę na północy.

Granice diecezji warmińskiej oraz wydzielonego z niej dominium kształtowały się etapami, w miarę zdobywania w kierunku południowym terenów zamieszkanych przez Prusów. Zasadniczo granice Warmii ustalono w 1346, lecz później dochodziło do zatargów granicznych między biskupami warmińskimi a wielkimi mistrzami Zakonu. W sporach tych biskupi musieli ustępować Zakonowi. Spór między biskupem Janem Stryprockiem a mistrzem Winrychem von Kniprode rozstrzygał w 1375 roku sąd rozjemczy, którego wyrok zatwierdził papież Grzegorz IX. W wyniku tego sporu Warmia utraciła tereny w okolicach Reszla. Ustalone wówczas ostatecznie granice Warmii przetrwały – z niewielkimi modyfikacjami – do końca jej samodzielności, czyli do zaboru jej przez Prusy i sekularyzacji w 1772.

Wydzielone dominium warmińskie stanowiło „państwo w państwie”, autonomiczne państewko w obrębie państwa krzyżackiego. Było ono wbudowane w obronne struktury państwa zakonnego, którego terytorium otaczało Warmię z wszystkich stron. Obrona terenu Warmii należała do obowiązków Zakonu. Władzę zakonną na Warmii reprezentował urzędnik – wójt krajowy, który sprawował dowództwo wojskowe nad zamkami warmińskimi i stanowił instancję sądową. W pozostałych sprawach władzę posiadało biskupstwo (więc odpowiednio biskupi lub kapituła).

Chorągiew biskupa warmińskiego z XV wieku
Chorągiew kapituły warmińskiej z XV wieku

Siedzibą biskupów było początkowo Braniewo w latach 1280–1340, krótko Orneta w latach 1340–1350 i od 1350 Lidzbark Warmiński. Biskupów warmińskich wybierała kapituła katedralna (na Warmii nazywana kapitułą warmińską), która stanowiła również kolegialny organ dbający o funkcjonowanie biskupstwa. Kapituła warmińska utworzona w 1260 r., początkowo miała również krótko siedzibę w Braniewie, a później na stałe we Fromborku. W jej skład wchodziły zarówno osoby świeckie, jak i duchowne.

Pierwszy biskup warmiński Anzelm wyznaczył 2/3 terytorium jako własność biskupa warmińskiego, a 1/3 jako terytorium kapituły warmińskiej. Zgodnie z tą regułą powstało 10 komornictw (odpowiednik prokuratorii, późniejszych powiatów). Na utrzymanie kapituły warmińskiej wyznaczono trzy komornictwa: olsztyńskie (powstało w 1346 r.), melzackie (pieniężnieńskie) i fromborskie (powstały w czasie rządów biskupa Henryka Fleminga). W dyspozycji biskupa było zaś siedem komornictw: braniewskie, orneckie, dobromiejskie, wartemborskie (barczewskie), reszelskie, jeziorańskie i lidzbarskie.

Relacje w obrębie dominium warmińskiego pomiędzy jego „głową” (biskupem) a „ciałem” (kapitułą) ustalone były na podobnej zasadzie, co relacje pomiędzy Zakonem a Warmią. W komornictwach kapitulnych władzę biskupią reprezentował urzędnik biskupi. Jednak ziemie kapituły nie podlegały biskupom, lecz stanowiły same w sobie autonomiczny organizm. Warmia była więc państwem dwuczłonowym, gdzie obok siebie funkcjonowało „państwo” biskupie i „państwo” kapitulne. Dodatkowo dużą niezależnością cieszyli się mieszczanie Braniewa, które należało do Hanzy.

Warmia w ramach państwa krzyżackiego posiadała samodzielność gospodarczą i korzystała z ochrony militarnej Zakonu. W czasie wojny polsko-krzyżackiej w latach 1409–1411 z terenu Warmii wystawione zostały trzy chorągwie: biskupia, kapitulna i miasta Braniewa (według Banderia Prutenorum Jana Długosza). Chorągwiami z terenu Warmii przypuszczalnie dowodzili wójtowie – biskupi i kapitulny. W bitwie pod Grunwaldem z Warmii brało udział ok. 1000 zbrojnych po stronie krzyżackiej.

Warmia w granicach Królestwa Polskiego (1454/64–1772)[edytuj | edytuj kod]

Mikołaj Kopernik – kanonik kapituły warmińskiej w latach 1497-1543
Ignacy Krasickibiskup warmiński w latach 1767–1795, ostatni zwierzchnik Księstwa Warmińskiego

W 1454 miasta Warmii wzięły udział w powstaniu antykrzyżackim i uznały zwierzchnictwo króla Polski. Podczas wojny trzynastoletniej różne miasta w różnych momentach znajdowały się w rękach polskich bądź krzyżackich. Ostatecznie biskup warmiński Paweł Legendorf, po przejęciu kontroli nad regionem, w 1464 ponownie poddał całą Warmię Koronie Polskiej, co zostało przypieczętowane w II pokoju toruńskim w 1466 r. Księstwo warmińskie weszło wówczas w skład prowincji Prusy Królewskie Korony Królestwa Polskiego.

Warmia zachowała pewną autonomię, a biskupi warmińscy z kapitułą katedralną byli tu wyłącznymi gospodarzami świeckimi. Kraina w tym okresie miała lepsze warunki rozwoju gospodarczego i większą swobodę w zarządzaniu gospodarką niż w okresie krzyżackim[potrzebny przypis]. Znalazło to odzwierciedlenie w rozwoju kultury, sztuki i oświaty. Na Warmii – w Lidzbarku Warmińskim, Olsztynie, Melzaku i Fromborku – mieszkał i prowadził swe badania Mikołaj Kopernik. Ostatnim biskupem warmińskim przed utratą przez Polskę niepodległości był Ignacy Krasicki – czołowy polski pisarz epoki oświecenia, publicysta i encyklopedysta. Zamieszkiwał w Lidzbarku Warmińskim i Smolajnach.

Biskupi warmińscy zasiadali w Senacie Rzeczypospolitej, a od 1508 r. byli także prezesami ziem pruskich. Z tej racji zwoływali sejmiki generalne Prus Królewskich.

Warmia jako część Prus (1772–1945)[edytuj | edytuj kod]

Nowa Mapa Królestwa Prus Johna Carry’ego z 1799 z podziałem Prus na krainy. Warmia (Ermeland) zaznaczona kolorem czerwonym.

Warmia po I rozbiorze Polski włączona została do Królestwa Prus i znalazła się w jego nowo powstałej prowincji Prusy Wschodnie. Nastąpiła likwidacja i sekularyzacja Warmii, której terytorium podzielono początkowo na dwa powiaty; braniewski i lidzbarski. Powiaty te należały do rejencji w Królewcu. Warmia ze względu na swoją odrębność wyznaniową aż do 1945 r. odróżniała się od pozostałej części Prus.

W 1877 w Wartemborku na Warmii urodził się polski kompozytor Feliks Nowowiejski, autor m.in. muzyki do Roty. Zamieszkiwał na Warmii do 1900 r.

W 1905 największymi miastami Warmii były Olsztyn i Braniewo, jako jedyne miały powyżej 10 tys. mieszkańców.

11 lipca 1920 na Warmii odbył się plebiscyt, w którym mieszkańcy mieli się opowiedzieć za przynależnością państwową. Wygrały Prusy, a tylko cztery wsie opowiedziały się za Polską.

Warmia w Polsce (po 1945)[edytuj | edytuj kod]

W 1945 r. cała Warmia została włączona do państwa polskiego. Wskutek ucieczki przed frontem, powojennych wysiedleń przymusowych oraz emigracji większość mieszkańców, zarówno Niemców, jak i Warmiaków, opuściła Warmię. Dziś ogromną większość mieszkańców współczesnej Warmii stanowi ludność napływowa (głównie mieszkańcy dawnych kresów, Mazowsza czy przesiedleni Ukraińcy).

Obecnie nie istnieją różnice językowe, wyznaniowe czy kulturowe między Warmią a Mazurami. Tradycje katolickie Warmii, nieobecne na Mazurach, zachowały się jednak w architekturze oraz wyglądzie wsi i miasteczek (np. kapliczki przydrożne, barokowe kościoły). Historyczna odrębność Warmii została też uszanowana w nazwie województwa warmińsko-mazurskiego ustanowionego w 1999 roku.

W latach 1945–1950 Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych ponownie nazwała niektóre miejscowości i obiekty fizjograficzne (rzeki, jeziora) na terenie całych Prus, aby przywrócić – lecz często nadać nową – polską nazwę. Istniejące wcześniej w polskim piśmiennictwie lub lokalnej mowie nazwy, przemianowano na nowe, wcześniej nieużywane (związane m.in. z zasłużonymi dla polskiego ruchu narodowego postaciami):

Architektura Warmii[edytuj | edytuj kod]

Największy wpływ na architekturę Warmii wywarła jej etniczna i kulturowa różnorodność[8]. Ze względu na przeważające wpływy zamieszkujących ją niegdyś społeczności wyróżnia się architekturę Warmii południowej oraz Warmii północnej.

Budownictwo południowej Warmii nieznacznie różni się od architektury Mazur. W zasadzie różnice są minimalne i powinno się mówić o architekturze Prus Południowych bądź Prus Polskojęzycznych obejmujących swym zasięgiem teren południowej Warmii i południowych Mazur[8].

Charakterystycznymi dla miast warmińskich są gotyckie kościoły katolickie z masywnymi wieżami oraz gotyckie zamki biskupie i kapitulne.

Wieś warmińska i architektura drewniana[edytuj | edytuj kod]

Drewniana chałupa w Kajnach

Wsie warmińskie w większości lokowane były w średniowieczu, stąd też często mają charakter owalnic (wsie Stawiguda, Glebisko[8]) i wielodrożnic (wsie Wrzesina, Purda[8]). Ponadto w południowej części regionu licznie występują wsie ulicówki.

Chałupy z południa Warmii są szerokofrontowe z dwuspadowymi dachami, zazwyczaj trójdzielne z centralną sienią, lecz zdarzają się również domy dwudzielne z sienią z boku[8]. Są proste w swojej budowie z rzadka występującymi gankami czy podcieniami szczytowymi lub narożnymi[8]. Szczyty są jednodzielne, oszalowane pionowo, chociaż występują także dwudzielne z ozdobnie wycinanym deskowaniem szczytu[8]. W starszych chatach dachy są głównie typu krokwiowo-jętkowego z murłatą lub częściej bez murłaty[8]. W nieco nowszych występują ramy stolcowe dekoracyjnie wykończone. Chałupy te pierwotnie stawiano szczytem do drogi, lecz później przeważyło budowanie ich równolegle do przebiegającego traktu[8]. Dodatkowo w budownictwie południowej Warmii występują wpływy i zapożyczenia z sąsiednich regionów, z zachodu i północy. Powszechne było np. mieszanie konstrukcji zrębowej i ryglowej poprzez budowanie ścian przyziemia w technice wieńcowej a szczytów w tzw. murze pruskim[8]. Najbardziej zdobionym elementem chaty były szparogi (wietrznice) – bogato rzeźbione deski zabezpieczające po bokach strzechę. W miejscu styku szparogów znajdował się pazdur – zdobienie szczytu domu.

Zupełnie inaczej natomiast wyglądały domy Warmii północnej. Głównie w rejonie Pieniężna i Ornety przeważała ludność wywodząca się od niemieckich osadników z Lubeki i ze Śląska[8], która wznosiła chałupy niczym nie przypominające tych z południowej Warmii. Budynki te były rozległe o często skomplikowanym kształcie, a w swych wnętrzach mieściły izby o różnym przeznaczeniu: część mieszkalną, magazynową, hodowlaną, warsztatową oraz inne[8]. Ich ściany najczęściej wznoszone były w technice ryglowej z wypełnieniem cegłą lub szachulcem. Zdarzały się również konstrukcje szkieletowe oszalowane, murowane oraz wieńcowe z litego drewna[8]. Do wzniesienia jednego budynku często stosowano różne konstrukcje i techniki. Dzięki zastosowaniu ryglowych ścianek kolankowych budynki te często miały użytkowe piętra[8]. Dachy tych domostw były duże i czterospadowe, bądź naczółkowe z dymnikiem[8]. Pomimo zjawiska łączenia funkcji mieszkalnej oraz gospodarczej budynków wznoszono także wolno stojące budynki gospodarcze jak spichlerze czy stodoły[8]. Ściany tych budynków były zazwyczaj prostsze w swej budowie i wykonane tańszymi technikami, jak np. szkielet oszalowany deskami. Takie wsie często występowały od Pieniężna i Ornety aż po Braniewo, lecz do dzisiaj żadna tego typu konstrukcja nie zachowała się na terytorium Warmii czy Polski[8].

Warmiński strój ludowy[edytuj | edytuj kod]

Strój kobiecy[edytuj | edytuj kod]

Dziewczęta w warmińskich strojach ludowych (lata 20. XX w.)

Podstawowym elementem kobiecego ubioru była biała koszula z lnianego płótna na guziki. Rękawy najczęściej były marszczone, a kołnierzyki wykładane. Na koszulę zakładano westkę – czerwoną kamizelkę z drelichu lub sukna. Na szczególne okazje nakładano kabat – rodzaj żakietu mocno dopasowanego do ciała, ściśniętego w talii, ozdobionego koronkami i plisami. Kolejnym nakryciem wierzchnim jest jubka – bardziej luźny i nie ograniczający ruchów kaftanik z długimi rękawami. Na niedzielę i święta kobiety zakładały bogato zdobione trójkątne chusty. Pod koszulą i spódnicą znajdowały się dwie lub trzy halki zwane odspodnikami lub kitlami łospódnimi. Dolną część garderoby stanowiły szerokie spódnice, zwane kitlami. Występowały najczęściej w kolorze czarnym, brązowym, granatowym i czerwonym, często w kratę, w późniejszych czasach głównie jednolite czerwone i niebieskie. Długie suknie w pasie były układane w kontry o określonym układzie, ilości i szerokości.Wykańczane były u dołu plisami układanymi w konterki i zakończone szczoteczką. Fartuszki na Warmii nie były elementem stroju, używano ich do odzieży roboczej. Najważniejszym, najbardziej charakterystycznym elementem stroju odświętnego warmińskiej kobiety był czepiec (twarda mycka, galonek, złota głowa, krzyżowa złota głowa). W najdroższych czepcach jego denko było haftowane złotymi lub srebrnymi nićmi. Były wiązane pod brodą na kokardę, uszy otulały pasy wstążki ułożone w rurki. Cały czepiec był wykonywany według ściśle określonych zasad, miały swoją konstrukcję, swój sposób łączenia poszczególnych elementów i specyficzny bogaty haft. Twarde czepce nosiły tylko kobiety zamężne.

 Osobny artykuł: Czepiec warmiński.

Strój męski[edytuj | edytuj kod]

Powszechne w ubiorze były koszule z grubego, białego płótna, w święta noszono koszule z delikatniejszych płócien. Koszula posiadała marszczony, wiązany kołnierz i marszczone mankiety. Następnie nakładano półkoszulek z czarnego sukna, a od święta westę – kamizelka z sukna tkanego w drobne prążki. Najczęściej występowały one w kolorze czerwonym, niebieskim, granatowe, ciemnoczerwone, zielone, brązowe, zapinane były na osiem błyszczących guzików i z długim sztywnym kołnierzem.Kamizelka z rękawami nosiła nazwę – wanik. Zimą na wierzch nakładano sukman, jego niebieski kolor zarezerwowany był tylko dla zamożnych chłopów. Na co dzień noszono parciane, czarne lub niebieskie spodnie, a w święta sukienne, czarne lub granatowe lub dobrane do koloru kamizelki, czasem również prążkowane, zwężane przy nogawce.Sukman w pasie przewiązywano pasem-krajką, tkana w ozdobne kolorowe prążki. Noszono futrzane czapki z czasem zastąpione przez kapelusze z filcu, latem słomkowe. Całość dopełniały brązowe lub czarne buty – skórznie, sięgające do łydki.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Faktycznie Warmia była zajęta przez wojska polskie już od 1464 roku.
  2. Ziemie dawnego województwa malborskiego I Rzeczypospolitej.
  3. Historycznie Prusy Górne i Prusy Dolne stanowiły całość tworząc państwo pruskie (Prusy Zakonne, Prusy Książęce, Królestwo Prus). Mazury to region etnograficzny, który obejmował południową część państwa pruskiego.
  4. Obszar „około 4250 km²” podaje Marian Biskup (Polska a zakon krzyżacki, Wyd. Pojezierze, Olsztyn 1983, s. 570; Wojna pruska, Oświęcim 2014, s. 29). Hugo Bonk podał jednak wartość 4231 km² (Historia Olsztyna 1353–1772, Olsztyn 1930, wyd pol. Pruthenia, Olsztyn 2016, s. 31). Natomiast Władysław Konopczyński mówi o 77 milach kwadratowych, czyli 4215,75 km² (Dzieje Polski nowożytnej, Wyd. Pax, Warszawa 1986, tom I str. 281 oraz przypis 5 na str. 349).
  5. Hugo Bonk, Historia Olsztyna 1353–1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016, s. 88.
  6. Rafał Simiński Ziemie pruskie w świetle źródeł duńskich do przełomu XIII-XIV wieku, Pruthenia, tom IV, Olsztyn 2009
  7. Stanisław Achremczyk Historia Warmii i Mazur. Pradzieje - 1772, Olsztyn 2010, tom I, s. 41
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q Piotr Olszak: Polska drewniana; Warmia (pol.). [dostęp 18 sierpnia 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]