Warmia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy krainy geograficznej. Zobacz też: Warmia.
Krainy historyczne dawnych Prus

Warmia (niem. Ermland) – kraina historyczna w obecnym województwie warmińsko-mazurskim, jedna z części krainy historycznej Prusy.

Teren krainy historycznej Warmia odpowiada dokładnie obszarowi Księstwa Warmińskiego. Ziemia ta w czasach zakonu krzyżackiego (1346-1466) stanowiła dominium biskupie z dużą autonomią. Po wojnie trzynastoletniej dominium warmińskie należało do Królestwa Polskiego (w latach 1466-1772) z zachowaniem autonomii. Po I rozbiorze w 1772 Warmia weszła w skład zaboru pruskiego, a w 1945 roku wróciła do Polski.

Z powodu odrębnej od reszty Prus historii, Warmia nie jest tożsama z Mazurami i nie stanowi ich części.

Obszar i miasta Warmii[edytuj]

Terytorium Warmii stanowi kształtem trójkąt o nieregularnych bokach ze ściętym wierzchołkiem opierającym się o Zalew Wiślany. Od zachodu graniczy z Prusami Górnymi (granicą jest rzeka Pasłęka), od południa i od wschodu z Mazurami, a od północy z Prusami Dolnymi.

Warmia położona jest na obszarze trzech mezoregionów fizyczno-geograficznych: Równiny Warmińskiej, Równiny Orneckiej i Pojezierza Olsztyńskiego.

Powierzchnia Warmii wynosi około 4231 km²[1], co stanowi 17,5% obszaru województwa.

Na Warmii leży 12 miast. Wszystkie posiadają prawa miejskie od średniowiecza (XIII i XIV w.):

miasto populacja
(2014)
prawa miejskie
1. POL Olsztyn COA.svg Olsztyn 174.775 1353
2. POL Braniewo COA.svg Braniewo 17.299 1254
3. POL Lidzbark Warmiński COA.svg Lidzbark Warmiński 16.312 1308
4. POL Biskupiec COA.svg Biskupiec 10.643 1395
5. POL Dobre Miasto COA.svg Dobre Miasto 10.583 1329
6. POL Orneta COA.svg Orneta 9.034 1313
7. POL Barczewo COA.svg Barczewo 7.277 1364
8. POL Reszel COA.svg Reszel 4.792 1337
9. POL Jeziorany COA.svg Jeziorany 3.349 1338
10. POL Pieniężno COA.svg Pieniężno 2.927 1312
11. POL Bisztynek COA.svg Bisztynek 2.491 1385
12. POL Frombork COA 1.svg Frombork 2.467 1310

Nazwa[edytuj]

Nazwa Warmii ma ścisły związek z pruskim plemieniem Warmów, jednak nie ma możliwości ustalić, które określenie jest starsze. Językoznawcy proponują zrekonstruowaną staropruską formę *Warmija, *Wormija lub *Warma, która mogła pochodzić od słowa *wormjan oznaczającego "czerwony". Według innej hipotezy nazwa Warmii wywodzi się od skandynawskiego słowa varm - "gorący, ciepły" lub vorm - "robak, czerw" i może mieć związek z sięgającą IX wieku aktywnością Duńczyków na Zalewie Wiślanym oraz niedaleką wikińską osadą Truso. Od Warmii lub Warmów wywodzi się również pierwotna nazwa Ornety - Wormditt.

Najstarsze zachowane źródło z roku 1249 podaje zapisaną po łacinie nazwę Warmia. Z roku 1262 pochodzi zapisana forma Wormeland, a z 1299 roku forma Ermelandt (która utrwaliła się w niemieckim jako Ermland). W gwarze warmińskiej mówiono Warńija, a mazurskiej Warmzia.

Według późniejszych legend (zapisanych w XVI wieku) nazwa szczepu pruskiego pochodziła od wodza imieniem Warmo, jednego z dwunastu synów Widewuta, legendarnego króla Prusów.

Herb i barwy[edytuj]

Herb Warmii wkomponowany we współczesny herb województwa warmińsko-mazurskiego

Herb i barwy historyczne Warmii są tożsame z symbolami biskupstwa i Księstwa Warmińskiego.

Herbem Warmii jest umieszczony w polu czerwonym biały Baranek Boży, krwawiący do kielicha, z nimbem, trzymający chorągiewkę. W takiej formie i barwach został przedstawiony przez Jana Długosza w dziele Banderia Prutenorum na chorągwi biskupów warmińskich zdobytej pod Grunwaldem. Sam jednak wizerunek (bez kolorów) poświadczony jest już dla XIV wieku na pieczęciach biskupich i płaskorzeźbie na sklepieniu kościoła w Braniewie. Rzadziej biskupi warmińscy używali herbu na polu niebieskim i bez kielicha (jak w herbie Lidzbarka Warmińskiego). Czasami baranek był przedstawiany w pozycji klęczącej. W okresie pruskim w użyciu był uproszczony herb Warmii przedstawiający baranka z chorągiewką w aureoli (lub nawet bez), bez kielicha. Po utworzeniu w 1999 roku województwa warmińsko-mazurskiego herb Warmii powrócił w pierwotnej wersji i został przez autora projektu Pawła Dudzińskiego wkomponowany w herb województwa.

Barwami Warmii poświadczonymi również już przez Długosza, są czerwień i biel. Natomiast barwami kapituły warmińskiej i jej miast były czerń, biel i czerwień[2].

Historia[edytuj]

Pradzieje (do 1243)[edytuj]

Hipotetyczne rozmieszczenie plemion pruskich do XIII wieku

Warmia wywodzi się z terenu pruskiego plemienia Warmów, jednak lud ten zajmował tylko w północną, najwcześniej opanowaną przez Zakon część późniejszej Warmii. Warmowie najprawdopodobniej zamieszkiwali nad Zalewem Wiślanym (stąd Równina Warmińska), w okolicach Fromborka i ich osadnictwo sięgało na południe od Braniewa aż do być może Lidzbarka Warmińskiego. Prawdopodobnie głównym grodem Warmów była Orneta (pierwotna nazwa Wormditt), gdzie w miejscu starego grodu pruskiego Krzyżacy założyli nowe miasto. Południowa część późniejszej Warmii leżała na terytorium innych plemion pruskich - prawdopodobnie Bartów i Galindów.

Warmia w strukturze państwa krzyżackiego (1243–1466)[edytuj]

Diecezje w Prusach od XIII wieku, zaznaczono dominium warmińskie

Na mocy decyzji papieża Innocentego IV z 1243 r. w kraju podbijanym przez zakon krzyżacki powstały cztery diecezje: chełmińska, pomezańska, warmińska i sambijska. W każdej diecezji 1/3 ziemi należeć miała do odnośnego biskupa jako jego dominium. Diecezja warmińska była zatem ok. trzykrotnie większa od dominium warmińskiego i obejmowała teren po wielkie jeziora mazurskie na wschodzie i Pregołę na północy.

Granice diecezji warmińskiej oraz wydzielonego z niej dominium kształtowały się etapami, w miarę zdobywania w kierunku południowym terenów zamieszkanych przez Prusów. Zasadniczo granice Warmii ustalono w 1346, lecz później dochodziło do zatargów granicznych między biskupami warmińskimi a wielkimi mistrzami Zakonu. W sporach tych biskupi musieli ustępować Zakonowi. Spór między biskupem Janem Stryprockiem a mistrzem Winrychem von Kniprode rozstrzygał w 1375 roku sąd rozjemczy, którego wyrok zatwierdził papież Grzegorz IX. W wyniku tego sporu Warmia utraciła tereny w okolicach Reszla. Ustalone wówczas ostatecznie granice Warmii przetrwały – z niewielkimi modyfikacjami – do końca jej samodzielności, czyli do zaboru jej przez Prusy i sekularyzacji w 1772.

Wydzielone dominium warmińskie stanowiło "państwo w państwie", autonomiczne państewko w obrębie państwa krzyżackiego. Było ono wbudowane w obronne struktury państwa zakonnego, którego terytorium otaczało Warmię z wszystkich stron. Obrona terenu Warmii należała do obowiązków Zakonu. Władzę zakonną na Warmii reprezentował urzędnik - wójt krajowy, który sprawował dowództwo wojskowe nad zamkami warmińskimi i stanowił instancję sądową. W pozostałych sprawach władzę posiadało biskupstwo.

Chorągiew biskupstwa warmińskiego z XV wieku
Chorągiew kapituły warmińskiej z XV wieku

Siedzibą biskupów było początkowo Braniewo w latach 1280-1340, krótko Orneta w latach 1340-1350 i od 1350 Lidzbark Warmiński. Biskupów warmińskich wybierała kapituła katedralna (na Warmii nazywana kapitułą warmińską), która stanowiła również kolegialny organ pomocniczy biskupstwa. Kapituła warmińska utworzona w 1260 r., początkowo miała również siedzibę w Braniewie, a później we Fromborku. W jej skład wchodziły zarówno osoby świeckie, jak i duchowne.

Podział Warmii na komornictwa biskupie i kapitulne

Pierwszy biskup warmiński Anzelm wyznaczył 2/3 terytorium jako własność biskupa warmińskiego, a 1/3 jako terytorium kapituły warmińskiej. Zgodnie z tą regułą powstało 10 komornictw (odpowiednik prokuratorii, późniejszych powiatów). Na utrzymanie kapituły warmińskiej wyznaczono trzy komornictwa: olsztyńskie (powstało w 1346 r.), melzackie (pieniężnieńskie) i fromborskie (powstały w czasie rządów biskupa Henryka Fleminga). W dyspozycji biskupa było zaś siedem komornictw: braniewskie, orneckie, dobromiejskie, wartemborskie (barczewskie), reszelskie, jeziorańskie i lidzbarskie.

Relacje w obrębie dominium warmińskiego pomiędzy jego "głową" (biskupem) a kapitułą ustalone były na podobnej zasadzie, co relacje pomiędzy Zakonem a Warmią. W komornictwach kapitulnych władzę biskupią reprezentował urzędnik biskupi. Jednak ziemie kapituły miały również autonomię w obrębie dominium warmińskiego, więc stanowiły niejako "państwo w państwie w państwie".

Warmia w ramach państwa krzyżackiego posiadała samodzielność gospodarczą i korzystała z ochrony militarnej Zakonu. W czasie wojny polsko-krzyżackiej w latach 1409-1411 z terenu Warmii wystawione zostały trzy chorągwie: biskupia, kapitulna i miasta Braniewa (według Banderia Prutenorum Jana Długosza). Chorągwiami z terenu Warmii przypuszczalnie dowodzili wójtowie – biskupi i kapitulny. W bitwie pod Grunwaldem z Warmii brało udział ok. 1000 zbrojnych po stronie krzyżackiej.

Warmia w granicach I Rzeczypospolitej (1466–1772)[edytuj]

Warmia na mapie z roku 1758 – oznaczona kolorem zielonym

Warmia po II pokoju toruńskim w 1466 r. weszła w skład Korony Polskiej wraz z Prusami Królewskimi.

Warmia zachowała pewną autonomię, a biskupi warmińscy z kapitułą katedralną byli tu wyłącznymi gospodarzami świeckimi. Kraina w tym okresie miała lepsze warunki rozwoju gospodarczego i większą swobodę w zarządzaniu gospodarką niż w okresie krzyżackim[potrzebny przypis]. Znalazło to odzwierciedlenie w rozwoju kultury, sztuki i oświaty.

Biskupi warmińscy zasiadali w Senacie Rzeczypospolitej, a od 1508 r. byli także prezesami ziem pruskich. Z tej racji zwoływali sejmiki generalne Prus Królewskich.

Warmia jako część Prus (1772–1945)[edytuj]

Nowa Mapa Królestwa Prus Johna Carry’ego z 1799 z podziałem Prus na krainy. Warmia (Ermeland) zaznaczona kolorem czerwonym.

Warmia po I rozbiorze Polski włączona została do Królestwa Pruskiego i znalazła się w jego prowincji Prusy Wschodnie. Nastąpiła sekularyzacja Warmii, której terytorium podzielono początkowo na dwa powiaty; braniewski i lidzbarski. Powiaty te należały do rejencji w Królewcu. Warmia ze względu na swoją odrębność wyznaniową aż do 1945 r. odróżniała się od pozostałej części Prus.

11 lipca 1920 na Warmii odbył się plebiscyt, w którym mieszkańcy mieli się opowiedzieć za przynależnością państwową. Cztery wsie opowiedziały się za Polską.

Warmia w Polsce (po 1945)[edytuj]

W 1945 r. cała Warmia została włączona do państwa polskiego. Wskutek ucieczki przed frontem, powojennych wysiedleń przymusowych oraz emigracji większość mieszkańców, zarówno Niemców, jak i Warmiaków, opuściła Warmię. Dziś ogromną większość mieszkańców współczesnej Warmii stanowi ludność napływowa (głównie mieszkańcy dawnych kresów, Mazowsza czy przesiedleni Ukraińcy).

W latach 1945-1950 Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych ponownie nazwała niektóre miejscowości i obiekty fizjograficzne (rzeki, jeziora) na terenie całych Prus, aby przywrócić – lecz często nadać nową – polską nazwę. Istniejące wcześniej w polskim piśmiennictwie lub lokalnej mowie nazwy, przemianowano na nowe, wcześniej nieużywane (związane m.in. z zasłużonymi dla polskiego ruchu narodowego postaciami):

Tradycje katolickie Warmii zachowały się w wyglądzie wsi i miasteczek (np. kapliczki przydrożne) oraz w obyczajach. Historyczna odrębność Warmii została też uszanowana w nazwie województwa warmińsko-mazurskiego ustanowionego w 1997 roku.

Architektura Warmii[edytuj]

Wieża w Braniewie z XIII w. – najstarszy zachowany obiekt murowany na Warmii
Wzgórze katedralne we Fromborku
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Zamek kapituły warmińskiej w Olsztynie
Zamek biskupów warmińskich w Reszlu

Największy wpływ na architekturę Warmii wywarła jej etniczna i kulturowa różnorodność[3]. Ze względu na przeważające wpływy zamieszkujących ją niegdyś społeczności wyróżnia się architekturę Warmii południowej oraz Warmii północnej.

Budownictwo południowej Warmii nieznacznie różni się od architektury Mazur. W zasadzie różnice są minimalne i powinno się mówić o architekturze Prus Południowych bądź Prus Polskojęzycznych obejmujących swym zasięgiem teren południowej Warmii i południowych Mazur[3].

Charakterystycznymi dla miast warmińskich są gotyckie kościoły katolickie z masywnymi wieżami oraz gotyckie zamki biskupie i kapitulne.

Wieś warmińska i architektura drewniana[edytuj]

Drewniana chałupa w Kajnach

Wsie warmińskie w większości lokowane były w średniowieczu, stąd też często mają charakter owalnic (wsie Stawiguda, Glebisko[3]) i wielodrożnic (wsie Wrzesina, Purda[3]). Ponadto w południowej części regionu licznie występują wsie ulicówki.

Chałupy z południa Warmii są szerokofrontowe z dwuspadowymi dachami, zazwyczaj trójdzielne z centralną sienią, lecz zdarzają się również domy dwudzielne z sienią z boku[3]. Są proste w swojej budowie z rzadka występującymi gankami czy podcieniami szczytowymi lub narożnymi[3]. Szczyty są jednodzielne, oszalowane pionowo, chociaż występują także dwudzielne z ozdobnie wycinanym deskowaniem szczytu[3]. W starszych chatach dachy są głównie typu krokwiowo-jętkowego z murłatą lub częściej bez murłaty[3]. W nieco nowszych występują ramy stolcowe dekoracyjnie wykończone. Chałupy te pierwotnie stawiano szczytem do drogi, lecz później przeważyło budowanie ich równolegle do przebiegającego traktu[3]. Dodatkowo w budownictwie południowej Warmii występują wpływy i zapożyczenia z sąsiednich regionów, z zachodu i północy. Powszechne było np. mieszanie konstrukcji zrębowej i ryglowej poprzez budowanie ścian przyziemia w technice wieńcowej a szczytów w tzw. murze pruskim[3]. Najbardziej zdobionym elementem chaty były szparogi (wietrznice) – bogato rzeźbione deski zabezpieczające po bokach strzechę. W miejscu styku szparogów znajdował się pazdur – zdobienie szczytu domu.

Zupełnie inaczej natomiast wyglądały domy Warmii północnej. Głównie w rejonie Pieniężna i Ornety przeważała ludność wywodząca się od niemieckich osadników z Lubeki i ze Śląska[3], która wznosiła chałupy niczym nie przypominające tych z południowej Warmii. Budynki te były rozległe o często skomplikowanym kształcie, a w swych wnętrzach mieściły izby o różnym przeznaczeniu: część mieszkalną, magazynową, hodowlaną, warsztatową oraz inne[3]. Ich ściany najczęściej wznoszone były w technice ryglowej z wypełnieniem cegłą lub szachulcem. Zdarzały się również konstrukcje szkieletowe oszalowane, murowane oraz wieńcowe z litego drewna[3]. Do wzniesienia jednego budynku często stosowano różne konstrukcje i techniki. Dzięki zastosowaniu ryglowych ścianek kolankowych budynki te często miały użytkowe piętra[3]. Dachy tych domostw były duże i czterospadowe, bądź naczółkowe z dymnikiem[3]. Pomimo zjawiska łączenia funkcji mieszkalnej oraz gospodarczej budynków wznoszono także wolno stojące budynki gospodarcze jak spichlerze czy stodoły[3]. Ściany tych budynków były zazwyczaj prostsze w swej budowie i wykonane tańszymi technikami, jak np. szkielet oszalowany deskami. Takie wsie często występowały od Pieniężna i Ornety aż po Braniewo, lecz do dzisiaj żadna tego typu konstrukcja nie zachowała się na terytorium Warmii czy Polski[3].

Warmiński strój ludowy[edytuj]

Strój kobiecy[edytuj]

Dziewczęta w warmińskich strojach ludowych (lata 20-te XX w.)

Podstawowym elementem kobiecego ubioru była biała koszula z lnianego płótna na guziki. Rękawy najczęściej były marszczone, a kołnierzyki wykładane. Na koszulę zakładano westkę – czerwoną kamizelkę z drelichu lub sukna. Na szczególne okazje nakładano kabat – rodzaj żakietu mocno dopasowanego do ciała, ściśniętego w talii, ozdobionego koronkami i plisami. Kolejnym nakryciem wierzchnim jest jubka – bardziej luźny i nie ograniczający ruchów kaftanik z długimi rękawami. Na niedzielę i święta kobiety zakładały bogato zdobione trójkątne chusty. Pod koszulą i spódnicą znajdowały się dwie lub trzy halki zwane odspodnikami lub kitlami łospódnimi. Dolną część garderoby stanowiły szerokie spódnice, zwane kitlami. Występowały najczęściej w kolorze czarnym, brązowym, granatowym i czerwonym, często w kratę, w późniejszych czasach głównie jednolite czerwone i niebieskie. Długie suknie w pasie były układane w kontry o określonym układzie, ilości i szerokości.Wykańczane były u dołu plisami układanymi w konterki i zakończone szczoteczką. Fartuszki na Warmii nie były elementem stroju, używano ich do odzieży roboczej. Najważniejszym, najbardziej charakterystycznym elementem stroju odświętnego warmińskiej kobiety był czepiec (twarda mycka, galonek, złota głowa, krzyżowa złota głowa). W najdroższych czepcach jego denko było haftowane złotymi lub srebrnymi nićmi. Były wiązane pod brodą na kokardę, uszy otulały pasy wstążki ułożone w rurki. Cały czepiec był wykonywany według ściśle określonych zasad, miały swoją konstrukcję, swój sposób łączenia poszczególnych elementów i specyficzny bogaty haft. Twarde czepce nosiły tylko kobiety zamężne.

 Osobny artykuł: Czepiec warmiński.

Strój męski[edytuj]

Powszechne w ubiorze były koszule z grubego, białego płótna, w święta noszono koszule z delikatniejszych płócien. Koszula posiadała marszczony, wiązany kołnierz i marszczone mankiety. Następnie nakładano półkoszulek z czarnego sukna, a od święta westę – kamizelka z sukna tkanego w drobne prążki. Najczęściej występowały one w kolorze czerwonym, niebieskim, granatowe, ciemnoczerwone, zielone, brązowe, zapinane były na osiem błyszczących guzików i z długim sztywnym kołnierzem.Kamizelka z rękawami nosiła nazwę – wanik. Zimą na wierzch nakładano sukman, jego niebieski kolor zarezerwowany był tylko dla zamożnych chłopów. Na co dzień noszono parciane, czarne lub niebieskie spodnie, a w święta sukienne, czarne lub granatowe lub dobrane do koloru kamizelki, czasem również prążkowane, zwężane przy nogawce.Sukman w pasie przewiązywano pasem-krajką, tkana w ozdobne kolorowe prążki. Noszono futrzane czapki z czasem zastąpione przez kapelusze z filcu, latem słomkowe. Całość dopełniały brązowe lub czarne buty – skórznie, sięgające do łydki.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016, str. 31.
  2. Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016, str. 88.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q Piotr Olszak: Polska drewniana; Warmia (pol.). [dostęp 18 sierpnia 2009].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]