Warmia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy krainy geograficznej. Zobacz też: Warmia.
Krainy historyczne dawnych Prus
Warmia na mapie Polski

Warmia (łac. Warmia, Varmia, niem. Ermland) – kraina historyczna w województwie warmińsko-mazurskim, jedna z krain regionu historycznego Prusy.

Teren Warmii odpowiada obszarowi dominium biskupów warmińskich w granicach państwa zakonu krzyżackiego (w latach 1243-1466), a następnie biskupiego Księstwa Warmińskiego w obrębie Korony Królestwa Polskiego (w latach 1466-1772). Po I rozbiorze Warmia weszła w skład zaboru pruskiego, a w 1945 roku wróciła do Polski.

Warmia nie jest tożsama z Mazurami i nie stanowi ich części.

Obszar i miasta Warmii[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Warmii stanowi kształtem trójkąt o nieregularnych bokach ze ściętym wierzchołkiem opierającym się o Zalew Wiślany. Od zachodu krótkim odcinkiem graniczy z Pogazanią[1] (wzdłuż rzeczki Narusy), a następnie z Prusami Górnymi (granicą jest rzeka Pasłęka), natomiast od północy i wschodu graniczy z Prusami Dolnymi. Południowa część Warmii graniczy z Mazurami[2].

Warmia położona jest na obszarze trzech mezoregionów fizyczno-geograficznych: Równiny Warmińskiej, Równiny Orneckiej i Pojezierza Olsztyńskiego.

Powierzchnia Warmii wynosi około 4250 km²[3], co stanowi 17,6% obszaru województwa.

Na Warmii leży 12 miast. Wszystkie posiadają prawa miejskie od średniowiecza (XIII i XIV w.):

miasto populacja
(2014)
prawa miejskie
1. POL Olsztyn COA.svg Olsztyn 174.775 1353
2. POL Braniewo COA.svg Braniewo 17.299 1254
3. POL Lidzbark Warmiński COA.svg Lidzbark Warmiński 16.312 1308
4. POL Biskupiec COA.svg Biskupiec 10.643 1395
5. POL Dobre Miasto COA.svg Dobre Miasto 10.583 1329
6. POL Orneta COA.svg Orneta 9.034 1313
7. POL Barczewo COA.svg Barczewo 7.277 1364
8. POL Reszel COA.svg Reszel 4.792 1337
9. POL Jeziorany COA.svg Jeziorany 3.349 1338
10. POL Pieniężno COA.svg Pieniężno 2.927 1312
11. POL Bisztynek COA.svg Bisztynek 2.491 1385
12. POL Frombork COA 1.svg Frombork 2.467 1310

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Warmii (łac. Warmia) wraz z zamieszkującym ją pruskim ludem Warmów (łac. Warmienses) wymieniona jest w łacińskiej kronice Piotra z Dusburga (1326 rok) jako jedna z części "ziemi pruskiej"[4]. Najstarsze zachowane źródło z roku 1249 podaje zapisaną po łacinie nazwę Warmia (od której pochodzi nazwa polska oraz późniejsza łacińska wersja Varmia). Z roku 1262 pochodzi zapisana forma Wormeland, a z 1299 roku jej wersja Ermelandt (która utrwaliła się w niemieckim jako Ermland).

Pierwotna nazwa Ornety (Wormditt) być może również nawiązuje do Warmii lub Warmów.

Etymologia nazwy Warmia nie jest pewna. Nie wiadomo, czy nazwa ludu Warmów pochodzi od nazwy krainy, czy odwrotnie. Współcześni badacze, zwłaszcza litewscy i rosyjscy, proponują zrekonstruowaną bałtyjską formę *Wārmi[5], która mogła pochodzić od pruskiego słowa wormyan zapisanego około 1400 roku w "Słowniku elbląskim", a przetłumaczonego w nim na "czerwony". Wówczas Warmia oznaczałaby "czerwoną ziemię". Jednak według językoznawców słowo wormyan mogło również pochodzić od "czerw, robak, insekt"[6].

Według innej hipotezy nazwa Warmii jest pochodzenia skandynawskiego i ma związek z germańskim słowem warm – "ciepły", który w języku gockim miał nawet czasownikową formę warmjan[7]. Nazwa Warmii znaczyłaby więc "ciepła kraina"[8]. Historyk Karol Szajnocha uważał wręcz, że jest ona "prostym powtórzeniem" nazwy skandynawskiej krainy Värmland[9] (hist. Varmelandia, Wermelandia, Waermeland, dziś prowincja w środkowej Szwecji[10]). Pobrzeża Zalewu Wiślanego znajdowały się w orbicie zainteresowań Skandynawów od pierwszych wieków n.e., gdy na południowo-wschodnim wybrzeżu Bałtyku osiedlił się germański lud Gotów (szwedzka Varmelandia była pierwotnie częścią Gotalandii, kolebki Gotów), a tereny późniejszej Warmii znalazły się w obszarze oddziaływania stworzonej przez Gotów kultury wielbarskiej. Intensywne kontakty ze światem germańskim miał również lud archeologicznej grupy olsztyńskiej żyjący na Pojezierzu Olsztyńskim po ustąpieniu Gotów, w wiekach od V do VII. Później, pomiędzy VIII a XI wiekiem, nad Zalewem Wiślanym aktywni byli duńscy wikingowie, którzy kontrolowali niedaleką osadę Truso. Natomiast na początku XIII wieku, tuż przed podbojem krzyżackim, warmińskie wybrzeża Zalewu Wiślanego czasowo opanował król Danii Waldemar II (zob. Lanzania).

Według późniejszych legend (zapisanych w XVI wieku) nazwa szczepu pruskiego pochodziła od wodza imieniem Warmo, jednego z dwunastu synów Widewuta, legendarnego króla Prusów.

W gwarze warmińskiej na Warmię mówiono Warńija, a mazurskiej Warmzia.

Herb i barwy[edytuj | edytuj kod]

Herb Warmii wkomponowany we współczesny herb województwa warmińsko-mazurskiego

Herb i barwy historyczne Warmii są tożsame z symbolami biskupstwa i Księstwa Warmińskiego.

Herbem Warmii jest umieszczony w polu czerwonym biały Baranek Boży, krwawiący do kielicha, z nimbem, trzymający chorągiewkę. W takiej formie i barwach został przedstawiony przez Jana Długosza w dziele Banderia Prutenorum na chorągwi biskupów warmińskich zdobytej pod Grunwaldem. Sam jednak wizerunek (bez kolorów) poświadczony jest już dla XIV wieku na pieczęciach biskupich i płaskorzeźbie na sklepieniu kościoła w Braniewie. Rzadziej biskupi warmińscy używali herbu na polu niebieskim i bez kielicha (jak w herbie Lidzbarka Warmińskiego). Czasami baranek był przedstawiany w pozycji klęczącej. W okresie pruskim w użyciu był uproszczony herb Warmii przedstawiający baranka z chorągiewką w aureoli (lub nawet bez), bez kielicha. Po utworzeniu w 1999 roku województwa warmińsko-mazurskiego herb Warmii powrócił w pierwotnej wersji i został przez autora projektu Pawła Dudzińskiego wkomponowany w herb województwa.

Barwami Warmii poświadczonymi również już przez Długosza, są czerwień i biel. Natomiast barwami kapituły warmińskiej i jej miast były czerń, biel i czerwień[11].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pradzieje (do 1243)[edytuj | edytuj kod]

Hipotetyczne rozmieszczenie plemion pruskich do XIII wieku

Pierwotnie Warmia stanowiła terytorium pruskiego plemienia Warmów położone nad Zalewem Wiślanym, na długości od Wysoczyzny Elbląskiej (Lanzania) aż do Balgi lub nawet Pokarmina, a także w głąb lądu prawdopodobnie po Łynę. Być może grodem Warmów była również Orneta (pierwotna nazwa Wormditt) położona nad rzeką Drwęcą Warmińską. Południowa część późniejszej Warmii leżała na terytorium innych plemion pruskich – prawdopodobnie Bartów i Galindów.

Warmia w strukturze państwa krzyżackiego (1243–1466)[edytuj | edytuj kod]

Diecezje w Prusach od XIII wieku, zaznaczono dominium warmińskie

Na mocy decyzji papieża Innocentego IV z 1243 r. w kraju podbijanym przez zakon krzyżacki powstały cztery diecezje: chełmińska, pomezańska, warmińska i sambijska. W każdej diecezji 1/3 ziemi należeć miała do odnośnego biskupa jako jego dominium. Diecezja warmińska była zatem ok. trzykrotnie większa od dominium warmińskiego i obejmowała teren po wielkie jeziora mazurskie na wschodzie i Pregołę na północy.

Granice diecezji warmińskiej oraz wydzielonego z niej dominium kształtowały się etapami, w miarę zdobywania w kierunku południowym terenów zamieszkanych przez Prusów. Zasadniczo granice Warmii ustalono w 1346, lecz później dochodziło do zatargów granicznych między biskupami warmińskimi a wielkimi mistrzami Zakonu. W sporach tych biskupi musieli ustępować Zakonowi. Spór między biskupem Janem Stryprockiem a mistrzem Winrychem von Kniprode rozstrzygał w 1375 roku sąd rozjemczy, którego wyrok zatwierdził papież Grzegorz IX. W wyniku tego sporu Warmia utraciła tereny w okolicach Reszla. Ustalone wówczas ostatecznie granice Warmii przetrwały – z niewielkimi modyfikacjami – do końca jej samodzielności, czyli do zaboru jej przez Prusy i sekularyzacji w 1772.

Wydzielone dominium warmińskie stanowiło "państwo w państwie", autonomiczne państewko w obrębie państwa krzyżackiego. Było ono wbudowane w obronne struktury państwa zakonnego, którego terytorium otaczało Warmię z wszystkich stron. Obrona terenu Warmii należała do obowiązków Zakonu. Władzę zakonną na Warmii reprezentował urzędnik – wójt krajowy, który sprawował dowództwo wojskowe nad zamkami warmińskimi i stanowił instancję sądową. W pozostałych sprawach władzę posiadało biskupstwo.

Chorągiew biskupstwa warmińskiego z XV wieku
Chorągiew kapituły warmińskiej z XV wieku

Siedzibą biskupów było początkowo Braniewo w latach 1280-1340, krótko Orneta w latach 1340-1350 i od 1350 Lidzbark Warmiński. Biskupów warmińskich wybierała kapituła katedralna (na Warmii nazywana kapitułą warmińską), która stanowiła również kolegialny organ pomocniczy biskupstwa. Kapituła warmińska utworzona w 1260 r., początkowo miała również siedzibę w Braniewie, a później we Fromborku. W jej skład wchodziły zarówno osoby świeckie, jak i duchowne.

Podział Warmii na komornictwa biskupie i kapitulne

Pierwszy biskup warmiński Anzelm wyznaczył 2/3 terytorium jako własność biskupa warmińskiego, a 1/3 jako terytorium kapituły warmińskiej. Zgodnie z tą regułą powstało 10 komornictw (odpowiednik prokuratorii, późniejszych powiatów). Na utrzymanie kapituły warmińskiej wyznaczono trzy komornictwa: olsztyńskie (powstało w 1346 r.), melzackie (pieniężnieńskie) i fromborskie (powstały w czasie rządów biskupa Henryka Fleminga). W dyspozycji biskupa było zaś siedem komornictw: braniewskie, orneckie, dobromiejskie, wartemborskie (barczewskie), reszelskie, jeziorańskie i lidzbarskie.

Relacje w obrębie dominium warmińskiego pomiędzy jego "głową" (biskupem) a kapitułą ustalone były na podobnej zasadzie, co relacje pomiędzy Zakonem a Warmią. W komornictwach kapitulnych władzę biskupią reprezentował urzędnik biskupi. Jednak ziemie kapituły miały również autonomię w obrębie dominium warmińskiego, więc stanowiły niejako "państwo w państwie w państwie".

Warmia w ramach państwa krzyżackiego posiadała samodzielność gospodarczą i korzystała z ochrony militarnej Zakonu. W czasie wojny polsko-krzyżackiej w latach 1409-1411 z terenu Warmii wystawione zostały trzy chorągwie: biskupia, kapitulna i miasta Braniewa (według Banderia Prutenorum Jana Długosza). Chorągwiami z terenu Warmii przypuszczalnie dowodzili wójtowie – biskupi i kapitulny. W bitwie pod Grunwaldem z Warmii brało udział ok. 1000 zbrojnych po stronie krzyżackiej.

Warmia w granicach I Rzeczypospolitej (1466–1772)[edytuj | edytuj kod]

Warmia na mapie z roku 1758 – oznaczona kolorem zielonym

Warmia po II pokoju toruńskim w 1466 r. weszła w skład Korony Polskiej wraz z Prusami Królewskimi.

Warmia zachowała pewną autonomię, a biskupi warmińscy z kapitułą katedralną byli tu wyłącznymi gospodarzami świeckimi. Kraina w tym okresie miała lepsze warunki rozwoju gospodarczego i większą swobodę w zarządzaniu gospodarką niż w okresie krzyżackim[potrzebny przypis]. Znalazło to odzwierciedlenie w rozwoju kultury, sztuki i oświaty.

Biskupi warmińscy zasiadali w Senacie Rzeczypospolitej, a od 1508 r. byli także prezesami ziem pruskich. Z tej racji zwoływali sejmiki generalne Prus Królewskich.

Warmia jako część Prus (1772–1945)[edytuj | edytuj kod]

Nowa Mapa Królestwa Prus Johna Carry’ego z 1799 z podziałem Prus na krainy. Warmia (Ermeland) zaznaczona kolorem czerwonym.

Warmia po I rozbiorze Polski włączona została do Królestwa Pruskiego i znalazła się w jego prowincji Prusy Wschodnie. Nastąpiła sekularyzacja Warmii, której terytorium podzielono początkowo na dwa powiaty; braniewski i lidzbarski. Powiaty te należały do rejencji w Królewcu. Warmia ze względu na swoją odrębność wyznaniową aż do 1945 r. odróżniała się od pozostałej części Prus.

11 lipca 1920 na Warmii odbył się plebiscyt, w którym mieszkańcy mieli się opowiedzieć za przynależnością państwową. Cztery wsie opowiedziały się za Polską.

Warmia w Polsce (po 1945)[edytuj | edytuj kod]

W 1945 r. cała Warmia została włączona do państwa polskiego. Wskutek ucieczki przed frontem, powojennych wysiedleń przymusowych oraz emigracji większość mieszkańców, zarówno Niemców, jak i Warmiaków, opuściła Warmię. Dziś ogromną większość mieszkańców współczesnej Warmii stanowi ludność napływowa (głównie mieszkańcy dawnych kresów, Mazowsza czy przesiedleni Ukraińcy).

W latach 1945-1950 Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych ponownie nazwała niektóre miejscowości i obiekty fizjograficzne (rzeki, jeziora) na terenie całych Prus, aby przywrócić – lecz często nadać nową – polską nazwę. Istniejące wcześniej w polskim piśmiennictwie lub lokalnej mowie nazwy, przemianowano na nowe, wcześniej nieużywane (związane m.in. z zasłużonymi dla polskiego ruchu narodowego postaciami):

Tradycje katolickie Warmii zachowały się w wyglądzie wsi i miasteczek (np. kapliczki przydrożne) oraz w obyczajach. Historyczna odrębność Warmii została też uszanowana w nazwie województwa warmińsko-mazurskiego ustanowionego w 1997 roku.

Architektura Warmii[edytuj | edytuj kod]

Wieża w Braniewie z XIII w. – najstarszy zachowany obiekt murowany na Warmii
Wzgórze katedralne we Fromborku
Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim
Zamek kapituły warmińskiej w Olsztynie
Zamek biskupów warmińskich w Reszlu

Największy wpływ na architekturę Warmii wywarła jej etniczna i kulturowa różnorodność[12]. Ze względu na przeważające wpływy zamieszkujących ją niegdyś społeczności wyróżnia się architekturę Warmii południowej oraz Warmii północnej.

Budownictwo południowej Warmii nieznacznie różni się od architektury Mazur. W zasadzie różnice są minimalne i powinno się mówić o architekturze Prus Południowych bądź Prus Polskojęzycznych obejmujących swym zasięgiem teren południowej Warmii i południowych Mazur[12].

Charakterystycznymi dla miast warmińskich są gotyckie kościoły katolickie z masywnymi wieżami oraz gotyckie zamki biskupie i kapitulne.

Wieś warmińska i architektura drewniana[edytuj | edytuj kod]

Drewniana chałupa w Kajnach

Wsie warmińskie w większości lokowane były w średniowieczu, stąd też często mają charakter owalnic (wsie Stawiguda, Glebisko[12]) i wielodrożnic (wsie Wrzesina, Purda[12]). Ponadto w południowej części regionu licznie występują wsie ulicówki.

Chałupy z południa Warmii są szerokofrontowe z dwuspadowymi dachami, zazwyczaj trójdzielne z centralną sienią, lecz zdarzają się również domy dwudzielne z sienią z boku[12]. Są proste w swojej budowie z rzadka występującymi gankami czy podcieniami szczytowymi lub narożnymi[12]. Szczyty są jednodzielne, oszalowane pionowo, chociaż występują także dwudzielne z ozdobnie wycinanym deskowaniem szczytu[12]. W starszych chatach dachy są głównie typu krokwiowo-jętkowego z murłatą lub częściej bez murłaty[12]. W nieco nowszych występują ramy stolcowe dekoracyjnie wykończone. Chałupy te pierwotnie stawiano szczytem do drogi, lecz później przeważyło budowanie ich równolegle do przebiegającego traktu[12]. Dodatkowo w budownictwie południowej Warmii występują wpływy i zapożyczenia z sąsiednich regionów, z zachodu i północy. Powszechne było np. mieszanie konstrukcji zrębowej i ryglowej poprzez budowanie ścian przyziemia w technice wieńcowej a szczytów w tzw. murze pruskim[12]. Najbardziej zdobionym elementem chaty były szparogi (wietrznice) – bogato rzeźbione deski zabezpieczające po bokach strzechę. W miejscu styku szparogów znajdował się pazdur – zdobienie szczytu domu.

Zupełnie inaczej natomiast wyglądały domy Warmii północnej. Głównie w rejonie Pieniężna i Ornety przeważała ludność wywodząca się od niemieckich osadników z Lubeki i ze Śląska[12], która wznosiła chałupy niczym nie przypominające tych z południowej Warmii. Budynki te były rozległe o często skomplikowanym kształcie, a w swych wnętrzach mieściły izby o różnym przeznaczeniu: część mieszkalną, magazynową, hodowlaną, warsztatową oraz inne[12]. Ich ściany najczęściej wznoszone były w technice ryglowej z wypełnieniem cegłą lub szachulcem. Zdarzały się również konstrukcje szkieletowe oszalowane, murowane oraz wieńcowe z litego drewna[12]. Do wzniesienia jednego budynku często stosowano różne konstrukcje i techniki. Dzięki zastosowaniu ryglowych ścianek kolankowych budynki te często miały użytkowe piętra[12]. Dachy tych domostw były duże i czterospadowe, bądź naczółkowe z dymnikiem[12]. Pomimo zjawiska łączenia funkcji mieszkalnej oraz gospodarczej budynków wznoszono także wolno stojące budynki gospodarcze jak spichlerze czy stodoły[12]. Ściany tych budynków były zazwyczaj prostsze w swej budowie i wykonane tańszymi technikami, jak np. szkielet oszalowany deskami. Takie wsie często występowały od Pieniężna i Ornety aż po Braniewo, lecz do dzisiaj żadna tego typu konstrukcja nie zachowała się na terytorium Warmii czy Polski[12].

Warmiński strój ludowy[edytuj | edytuj kod]

Strój kobiecy[edytuj | edytuj kod]

Dziewczęta w warmińskich strojach ludowych (lata 20-te XX w.)

Podstawowym elementem kobiecego ubioru była biała koszula z lnianego płótna na guziki. Rękawy najczęściej były marszczone, a kołnierzyki wykładane. Na koszulę zakładano westkę – czerwoną kamizelkę z drelichu lub sukna. Na szczególne okazje nakładano kabat – rodzaj żakietu mocno dopasowanego do ciała, ściśniętego w talii, ozdobionego koronkami i plisami. Kolejnym nakryciem wierzchnim jest jubka – bardziej luźny i nie ograniczający ruchów kaftanik z długimi rękawami. Na niedzielę i święta kobiety zakładały bogato zdobione trójkątne chusty. Pod koszulą i spódnicą znajdowały się dwie lub trzy halki zwane odspodnikami lub kitlami łospódnimi. Dolną część garderoby stanowiły szerokie spódnice, zwane kitlami. Występowały najczęściej w kolorze czarnym, brązowym, granatowym i czerwonym, często w kratę, w późniejszych czasach głównie jednolite czerwone i niebieskie. Długie suknie w pasie były układane w kontry o określonym układzie, ilości i szerokości.Wykańczane były u dołu plisami układanymi w konterki i zakończone szczoteczką. Fartuszki na Warmii nie były elementem stroju, używano ich do odzieży roboczej. Najważniejszym, najbardziej charakterystycznym elementem stroju odświętnego warmińskiej kobiety był czepiec (twarda mycka, galonek, złota głowa, krzyżowa złota głowa). W najdroższych czepcach jego denko było haftowane złotymi lub srebrnymi nićmi. Były wiązane pod brodą na kokardę, uszy otulały pasy wstążki ułożone w rurki. Cały czepiec był wykonywany według ściśle określonych zasad, miały swoją konstrukcję, swój sposób łączenia poszczególnych elementów i specyficzny bogaty haft. Twarde czepce nosiły tylko kobiety zamężne.

 Osobny artykuł: Czepiec warmiński.

Strój męski[edytuj | edytuj kod]

Powszechne w ubiorze były koszule z grubego, białego płótna, w święta noszono koszule z delikatniejszych płócien. Koszula posiadała marszczony, wiązany kołnierz i marszczone mankiety. Następnie nakładano półkoszulek z czarnego sukna, a od święta westę – kamizelka z sukna tkanego w drobne prążki. Najczęściej występowały one w kolorze czerwonym, niebieskim, granatowe, ciemnoczerwone, zielone, brązowe, zapinane były na osiem błyszczących guzików i z długim sztywnym kołnierzem.Kamizelka z rękawami nosiła nazwę – wanik. Zimą na wierzch nakładano sukman, jego niebieski kolor zarezerwowany był tylko dla zamożnych chłopów. Na co dzień noszono parciane, czarne lub niebieskie spodnie, a w święta sukienne, czarne lub granatowe lub dobrane do koloru kamizelki, czasem również prążkowane, zwężane przy nogawce.Sukman w pasie przewiązywano pasem-krajką, tkana w ozdobne kolorowe prążki. Noszono futrzane czapki z czasem zastąpione przez kapelusze z filcu, latem słomkowe. Całość dopełniały brązowe lub czarne buty – skórznie, sięgające do łydki.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ziemie dawnego województwa malborskiego I Rzeczypospolitej
  2. Historycznie Prusy Górne i Prusy Dolne stanowiły całość tworząc państwo pruskie (Prusy Zakonne, Prusy Książęce, Królestwo Prus), natomiast Mazury to region etnograficzny
  3. Obszar "około 4250 km²" podaje Marian Biskup (Polska a zakon krzyżacki, Wyd. Pojezierze, Olsztyn 1983, str. 570; Wojna pruska, Oświęcim 2014, str. 29). Hugo Bonk podał jednak wartość 4231 km² (Historia Olsztyna 1353-1772, Olsztyn 1930, wyd pol. Pruthenia, Olsztyn 2016, str. 31). Natomiast Władysław Konopczyński mówi o 77 milach kwadratowych, czyli 4215,75 km² (Dzieje Polski nowożytnej, Wyd. Pax, Warszawa 1986, tom I str. 281 oraz przypis 5 na str. 349)
  4. "Terra Prussie in XI partes dividitur (...). Quarta Warmia, in que Warmienses", tłum. "Ziemia pruska dzieli się na jedenaście części (...). Czwartą Warmia, w której są Warmowie". Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, III, 3.
  5. Słownik pruski, 2006, opr. Letas Palmaitis (Mikelis Klusis)
  6. Trautmann Reinhold Die altpreussischen Sprachdenkmäler, Getynga, 1910, str. 89 (słowo w "Słowniku elbląskim") i str. 465 (hasło w leksykonie) w Elbląskiej Bibliotece Cyfrowej
  7. Hasło warm w Online Etymology Dictionary
  8. Według innej hipotezy germańska nazwa mogła nawiązywać do słowa wurm/worm znaczącego "robak" lub "wąż"
  9. Karol Szajnocha Lechicki początek Polski, Lwów, 1858, str. 248
  10. Nazwa Värmland, dosł. "kraina ciepła", najprawdopodobniej pochodzi do tamtejszego jeziora Värmeln (jez. "ciepłe") lub wypływającej z niego niegdyś rzeki Varma lub Verma (rzeka "ciepła") Hasło Värmland w Szwedzkim słowniku etymologicznym, autor: Elof Hellquist (1922).
  11. Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016, str. 88.
  12. a b c d e f g h i j k l m n o p q Piotr Olszak: Polska drewniana; Warmia (pol.). [dostęp 18 sierpnia 2009].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]