Chamsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Chamsk
Państwo  Polska
Województwo mazowieckie
Powiat żuromiński
Gmina Żuromin
Liczba ludności (2013) 837[1]
Strefa numeracyjna 23
Kod pocztowy 09-300[2]
Tablice rejestracyjne WZU
SIMC 0130151
Położenie na mapie gminy Żuromin
Mapa lokalizacyjna gminy Żuromin
Chamsk
Chamsk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chamsk
Chamsk
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Chamsk
Chamsk
Położenie na mapie powiatu żuromińskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu żuromińskiego
Chamsk
Chamsk
Ziemia53°01′31″N 19°55′48″E/53,025278 19,930000

Chamskwieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie żuromińskim, w gminie Żuromin. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ciechanowskiego.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Chamsk[3][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
1060518 Komorniki część wsi
Parcele część wsi

Geneza nazwy Chamsk[edytuj | edytuj kod]

Jak napisał prof. Janusz Tazbir powołując się na Józefa Matuszewskiego, słowo cham w dzisiejszym tego słowa znaczeniu pojawiło się w języku polskim dopiero w ostatnich 25 latach XVII wieku. Natomiast w staropolszczyźnie oznaczało niewolnika. Być może wieś leżąca na pograniczu z pogańskimi Prusami, Jaćwingami i Litwinami została obsadzona niewolnikami zdobytymi w czasie licznych potyczek z tymi ludami i stąd jej nazwa. Inna teza to ta, w myśl której w dorzeczach Wkry, Bugu i Narwi wytapiano duże ilości żelaza z rudy darniowej. W staropolszczyźnie kuźnia to hamer i być może od tego słowa pochodzi nazwa Chamsk.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okoliczny teren od dawna był zamieszkały, świadczą o tym znalezione przed wschodnią częścią Chamska urny ciałopalne z okresu 2000 roku p.n.e. obecnie znajdujące się w Muzeum Mazowieckim w Płocku. Miejsce to w Chamsku – obecnie pole uprawne, nazywane jest żarki.

Wieś ta jest gniazdem rodowym Chamskich, którzy w czasach późnego średniowiecza piastowali wiele ważnych urządów na ziemiach północnego Mazowsza. Byli znaczącymi feudałami na średniowiecznym Mazowszu, związanymi z dworem księcia Janusza Ι i Ziemowita ΙV.

W 1410 r. w Chamsku przebywał król Władysław Jagiełło. Według tradycji w miejscowym kościele zatrzymał się na modlitwę, a następnie przez Olszewo podążył pod Grunwald.

W XVI w. istniał tu, opisany przez Święcickiego, okazały dwór obronny Chamskich. Przedstawiciel rodu, Ścibor Chamski, starając się o prawa miejskie dla Chamska, wyznaczył mu ulice w układzie miejskim. Chamsk jednak pozostał wsią, a prawa miejskie otrzymało w 1520 r. od króla Zygmunta Starego Poniatowo, ponieważ było ono także w posiadaniu Ścibora Chamskiego. Nadał on miastu swój herb – Jastrzębiec, którym do dzisiaj Poniatowo się pieczętuje.

Od 1863 r. właścicielami pałacu i majątku byli Bergowie, spokrewnieni z finansistami warszawskimi o tym samym nazwisku. Warszawscy Bergowie często w Chamsku bywali, jak również Chamscy Bergowie w Warszawie dowożeni własnym samochodem do Mławy a stamtąd jechali koleją do Warszawy[5]. Jak podają publikacje historyczne w pałacu gościł Henryk Sienkiewicz przed napisaniem "Krzyżaków" oraz wielu znanych przedstawicieli finansjery także aktorów, głównie z Warszawy przyjeżdżających tu na bale oraz polowania na kaczki. W 1958 r. odbył się w Chamsku powiatowy festyn ludowy, w parku zbudowana była scena gdzie występowały zespoły artystyczne i piosenkarskie. Były wyścigi kolarskie a wieczorem kino na wolnym powietrzu i zabawa do rana.

Po II wojnie światowej cały majątek wraz z pałacem został przejęty przez państwo i stał się Państwowym Gospodarstwem Rolnym, w którym większość mieszkańców pracowała. Przy pałacu toczyło się kulturalne życie wsi – była tam świetlica, kino, przedszkole, szkoła (w czasie remontu i rozbudowy), klubokawiarnia, biura PGR-u, oraz mieszkania. Najgorsze jednak dla pałacu czasy przypadły na okres III Rzeczypospolitej, kiedy to stał się niczyją własnością. W 1993 r. PGR uległ likwidacji. Od tego czasu budynek był własnością skarbu państwa. Wnętrza pałacu rozkradziono i zdewastowano[potrzebny przypis]. W 2008 r. Pałac z parkiem został wykupiony przez prywatną osobę. Park został uporządkowany, a Pałac wyremontowany – jest dziś wizytówką Chamska i perłą północnego Mazowsza.

W 1922 r. staraniem Stanisława Berga – dziedzica oraz Stanisława Żelskiego, miejscowego nauczyciela, założono w Chamsku Ochotniczą Straż Pożarną. Pierwszym jej naczelnikiem został Stanisław Berg. W okresie okupacji Stanisław Berg oraz Aleksander Folejewski nie przyjęli volkslisty i w konsekwencji trafili do obozu w Mauthausen, gdzie obaj zginęli. Oprócz nich, z Chamska zginęło w czasie wojny jeszcze 8 osób[potrzebny przypis].

We wciąż jeszcze istniejącym parku (dawniej założonym w stylu angielskim) znajdują się drzewa – pomniki przyrody oraz pałac pochodzący z połowy XIX w., zbudowany w stylu późnego klasycyzmu[5]. Gościł tu Henryk Sienkiewicz przed napisaniem „Krzyżaków” oraz wielu znanych przedstawicieli finansjery oraz aktorów, głównie z Warszawy, przyjeżdżających tu na bale oraz polowania na kaczki.

Zabytkowy pałac ze względu na zły stan, chciano rozebrać. Staraniem Tadeusza Łońszczaka w 1975 r. udało się go zachować. W wyniku jego starań w tymże roku rozpoczęto jego kapitalny remont, który trwał do 1986 r. W czasie trwania remontu wpisano pałac do rejestru zabytków[5]. Zachowany w znacznie lepszym stanie, pobliski spichlerz, niestety został rozebrany.

Parafia i kościół[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy drewniany kościół powstał w roku 1385. W tym też czasie stał się kościołem parafialnym z filiami w Karniszynie i Poniatowie. Ks. bp. Jakub z Korzkwi potwierdził przynależność do parafii w Chamsku następujących miejscowości: Dębsk, Karniszyn, Łążek, Myślin, Kobyla Łąka, Olszewo, Franciszkowo i Poniatowo. Do parafii w Chamsku, w jej długiej historii należały kościoły filialne:

W Karniszynie który był obsługiwany przez wikariuszy z Chamska od 1530 roku aż do 1608 roku.

Pierwszy kościół w Poniatowie, ufundowany przez Pawła Chamskiego syna Ścibora żyjącego 1500-1545 roku, oraz dzisiejszy kościół zbudowany w 1805 roku przez ks. proboszcza z Chamska Antoniego Fiedorowicza, był kościołem filialnym do 1930 roku.

Pierwszy drewniany kościół w Żurominie zbudowano w 1714 r. Po kasacie zakonu jezuitów w 1774r, opiekę nad tym kościołem i obok niego rozpoczętą przez nich budową murowanej świątyni przejęła parafia Chamsk. Kościół w Żurominie był filią parafii Chamsk (Opis Wizytacji Generalnej z 1776r.), do czasu sprowadzenia tam przez Andrzeja Zamojskiego zakonu reformatów, którzy dokończyli w latach 1782-1784r. budowę dzisiejszej świątyni, oraz klasztoru. Po kasacie zakonu reformatorów w 1864r. został utworzony rektorat. Rektorem został ks. Eugieniusz Kempista. ( Opis Wizytacji Generalnej z 1776r.).

Do parafii w Chamsku należała piękna kaplica w Dębsku, od jej zbudowania w XVII - XVIII w do 1930 r, która znajduje się w skansenie w Sierpcu.

Kościół w Chamsku był ważnym ośrodkiem życia religijnego na tym terenie[6]. Znadują się w nim relikwie św. Floriana i jest najstarszą parafią w powiecie żuromińskim.

Obecny drewniany kościół powstał w latach 1817-1818 r. i pierwotnie wyposażony był w wieżę w szczycie kościoła z trzema dzwonami i zegarem, a w niej przedsionek z wejściem do kościoła. Wnętrze podzielone na trzy nawy z dwiema parami kolumn toskańskich, z prezbiterium niewyodrębnionym zamkniętym trójbocznie. Obrazy z I poł. XIX w.

W głównym ołtarzu obraz św. Floriana który nie jest polskim świętym i nie był królem, a pokazany jest w koronie królewskiej a w ręku trzyma sztandar z prastarym orłem piastowskim. Być może że kościół zbudowano w czasie zaborów i chciano w ten sposób wyrazić polskość i niepodległość. Może to mieć też związek z pobytem króla Władysława Jagiełły ze swoim wojskiem w kościele, modlitwa a potem zwycięstwo pod Grunwaldem.

Za zasuwą obrazu św. Floriana znajduje się obraz Matki Bożej Częstochowskiej, a w górze obraz Trójcy św. w formie Tronu Łaski, z lewej strony św Anny Samotrzec a z prawej św. Michała Archanioła w walce z diabłem. Kościół zbudowany jest w kształcie krzyża.

W 1410 r. we wsi przebywał król Władysław Jagiełło. Według tradycji, w miejscowym kościele zatrzymał się na modlitwę, a następnie przez Olszewo podążył pod Grunwald.

Kolejne kościoły budowano jeszcze kilkakrotnie, między innymi na przełomie XV i XVI wieku. Obecny drewniany kościół powstał w latach 1817–1819 i pierwotnie wyposażony był w wieżę z 3 dzwonami. Poddano go remontowi w 1950 roku, a w roku 1966 zmieniono pokrycie dachu z dachówki na blaszane, unowocześniono wnętrze kościoła[6].

W 1797 roku proboszcz ks. Antoni Fiedorowicz przeniósł swą siedzibę z Chamska do Poniatowa, formalnie pozostawiając parafię w dotychczasowym miejscu. Dopiero w 1930 r na skutek ustnej decyzji ks. biskupa, Poniatowo stało się parafią, a Chamsk stracił status parafii i stał się filią parafii w Poniatowie[6]. Jak zawiera opis Wizytacji Generalnej z 1775r. w Chamsku w kościele znajdowało się dwanaście srebrnych "Wot", które były tam do czasu przeniesienia siedziby ks. pr. do Poniatowa. Jak wiadomo "Wota" są wyrazem wdzięczności za otrzymane łaski uzdrowienia czy też wysłuchanie innych próśb, które miały miejsce w kościele w Chamsku do 1776r.

W 1976 roku Stanisław i Tadeusz Łońszczakowie zainicjowali i rozpoczęli starania o przywrócenie parafii w Chamsku. Inicjatywa zyskała akceptację Chamska, ale z powodu sprzeciwu parafii Poniatowo i jej przeciwdziałania sprawiły że dopiero w 1986 roku ks. bp. Zygmunt Kamiński utworzył w Chamsku Samodzielny Ośrodek Duszpasterski. W 2003 roku ks. bp. S. Wielgus ponownie ustanowił samodzielną parafię pod wezwaniem św. Floriana w Chamsku należącą do dekanatu żuromińskiego. Proboszczem został ks. Zdzisław Witkowski. W 1989 roku za zebrane środki mieszkańców zakupiono działkę pod cmentarz i ogrodzono. Następnie przebudowano kościół, a w latach 1999–2003 zbudowano nową plebanię. W roku 2010 Chamsk obchodził 625-lecie parafii, jednak tylko wspomniano o tym wydarzeniu. Parafia Chamsk jest to tylko jedna miejscowość. Miejscowości które do nie dawniej należały, zabrały parafie , w Bieżuniu i Poniatowie. Jak dotąd po przywróceniu parafii w Chamsku żadna z zabranych miejscowości nie została oddana.

Zawsze w pierwszą niedzielę po 4 maja, odbywa się w Chamsku uroczysty odpust św. Floriana – patrona strażaków. W przemarszu do kościoła biorą udział miejscowa i okoliczne jednostki ochotniczych straży pożarnych z pocztami sztandarowymi i orkiestrą. Regionalnym tradycyjnym poczęstunkiem są pierogi stąd odpust ten, zaliczany do większych tego typu uroczystości na Mazowszu, często zwany jest „odpustem pierogowym”.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych.
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  3. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  4. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  5. a b c Adam Ejnik: Dwór w Chamsku. Powiatowo – Miejska Biblioteka Publiczna w Żurominie, 2009-01-31. [dostęp 2010-04-23].
  6. a b c Aleksandra Sieńska: Historia. Parafia św. Floriana w Chamsku. [dostęp 2010-02-16].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]