Gajda (instrument muzyczny)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gajda śląska (2015)

Gajda, gajdy – ludowy dęty instrument muzyczny z grupy aerofonów stroikowych[1], składający się z dwóch piszczałek i mieszka ze skóry zwierzęcej (owczej, baraniej lub koziej). Instrumentalista grający na gajdzie, prowadzi muzykę instrumentalną i może dodatkowo intonować pieśni głosem ludzkim lub śpiewać całe pieśni ludowe w linii melodycznej. Gra na gajdach odbywa się zazwyczaj solo lub z towarzystwem skrzypiec bądź z bębnem basowym.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa składa dwu członów sylabgaj od małego liściastego lasu z którego pochodzi drewno do wyrobu skutecznych piszczałek do dętego instrumentu muzycznego oraz dy – jeziornego osadu organicznego o barwie brunatnej, zbliżonego do torfu, którym wykonawcy instrumentu nadawali ciemnobrunatną barwę piszczałek. Regionalna pisownia nazwy tego instrumentu muzycznego z gatunku aerofonów to: gajde, gaida, gajdy. Wyraz gajda (l. mn. gajdy) upowszechniwszy się u Węgrów i Słowaków zaczął być stosowany na Śląsku i Żywiecczyźnie około XVI wieku[2].

Muzycy z gajdami w Bułgarii

Nazwa - gajda w innych językach europejskich:

Gajda jako dęty instrument muzyczny z grupy aerofonów, rozpowszechniona jest w południowych Bałkanach, szczególnie w okolicach Tracji[3].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Obszary geograficzne na których gra się na gajdach jako dętym instrumencie muzycznym obejmują: europejską część Niziny Trackiej jak Turcję, Bułgarię, Albanię oraz północną część Grecji, Macedonii. W Polsce regiony geograficzne gdzie można spotkać instrument ludowy, gajda może obejmować – Podhale, Małopolskę, Śląsk i Wielkopolskę.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Mieszek (poduszka powietrzna) gajdy jest tradycyjnie wyrabiana ze skóry owiec, natomiast do kozła wielkopolskiego ze skóry kóz. Różne regiony Europy i Polski mają różne sposoby i możliwości jej wytwarzania ze zwierząt domowych i dziczyzny. Najprostsze metody przygotowywania skóry do wyrabiania elastycznej „poduszki powietrznej” obejmują tylko stosowanie soli kamiennej, a bardziej skomplikowane również stosowanie mleka od krowy lub kozy i mąki pszenno-jęczmiennej.

Różnice w budowie konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Dęte instrumenty muzyczne typu: gajdy, występujące w regionie Beskidu Śląskiego[4], podobnie jak dudy z Żywiecczyzny czy kozły z Wielkopolski, nadymane są za pomocą ręcznego mieszka - zwanego w okolicach Istebnej, Jaworzynki i Koniakowa – dymlokiem lub mieszkiem. Różnią się od dud żywieckich tym, że duda nadmuchiwana jest ustami, a gajdy pompuje się dymlokiem – przez to np.: Jan Gajda (instrumentalista grający na gajdzie, regionalnie zwany „Gajdosz”) mógł również śpiewać pieśni ludowe. Dzięki wtłaczaniu powietrza z zewnątrz, a nie ust, skóra z miecha (poduszki powietrznej) nie zużywa się tak szybko jak w przypadku dud żywieckich. W gajdach piszczałkę melodyczną nazywa się -gajdzica a piszczałkę burdonową – huk. Podobnie jak w gajdach, powietrze w koźle wielkopolskim, pompuje się (tzw. dymką) w sposób ręczny.

Instrument muzyczny - gajda, jest mylony dość często z innym podobnym instrumentem z tej samej grupy muzycznej aerofonów jak np.: dudą Żywiecką lub kozłem z Wielkopolskim. Natomiast wyposażone dudy żywieckie są w ustnik, nazywany „duhacem” lub „dymacem”, za pośrednictwem którego grający dudziarz, wdmuchuje powietrze do skórzanego miecha, bez udziału głosu ludzkiego.

Różnice brzmień areofonicznych[edytuj | edytuj kod]

Dęte instrumenty muzyczne jak dudy i kozioł różnią się od instrumentu muzycznego - gajda, także pod względem czysto muzycznych możliwości, o których decyduje między innymi liczba otworów palcowych w gajdzicy, czyli piszczałce melodycznej. W gajdach otworów palcowych jest sześć, w dudach żywieckich – siedem, dodatkowy otwór umieszczony jest od spodu przebierki i pozwala na wydobycie z instrumentu dodatkowego wysokiego tonu. Instrumenty gajdy, przejmują od dud żywieckich pewne cechy konstrukcyjne i rozszerzają zasięg swego występowania regionalnego w Polsce. Gajdy z siedmiootworową gajdzicą można dziś spotkać w okolicach południowo-zachodniej części Beskidu Żywieckiego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ryż, T., (1994), Gajda może wypełnić twoją muzykę. Doświadczanie Bułgarskiej muzyki. Wydawnictwo Uniwersytet of Chicago. ​ISBN 978-0226711225​.
  2. Zygmunt Kłodnicki, Halina Rusek. Pogranicza kulturowe i etniczne w Polsce. 2003. str. 165; Zygmunt Gloger. Encyklopedja starapolska ilustrowana t. 2 str. 334
  3. Atanasov, V., (2002), Bułgarskie Gaida / Dudy - badania. Wydawnictwo Uniwersytet Massachusetts. ​ISBN 0-9724898-0-0​.
  4. Marcinkowa J., (1996), Tańce Beskidu i Pogórza Cieszyńskiego, Warszawa, s. 26

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dzimrevski B., (1996), Gajdata vo Makedonija. Instrument-instrumentalista-muzika. Institut za folklor Marko Cepenkov. ​ISBN 978-9989642098​.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]