Gryka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gryka
Ilustracja
Gryka zwyczajna
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina rdestowate
Rodzaj gryka
Nazwa systematyczna
Fagopyrum Mill.
Gard. Dict. Abr. ed. 4. 28 Jan 1754[2]
Typ nomenklatoryczny
Fagopyrum esculentum Moench.[2]
Synonimy
  • Helxine L.,
  • Phegopyrum Petermann[2]
Rozwijający się kwiatostan gryki zwyczajnej
Gryka zwyczajna – pokrój
Pole obsiane gryką w Górach Kruczych (Sudety Środkowe)

Gryka (Fagopyrum Mill.) – rodzaj roślin z rodziny rdestowatych. Należy do niego 15 gatunków rosnących w klimacie umiarkowanym Europy i Azji. Centrum zróżnicowania znajduje się w Azji środkowej i wschodniej – w Chinach występuje 10 gatunków z czego 6 to endemity[3]. Góry Azji wskazywane są jako miejsce pochodzenia rodzaju. Długą tradycję uprawy ma gryka zwyczajna uprawiana na różnych kontynentach jako roślina jadalna (wyrabia się z niej m.in. kaszę gryczaną, mąkę i płatki). Nie jest znana ze stanu dzikiego, prawdopodobnie pochodzi od F. dibotrys. Występujące w naturze gatunki rosną na górskich łąkach lub na nagiej ziemi, także jako chwasty[4].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Tradycja wiąże wprowadzenie gryki na ziemiach polskich z najazdami tatarskimi – stąd nazwa „tatarka”[5]. W rzeczywistości gryka na tych terenach pojawiła się później, rozpowszechniając się dopiero na początku XV wieku[5]. Stosowanie w dawnej Polsce zamiennie nazw „tatarka” i „hreczka” wynikało z nierozróżniania podobnych do siebie, osobnych gatunków gryki[5]. Obecnie polską kaszę gryczaną produkuje się tylko z gryki zwyczajnej (hreczki). Gryka tatarka traktowana jest natomiast jako chwast[6].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny jednoroczne lub byliny, rzadko półkrzewy. Osiągają do 2 m wysokości. Łodyga prosto wzniesiona, gładka lub owłosiona[3][4].
Liście
Naprzemianległe, pojedyncze, ogonkowe. Blaszka liściowa trójkątna, sercowata, strzałkowata lub równowąska. Przylistki zrośnięte w tutkowatą, błoniastą gatkę, z całym brzegiem[3].
Kwiaty
Drobne, zwykle liczne, zebrane w kwiatostan w postaci rozgałęzionego grona lub baldachogrona z kwiatami obupłciowymi. Okwiat biały, różowy lub zielony, trwały, pięciokrotny, nie powiększa się po przekwitnieniu. Pręcików 8. Zalążnia jednokomorowa, górna. Szyjek słupka 3, zakończonych główkowatymi znamionami[3].
Owoce
Trójgroniaste, jednonasienne i nieoskrzydlone orzeszki[3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)[1]

Należy do podrodziny Polygonoideae, rodziny rdestowatych (Polygonaceae), rzędu goździkowców (Caryophyllales) w obrębie dwuliściennych właściwych.

Pozycja rodzaju według systemu Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa goździkowe (Caryophyllidae Takht.), nadrząd Polygonanae Takht. ex Reveal, rząd rdestowce (Polygonales Dumort.), rodzina rdestowate (Polygonaceae Juss.), rodzaj gryka (Fagopyrum Mill.)[7].

Lista gatunków[8]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Jako roślina jadalna wykorzystywana jest gryka zwyczajna (Fagopyrum esculentum). Ten sam gatunek ma zastosowanie w ziołolecznictwie i pszczelarstwie. Rzadziej uprawiana jest także gryka tatarka (F. tataricum). W ziołolecznictwie wykorzystuje się poza tym Fagopyrum dibotrys[3].

 Zobacz więcej w artykule Gryka zwyczajna, w sekcji Zastosowanie.
 Zobacz więcej w artykule Gryka tatarka, w sekcji Zastosowanie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2010-10-09].
  2. a b c Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
  3. a b c d e f Li Anjen, Suk-pyo Hong: Fagopyrum (ang.). W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2010-10-09].
  4. a b Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 92. ISBN 0-333-74890-5.
  5. a b c Tomasz Flasiński. Nie tylko combry i kapłony: Kasza w dawnej kuchni polskiej. „Mówią Wieki”. 2009, nr 12. s. 57-61. [dostęp 22 listopada 2015]. 
  6. Katarzyna Kaźmierczak: Gryka tatarka – chwast czy roślina uprawna? Odpowiadamy!. W: Rynek-Rolny.pl [on-line]. [dostęp 21 listopada 2015].
  7. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Fagopyrum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-30].
  8. Fagopyrum (ang.). The Plant List. [dostęp 6 września 2016].