Gryka zwyczajna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gryka zwyczajna
Illustration Fagopyrum esculentum0.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd goździkowce
Rodzina rdestowate
Rodzaj gryka
Gatunek gryka zwyczajna
Nazwa systematyczna
Fagopyrum esculentum Moench
Methodus 290. 1794
Synonimy

Fagopyrum sagittatum Gilib.

"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Rozwijający się kwiatostan
Pokrój rośliny
Talerzowanie ścierniska po uprawie gryki

Gryka zwyczajna (Fagopyrum esculentum Moench) – gatunek rośliny z rodziny rdestowatych. Występuje w klimacie umiarkowanym. Pochodzi ze wschodniej i środkowej Azji. W Polsce jest gatunkiem uprawianym, czasami przejściowo dziczejącym (efemerofit, archeofit)[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
naga, obła, zielona, czerwieniejąca od chwili kwitnienia, rozgałęziająca się tylko do kwiatostanów. Wysokość od 15 do 60 cm (tetraploidy do 100).
Liście
skrętoległe, ogonkowe, trójkątnie sercowate do strzałkowatych, przylistki zrośnięte w tutkowatą pochwę.
Kwiaty
Z ośmioma pręcikami i jednym trzyszyjkowym słupkiem. Okwiat biały, poprzez różowy do czerwonego, pięciodziałkowy. Kwiaty wonne, jak cała roślina i owoce.
Owoc
trójkątny orzech, o prostych, ostrych kantach.
Gatunki podobne
Gryka japońska (F. sagittatum var. emarginatum) – uprawiana głównie w Azji Północnej.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina jednoroczna. Kwitnie od lipca do sierpnia, jest obcopylna. Najważniejsi zapylacze to pszczoły i muchówki.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Roślina uprawna – na świecie najwięcej gryki uprawia się w Rosji, Chinach, na Ukrainie oraz w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, gdzie jest traktowana głównie jako roślina pastewna. W Polsce głównym regionem upraw są okolice Janowa Lubelskiego, szczególnie gmina Godziszów, która jest zagłębiem gryczanym.
    • Historia uprawy: grykę zaczęto uprawiać ok. 2000 r p.n.e. w górskich rejonach płn. Indii (dziś częściowo Pakistan). Stamtąd uprawa zawędrowała do Chin, Korei i Japonii, jednocześnie rozpowszechniając się w Azji Środkowej. Kaszę gryczaną znali już Hunowie, ale jako koczownicy nie wprowadzili jej uprawy do Europy. Gryka w Europie środkowej była znana już w neolicie. W XIII-XIV wieku jej uprawa rozpowszechniła się na zachód Europy.
  • Roślina lecznicza
    • Surowiec zielarski: ziele gryki (pozyskiwane w czasie kwitnienia) – Herba Fagopyri esculenti oraz ziarna (orzeszki).
    • Skład chemiczny ziela: flawonoidy: głównie rutyna (witamina P) do 5% zawartości (dawniej główne źródło jej pozyskiwania, stosowana jako lek rozszerzający naczynia), kwercetyna, hiperozyd. Także kwasy organiczne: galusowy, kawowy, protokatechonowy i chlorogenowy.
    • Skład chemiczny ziarna (orzeszków): skrobia (do 84%), nieco cukrów, dużo białka, tłuszcze, kwasy (jabłkowy i cytrynowy), witaminy B1, B2, P i PP, oraz znaczna ilość soli mineralnych takich jak: żelazo, nikiel, kobalt, wapń, fosfor, miedź, cynk, bor i jod
    • Działanie i zastosowanie: ziarna (orzeszki) gryczane jako takie nie posiadają wartości leczniczej, ale za to poważną wartość dietetyczną. Spożywanie kaszy gryczanej lub używanie w kuchni gryczanej mąki jest korzystne dla organizmu człowieka, kasze dostarczają bowiem wielu niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania składników.

Pędy gryki lub same liście używane są w niektórych rejonach Azji jako jarzyna. Prócz tego mają one poważne zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym. Ponieważ zawierają ogromne ilości rutyny, służą do jej pozyskiwania. Liście gryki stosuje się w leczeniu żylaków (w tym również hemoroidów) nadciśnienia tętniczego (pomocniczo), krwawień z nosa i przewodu pokarmowego, a przede wszystkim dla wzmocnienia naczyń włosowatych.

  • Roślina paszowa: odpady z przerobu "ziarna" (łuski i pył) są cennym dodatkiem do pasz. Plewy i słoma wartością pokarmową zbliżone są do zbóż jarych, ale nie wolno ich używać do skarmiania białych zwierząt, u których powoduje tzw. gryczaną wysypkę (ziele gryki zawiera naftodiantron, czynnik powodujący uczulenie na światło (fagopiryzm)). Zjadana przez zwierzęta o białej lub pstrej sierści wywołuje u nich pod wpływem słońca zapalenie skóry[3].
  • Suche łęty gryczane w czasie spalania wydzielają duże ilości dymu, co wykorzystuje się w sadownictwie do zadymiania kwitnących sadów w okresach wiosennych przymrozków.
  • Sztuka kulinarna
    • Wartości odżywcze: nasiona gryki zawierają od 10 do 16% białka, w zależności od strefy uprawy, (im cieplej tym większa zawartość białka), są one cenniejsze niż białka zbóż, a zbliżone wartością i strawnością do białek roślin strączkowych.
    • Grykę wykorzystuje się w Polsce jako materiał do produkcji kaszy gryczanej, kaszy krakowskiej i płatków gryczanych. W Indiach traktowana jest jako zboże chlebowe, w Chinach i Japonii mąka gryczana jest podstawową mąką lub dodatkiem do produkcji makaronów. We Francji mąka z tego zboża stanowi podstawowy składnik tradycyjnych naleśników bretońskich (Galettes).
  • Roślina miododajna: może dać 60-100 kg pożytku z ha.

Lista producentów gryki zwyczajnej[edytuj | edytuj kod]

Produkcja gryki zwyczajnej na świecie:
(s: dane półoficjalne — e: dane szacowane — a: łącznie z danymi oficjalnymi i danymi szacowanymi)[4]
Gryka zwyczajna Miejsca uprawiania
(ha)
Plony
(hektogram/ha)
Produkcja
(tony)
Nasiona
(tony)
Państwa 2005 2007 2005 2007 2005 2007 2005
 Rosja 833 600 1 305 000 7265 e 7700 e 605 640 1 004 850 69 500 s
 Chiny 834 000 e 900 000 e 8992 8888 750 000 e 800 000 e 87 570 e
 Ukraina 396 200 237 000 6933 e 6751 e 274 700 160 000 20 500 s
 Francja 36 593 32 945 33 945 e 35 558 e 124 217 117 148 3293 e
 Polska 67 531 90 000 e 10 675 e 9777 e 72 096 88 000 e 5500 e
 Kazachstan 55 000 142 600 10 545 e 5610 e 58 000 s 80 000 e 3200 s
 Stany Zjednoczone 65 000 e 68 000 e 10 000 e 10 000 e 65 000 e 68 000 e 2600 e
 Brazylia 46 000 e 48 000 e 10 869 e 10 833 e 50 000 e 52 000 e 2760 e
 Japonia 44 700 44 600 e 6979 e 7623 e 31 200 34 000 e 1341 e
 Litwa 28 400 21 700 5528 e 9631 e 15 700 20 900 2500 e
 Białoruś 7106 11 500 10 227 e 11 304 e 7268 13 000 1000 e
 Łotwa 10 400 13 000 e 9519 e 6307 e 9900 8200 e
 Bhutan 4500 e 4600 e 14 888 e 14 782 e 6700 6800 e 360 e
 Korea Południowa 2257 2650 e 9937 e 11 320 e 2243 3000 e 90 e
 Kanada 4000 2000 11 500 e 11 500 e 4600 2300 300 e
 Czechy 1000 e 20 000 e 2000 e 26 e
 Słowenia 811 809 17 916 e 9406 e 1453 761 52 e
 Węgry 752 800 e 6156 e 5000 e 463 400 e 60 e
 Estonia 676 314 7174 e 9554 e 485 300
 Słowacja 461 500 e 8872 e 6000 e 409 300 e
 Mołdawia 2811 7200 e 3429 e 416 e 964 300 e 252 e
 Kirgistan 378 600 e 9179 e 8333 e 347 500 e
 Republika Południowej Afryki 1000 e 1000 e 3000 e 3000 e 300 e 300 e 65 e
 Chorwacja 45 e 31 111 e 140 e 2 e
 Gruzja 100 e 100 e 10 000 e 10 000 e 100 s 100 e
Ziemia Świat 2 443 321 a 2 934 918 a 8 529 e 8 385 e 2 083 925 a 2 461 159 a 200 974 a

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07].
  2. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  3. Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  4. Statystyki FAO