Dialekt małopolski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dialekt małopolski na mapie dialektów polskich według Stanisława Urbańczyka

Dialekt małopolskidialekt języka polskiego, którym posługują się mieszkańcy Małopolski[1]. Nie jest on jednakowy w całym regionie.

W dialekcie małopolskim występowały według Pola – trzy „odcienia”: sandomierski, lubelski, i czerwono-ruski (sanocki). Dialekt ten autor uważa za najbardziej urozmaicony[2].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Jego cechy to m.in.:

  • charakterystyczna, nosowa wymowa „ą” i „ę”, wymowa końcówki „-enka”, jak w „ręka” (np. [paɲεŋka])
  • w dialektach małopolskim, wielkopolskim i śląskim oprócz obstruentów udźwięczniają też sonoranty (samogłoski oraz j, ł, l, r, m, n, ń) – np. „sok malinowy” w standardzie (i dialekcie mazowieckim) → „sokmalinowy” w dialekcie małopolskim (i nie tylko) → „sogmalinowy”, „PSL” → „peezel” (każda nazwa litery jest traktowana jak osobny morfem, więc zachodzi udźwięcznianie, którego nie ma w słowie „pesel”). Częściej niż w standardzie zachodzi udźwięcznianie nie tylko na granicy wyrazów – „jeźli”, „-źmy” itd., choć nie jest tak częste. W gwarach dialektu małopolskiego udźwięcznianie zachodzi nawet na granicy mniej zauważalnych morfemów – „jest-em” → „jezdem”, a nawet w kontekstach nietypowych, np. „ślisko” → „ślizgo”.
  • akcent wyrazowy inicjalny, przesunięcie akcentu w wołaczu na ostatnią sylabę
  • częste używanie partykuły „że” w trybie rozkazującym („weźże”, „idźże”, „zróbże”, „podajże”, cicho-że, cicho-żeż bądź)
  • charakterystyczny zaśpiew w mowie potocznej
  • zlewanie zbitek „t-sz” i „d-ż” w afrykaty „cz” i „dż”. Różnice są tu analogiczne, jak przy udźwięcznianiu – w standardowym języku polskim następuje to tylko przed obstruentami. Np. „drzwi” → „dżwi” (w starannej, nienaturalnej, wymowie „dżżwi”, w hiperpoprawnej „d-żwi”), ale „trzmiel” → „cz-szmjel” i „trzy” → „cz-szy” (w starannej, nienaturalnej, wymowie „t-szmjel”, „t-szy”), natomiast w dialekcie małopolskim także przed sonorantami (łącznie z samogłoskami) – „czmjel”, „czy”.

Rodzaje gwar małopolskich[edytuj | edytuj kod]

Poza dialektem używanym przez inteligencję, wśród mieszkańców regionu, a zwłaszcza jego południowej części, występują liczne gwary, które różnią się od ogólnonarodowego języka nie tylko wymową, ale i słownictwem. Najbardziej popularne gwary Małopolski to:

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Dialekt małopolski wywarł wpływ na wschodnie (górnośląskie) odmiany dialektu śląskiego (m.in. przez związki kulturowe, zwłaszcza po wzmocnieniu odrębności Dolnego Śląska od Korony, także przynależność części Górnego Śląska do diecezji krakowskiej, a nie wrocławskiej) oraz na dialekt południowokresowy (ze względu na osadnictwo), a w konsekwencji na nowo tworzące się gwary na tzw. Ziemiach Odzyskanych. W średniowieczu i renesansie dialekt małopolski był jednym z głównych (obok wielkopolskiego) dialektów tworzącego się ogólnopolskiego języka literackiego. Następnie jego rola spadła na rzecz dialektu mazowieckiego. Związki gwar północnomałopolskich z centrum dialektu rozluźniły się zwłaszcza w okresie rozbiorów, przez co gwary tych części Małopolski, które weszły w skład Kongresówki (gwary łęczycko-sieradzkie, radomskie, kieleckie i lubelskie), przejęły wiele cech dialektu mazowieckiego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. gwarypolskie.uw.edu.pl.
  2. Kształcenie językowe. Uniwersytet Wrocławski, t. 1-4, s. 67; „na północ od Łemkowszczyzny, na południowo-zachodnim skraju gwar nadsańskich”, [w:] Slavia Orientalis, t. 14, 1965. s. 247; „W dialekcie sanockim spotyka się wymowę z „n” podwójnym, a więc „Góry Słonne”, jak w innych przymiotnikach, wymawianych tutaj: „szklanny”, a nawet „drzewianny”. [w:] Towarzystwo Literackie imienia Adama Mickiewicza, Instytut Badań Literackich PAN. Pamiętnik literacki, t. 95., nr 1-2, 2004. s. 106.