Język tuwiński
| Obszar | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Liczba mówiących |
297 tys. | ||||
| Pismo/alfabet | |||||
| Klasyfikacja genetyczna | |||||
| |||||
| Status oficjalny | |||||
| język urzędowy | Tuwa (Rosja) | ||||
| UNESCO | 2 wrażliwy↗ | ||||
| Ethnologue | 2 prowincjonalny↗ | ||||
| Kody języka | |||||
| ISO 639-2 | tyv | ||||
| ISO 639-3 | tyv | ||||
| IETF | tyv | ||||
| Glottolog | tuvi1240 | ||||
| Ethnologue | tyv | ||||
| WALS | tuv | ||||
| W Wikipedii | |||||
| |||||
| Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. | |||||
Język tuwiński (тыва дыл, tyva dyl)[1] – język z grupy południowosyberyjskiej języków turkijskich. Posługują się nim Tuwińcy zamieszkujący rosyjską Tuwę i nieliczna diaspora tuwińska w Chinach i Mongolii.
Język tuwiński charakteryzuje się zauważalnymi wpływami mongolskimi, sięgającymi aż XIII w.[2] Zawiera wiele zapożyczeń z mongolskiego, jak i rosyjskiego.
Według Ethnologue (wyd. 22, 2019) posługuje się nim 297 tys. ludzi[1].
Dialekty
[edytuj | edytuj kod]Forma literacka języka tuwińskiego opiera się na dialekcie centralnym, zrozumiałym dla większości Tuwińców. Dialekty używane na peryferiach Tuwy różnią się znacząco. Zalicza się do nich[3]:
- zachodni – charakterystyczny dla górskich regionów blisko Ałtaju
- północno-wschodni – dialekt Todżyńczyków, którzy niegdyś zajmowali się polowaniem na renifery
- południowo-wschodni – wykazujący silne wpływy języka mongolskiego
Struktura
[edytuj | edytuj kod]Tuwiński jest językiem aglutynacyjnym. Występuje w nim 6 przypadków: dopełniacz, biernik, celownik, ablatyw, miejscownik i allatyw. W zdaniu występuje szyk SOV. Występują dwa typy harmonii samogłoskowej. W języku tuwińskim występuje lekka nazalizacja.
Samogłoski w języku tuwińskim mogą być długie lub krótkie. Tuwiński posiada również podział na dwa tony, co zbliża go do języków tonalnych.
Pismo
[edytuj | edytuj kod]Do lat 30. XX w. język tuwiński nie posiadał własnego pisma, na potrzeby urzędów stosowano język mongolski pisany alfabetem staromongolskim.
W październiku 1925 IV kongres Tuwińskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej (TPLR) podjął uchwałę o potrzebie stworzenia narodowego alfabetu tuwińskiego[4]. Wprawdzie na kongresie nie doszło do zgody w kwestii wyboru alfabetu mongolskiego lub cyrylicy, skierowano jednak rozwiązanie tej kwestii do Akademii Nauk ZSRR. Międzynarodówka Komunistyczna (Komintern), do której należała TPLR, zwróciła się do kongresu z rekomendacją wprowadzenia cyrylicy[potrzebny przypis].
W 1927 w Moskwie sporządzono i wydano pierwszą książkę w języku tuwińskim – «Тыва уругларныҥ эҥ ӧрэныр тептэри баштап ужукэ» (Abecadło dla dzieci tuwińskich). Zastosowano alfabet oparty na cyrylicy[4]:
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | Ӝ ӝ | З з | И и | Й й | К к | Л л |
| М м | Н н | Ҥ ҥ | О о | Ӧ ӧ | П п | Р р |
| С с | Т т | У у | Ӱ ӱ | Ф ф | Х х | Ч ч |
| Ш ш | Ы ы | Э э |
W połowie 1930 do zapisu języka tuwińskiego zaadaptowano opracowaną przez radzieckich naukowców odmianę janalifu[5]:
| A a | B b | C c | D d | E e | F f | G g |
| Ƣ ƣ | H h | I i | J j | – ɉ | K k | L l |
| M m | N n | Ꞑ ꞑ | O o | Ɵ ө | P p | R r |
| S s | Ş ş | T t | U u | V v | X x | Y y |
| Z z | Ƶ ƶ | Ь ь |
We wrześniu 1943 jako oficjalny alfabet wprowadzono lekko zmodyfikowaną cyrylicę rosyjską, uzupełnioną o 3 litery (ң, ө, ү)[6]:
| А а | Б б | В в | Г г | Д д | Е е | Ё ё | Ж ж |
| З з | И и | Й й | К к | Л л | М м | Н н | Ң ң |
| О о | Ө ө | П п | Р р | С с | Т т | У у | Ү ү |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы |
| Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b David M. Eberhard, Gary F. Simons, Charles D. Fennig (red.), Tuvan, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 22, Dallas: SIL International, 2019 [zarchiwizowane z adresu 2019-06-06] (ang.).
- ↑ Bayarma Khabtagaeva, Mongolic Elements in Tuvan, Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag, 2009, s. 21, ISBN 978-3-447-06095-0 (ang.).
- ↑ K. David Harrison, Topics in the Phonology and Morphology of Tuvan [online], 1 września 2001, s. 10 [dostęp 2025-05-11] (ang.).
- ↑ a b Гвозди истории. Вечная кызылская сажа и литературные новинки.; [online], Тувинская правда, 23 listopada 2022 [dostęp 2025-05-11] (ros.).
- ↑ Оюмаа Маадыр-ооловна Саая, Баярсайхан Бадарч, Тувинская орфография в период Тувинской Народной Республики, „НОВЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ТУВЫ” (3), 2020, s. 140–141 [dostęp 2025-04-28] (ros.).
- ↑ Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей, 80 лет тувинской письменности: становление, развитие, перспективы, „Новые исследования Тувы” (4), 30 listopada 2010, s. 226, ISSN 2079-8482 [dostęp 2025-04-28] (ros.).