Jerzy Pichelski
 Pichelski na tylnej okładce czasopisma „Film” (nr 21 z 1947) | |
| Data i miejsce urodzenia |
27 listopada 1903 |
|---|---|
| Data i miejsce śmierci |
5 kwietnia 1963 |
| Zawód | |
| Lata aktywności |
1929–1963 |
.jpg)
Jerzy Pichelski (ur. 27 listopada 1903 w Saratowie, zm. 5 kwietnia 1963 w Warszawie) – polski aktor teatralny i filmowy. Debiutował w 1929 w teatrach wileńskich, a pierwszy film, Szpieg w masce, nagrał w 1933. Tuż przed wybuchem II wojny światowej jego kariera osiągnęła szczytowy punkt dzięki szeregowi głównych ról w filmach z lat 1938–1939. Ze względu na podobieństwo do amerykańskiego aktora przylgnęło do niego określenie polskiego Gary’ego Coopera. Po wojnie grał m.in. w Lotnej oraz w Krzyżakach – pierwszej polskiej superprodukcji filmowej. Przez wiele lat był aktorem Teatru Polskiego w Warszawie, ale występował też na innych scenach, w tym w Wilnie, Poznaniu, Krakowie, Lublinie i Łodzi. W teatrze grał do końca życia i zmarł nagle podczas próby w Teatrze Kameralnym w Warszawie.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się 27 listopada 1903 w Saratowie w rodzinie Jana Sylwestra i Heleny z Kokowskich[1]. Jego ojciec pracował w Saratowie na statkach pływających po Wołdze, początkowo jako piaskarz, później jako mechanik[2].
Pod koniec I wojny światowej wrócił wraz z rodzicami do Polski i zamieszkał w okolicy Portu Czerniakowskiego, gdzie jego ojciec pracował jako kierownik stoczni Towarzystwa Żeglugi[3][4]. Według własnych słów brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej[5]. Ukończył gimnazjum prowadzone przez Kazimierza Kulwiecia, po czym odbył służbę wojskową w 36 pułku piechoty. Później uczył się na Oddziale Dramatycznym Konserwatorium Muzycznego w Warszawie pod kierunkiem Aleksandra Zelwerowicza[6][1].
W 1929 ukończył naukę i w latach 1929–1931 występował w Wilnie. Grał tam głównie postaci drugoplanowe, choć zwrócił na siebie uwagę główną rolą w sztuce Błędny bokser[7]. W 1931–1932 występował w Teatrze Polskim w Poznaniu, a także gościnnie w kabarecie Klub Szyderców. Później wrócił do Warszawy, w latach 1933–1934 występował w Teatrze Polskim, w latach 1934–1939 w ramach Towarzystwa Krzewienia Kultury Teatralnej na deskach Teatru Polskiego, Narodowego, Małego, Nowego i Letniego[8][9]. Uznanie przyniosły mu role Müllera w Fräulein Doktor, Juhasa w Gałązce rozmarynu, Eryka w Subretce, Wincentego w Koleżankach[1].
Od 1933 występował w filmach, debiutował rolą inżyniera Skalskiego w Szpiegu w masce u boku Jerzego Leszczyńskiego i Hanki Ordonówny. Film nie zdobył dobrych recenzji, a sam Pichelski po kilku latach przyznał, że przyjęcie tej roli było błędem[10]. Status gwiazdy zyskał na krótko przed wybuchem II wojny światowej dzięki swoim rolom pierwszoplanowym w filmach: Ludzie Wisły (1938), Kościuszko pod Racławicami (1938), Granica (1938), Sygnały (1938). Był w tym czasie drugim najlepiej zarabiającym polskim aktorem, po Eugeniuszu Bodo. W 1939 grał Janka Bohatyrowicza w ekranizacji Nad Niemnem, jednak film ten nie wszedł do kin ze względu na wybuch wojny – premiera była zaplanowana na 6 września 1939[1][11].
Ze względu na swoje warunki zewnętrzne oraz wysportowaną sylwetkę często grywał role wojskowych. Dzięki pewnemu podobieństwu do amerykańskiej gwiazdy kina Gary’ego Coopera, nazywany był polskim Garym Cooperem. Po raz pierwszy został porównany do amerykańskiego aktora podczas wywiadu po premierze Szpiega w masce w 1933, a później określenie to zyskało szeroką popularność[12].
We wrześniu 1939 został zmobilizowany do 21 pułku piechoty i brał udział w obronie Warszawy, po czym krótki czas przebywał w niewoli niemieckiej[13]. W czasie okupacji przez pewien czas pracował jako kelner w kawiarniach U filmowców i U aktorek[14]. Od końca 1940 działał w konspiracji. Występował w teatrzyku Na Antresoli, który stanowił konspiracyjny punkt kontaktowy. Dzięki swoim znajomościom w środowisku artystycznym dostarczał ruchowi oporu informacje, które były przydatne przy rozpracowaniu Wilhelma Leitgebera, podoficera Sicherheitspolizei oraz Przemysława Deżakowskiego, który wydał Niemcom Janusza Albrechta, zastępcę komendanta głównego Związku Walki Zbrojnej[15].
Poza tym występował w teatrach jawnych: w Teatrze Miasta Warszawy, Złotym Ulu, Nowości (1940), Komedii (1941), Bohemie, Miniaturach (1942–1943), Rozmaitości Jarze (1944). W czerwcu 1944 występował gościnnie w Teatrze Powszechnym w Krakowie[1][16]. Ten okres w jego karierze jest uważany za kontrowersyjny ze względu na uchwałę konspiracyjnego ZASP zabraniającą członkom związku występowania w teatrach organizowanych przez Niemców. Ponadto, Pichelski podpisał kontrakt na występ w nazistowskim filmie propagandowym Heimkehr, jednak przed rozpoczęciem zdjęć wycofał się z projektu. W grudniu 1942 został skazany przez konspiracyjny Sąd Kierownictwa Walki Cywilnej na karę nagany[17].
Podczas wybuchu powstania warszawskiego znajdował się na Pradze, służył w Armii Krajowej w obwodzie Warszawa-Praga pod pseudonimem Pik[18]. We wrześniu 1944 trafił do obozu przejściowego w Pruszkowie, gdzie pracował w sanitariacie obozowym[1].
Po wojnie przeszedł weryfikację przed ZASP i za występy w teatrach jawnych został ukarany naganą, półrocznym zawieszeniem w prawach członka ZASP oraz karą pieniężną[19]. W 1945 grał w Teatrze Miejskim w Lublinie, w 1946–1948 w Łodzi w teatrach Syrena i Osa, po czym wrócił do Warszawy. W latach 1948–1950 występował w Teatrze Polskim, w 1950–57 w Teatrze Domu Wojska Polskiego i Teatrze Dramatycznym, od 1957 znowu w Teatrze Polskim. Grał m.in. Walerego Łukasińskiego w Nocy listopadowej, Upiora w Weselu, Dolskiego w Wielkim człowieku do małych interesów, Inkwizytora w Beatrix Cenci, Księcia Kornwalii w Królu Learze[1].
Nadal występował także w filmach. Grał m.in. Wojtana w Ulicy Granicznej (1949), Rotmistrza w Lotnej (1958), Majora w Zezowatym szczęściu (1960) oraz Powałę z Taczewa w Krzyżakach, pierwszej polskiej superprodukcji[1]. Rola Rotmistrza w Lotnej była jego ostatnią pierwszoplanową rolą filmową[20].
Pichelski dubbingował także filmy, np. czechosłowacki film science-fiction Diabelski wynalazek z 1958 oraz kilka filmów radzieckich, nagrywał słuchowiska dla Polskiego Radia oraz prowadził własną audycję o tematyce filmowej pt. Dobry wieczór, srebrny ekranie. Czytał też komentarze do Polskiej Kroniki Filmowej[21][22].
Zmarł podczas próby sztuki Gość w warszawskim Teatrze Kameralnym 5 kwietnia 1963. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 109-5-15)[23][1].
Jego pierwszą żoną była Zofia Niwińska, drugą Irena Malkiewicz (miał z nią córkę Izabellę ur. w 1944), trzecią Krystyna Schildówna (miał z nią syna Jerzego ur. w 1953)[1][24].
Filmografia[25]
[edytuj | edytuj kod]- 1933: Szpieg w masce jako inż. Jerzy Skalski
- 1938: Florian jako Alfred Rupejko
- 1938: Granica jako Zenon Ziembiewicz
- 1938: Ludzie Wisły jako Aleksy Rolat
- 1938: Kościuszko pod Racławicami jako rotmistrz Kazimierz Brochocki
- 1938: Ostatnia brygada jako Żegota
- 1938: Sygnały jako latarnik Piotr
- 1938: Za winy niepopełnione jako Jan Leszczyc
- 1939: Biały Murzyn jako Antoni Sikorski
- 1939: Trzy serca jako Maciek
- 1939: Nad Niemnem jako Jan Bohatyrowicz (film zaginiony)
- 1948: Ulica Graniczna jako Kazimierz Wojtan
- 1955: Podhale w ogniu jako Łętowski
- 1958: Zamach jako „doktor Maks”
- 1959: Lotna jako rotmistrz Chodakiewicz
- 1959: Tysiąc talarów jako dyrektor Słoma
- 1960: Krzyżacy jako Mikołaj Powała z Taczewa
- 1960: Zezowate szczęście jako major Wrona-Wroński
- 1961: Kwiecień jako lekarz
- 1962: Pistolet typu „Walter P-38” jako dowódca oddziału GL
- 1962: Między brzegami jako letnik Zygmunt
- 1963: Daleka jest droga jako oficer
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j Barbara Berger, Jerzy Pichelski (1903–1963), „Polski słownik biograficzny”, 26, Warszawa–Kraków 1981, 27–28, wersja internetowa.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 16–17.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 19.
- ↑ Nekrolog Jana Pichelskiego, „Kurjer Warszawski”, 109 (30 wieczorny), 30 stycznia 1929, s. 11.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 264.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 20–21, 25.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 38.
- ↑ SBTP 1973 ↓, s. 542.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 85.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 54.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 76, 92, 130.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 54, 102.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 144.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 155–156.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 175, 179.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 180.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 159, 169.
- ↑ Powstańcze biogramy: Jerzy Pichelski [online], 1944.pl [dostęp 2026-04-13].
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 194.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 263.
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 249.
- ↑ Jerzy Pichelski – dubbing [online], www.filmweb.pl [dostęp 2026-04-17].
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: Jan Pichelski, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-12-19].
- ↑ Bernatt-Reszczyński 2019 ↓, s. 219.
- ↑ Jerzy Pichelski – filmografia [online], www.filmweb.pl [dostęp 2026-04-16].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Maciej Bernatt-Reszczyński, Gary Cooper znad Wisły, Warszawa 2019, ISBN 978-83-65411-48-8.
- Zbigniew Raszewski (red.), Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1765–1965, Warszawa: PWN, 1973.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Jerzy Pichelski w bazie Filmweb
- Jerzy Pichelski w bazie filmpolski.pl
- Jerzy Pichelski na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- Jerzy Pichelski na zdjęciach w bibliotece Polona