Rynek Starego Miasta w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flag of Warsaw.svg Warszawa
Rynek
Starego Miasta
Stare Miasto
Rynek Starego Miasta
Rynek Starego Miasta
Przebieg
Ikona deptak plac.svg ul. Celna, ul. Jezuicka, ul. Kamienne Schodki,
ul. Krzywe Koło, ul. Nowomiejska,
ul. Wąski Dunaj, ul. Zapiecek, ul. Świętojańska
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
ulica Starego Miasta
ulica Starego Miasta
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
ulica Starego Miasta
ulica Starego Miasta
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica Starego Miasta
ulica Starego Miasta
Ziemia 52°14′59″N 21°00′44″E/52,249722 21,012222
Wieszanie targowiczan na Rynku Starego Miasta 9 maja 1794
Rynek Starego Miasta ok. 1900
Pomnik Syrenki na Rynku Starego Miasta
Fragment Szlaku Kulturalnych Piwnic Starego Miasta pod kamienicami po stronie Dekerta

Rynek Starego Miasta – prostokątny plac o wymiarach 90 na 73 metrów na warszawskim Starym Mieście.

Z rynku wychodzi osiem ulic (z każdego rogu po dwie, prostopadle do siebie): Celna, Jezuicka, Kamienne Schodki, Krzywe Koło, Nowomiejska, Wąski Dunaj, Zapiecek i Świętojańska.

Historia[edytuj]

Ukształtował się na przełomie XIII i XIV w. przy lokacji miasta. Do XVIII wieku najważniejszy plac miasta, na którym koncentrowało się życie Warszawy. Stanowił tło ważnych wydarzeń historycznych, wystąpień politycznych, manifestów i publicznych egzekucji, zgodnie ze swoją nazwą służył również celom handlowym. Od XV wieku na środku placu znajdował się murowany ratusz otoczony kramami. Po północnej stronie stał pręgierz i klatka, widoczna na akwareli Zygmunta Vogla przedstawiającej Ratusz Staromiejski oraz kuna, w której eksponowano złoczyńców ku uciesze i przestrodze mieszkańców.

Podczas wielkiego pożaru miasta w 1607 spłonęły 22 kamienice znajdujące się przy rynku[1].

9 maja 1794 przed ratuszem zostali zostali powieszeni przywódcy konfederacji targowickiej, skazani na karę śmierci przez Sąd Kryminalny Księstwa Mazowieckiego: hetman wielki koronny Piotr Ożarowski, marszałek Rady Nieustającej Józef Ankwicz i hetman polny litewski Józef Zabiełło[2][3].

Ratusz rozebrano w 1817. W 1855, kiedy w Warszawie uruchomiono pierwszy wodociąg miejski, pośrodku rynku ulokowano wodotrysk z pomnikiem Syrenki dłuta Konstantego Hegla (w tym samym roku wodotrysk pojawił się także przy Kolumnie Zygmunta).

W 1915 stronom rynku oficjalnie nadano obowiązujące do dzisiaj nazwy. Są to:

  • strona Barssa (wschodnia, dawniej zwana Wschodową albo Prawą)
  • strona Kołłątaja (zachodnia, dawniej zwana Lewą)
  • strona Dekerta (północna, dawniej zwana Miejską)
  • strona Zakrzewskiego (południowa, dawniej zwana Zamkową albo Czwartą).

Podczas powstania warszawskiego kamienice przy rynku zostały w większości zrównane z ziemią. W latach 1949-1953 zostały pieczołowicie zrekonstruowane. Obecnie rynek jest zamknięty dla ruchu kołowego (z wyjątkiem aut mających specjalne zezwolenia) i stanowi miejsce niedzielnych spacerów i wycieczek, a także okolicznościowych imprez i koncertów. Kamienice przy rynku przeznaczono na placówki muzealne, kulturalne, sklepy, stylowe kawiarnie i restauracje.

Zabudowa rynku[edytuj]

Zabudowa rynku pierwotnie była głównie drewniana, lecz już w XV wieku przeważała zabudowa murowana utrzymana w stylu gotyckim. Sam rynek był zastawiony kramami i straganami, lecz już od co najmniej 1429 stał tutaj ratusz staromiejski. Przy dzisiejszej stronie Dekerta stały pręgierz i kuna, od XVI wieku znajdowała się także studnia.

Po pożarze w 1607 roku zabudowa rynku uległa przebudowie, która praktycznie niezmieniona przetrwała aż do 1944. W 1817 rozebrany został ratusz staromiejski, a Stare Miasto stało się enklawą miejskiej biedoty. Zabudowa zrekonstruowana została w latach 1949-1953 z nawiązaniem do wyglądu przedwojennego, jednak domy zostały zaopatrzone w udogodnienia (sanitariaty) nieobecne w kamienicach przedwojennych.

Do roku 1784 kamienice określane były jedynie nazwami utworzonymi od imion lub nazwisk właścicieli, szczególnie tych, którzy wznieśli dany budynek albo go przebudowali, ewentualnie od godeł kupieckich lub zdobienia fasady[4][5].

Podczas zakończonego w 2016 remontu kamienic zajmowanych przez Muzeum Warszawy (po stronie Dekerta) zmieniono kolorystykę fasad niektórych kamienic[6].

Strona Zakrzewskiego[edytuj]

Strona Zakrzewskiego

Strona zwana wcześniej zamkową lub czwartą. Pierzeja południowa, od strony Zamku Królewskiego i katedry św. Jana, pomiędzy Celną a Zapieckiem. Do domów mieszczańskich tej strony rynku zalicza się rówież narożna kamienicę przy ul Jezuickiej. Po zmianach dokonanych w XVIII w. plicyjna numeracja domów nieparzysta od 1 do 13 od strony Wisły, hipoteczna ciągła od 35 (kamienica Walbachowska) do 41.[7][8][9]:

Strona Kołłątaja[edytuj]

Strona Kołłątaja

Strona zwana dawniej lewą. Pierzeja zachodnia, pomiędzy Zapieckiem a Wąskim Dunajem. Numeracja domów nieparzysta od 15 do 31 w kierunku Nowego Miasta, hipoteczna ciągła od 42 (Wójtowska) do 48[10][11][12]:

  • kamienica nr 15: Kranichowska – urząd pocztowy Warszawa 40
  • kamienica nr 17: Markiewiczowska, Drewnów
  • kamienica nr 19: Wójtowska
  • kamienica nr 21: Wilczkowska, Friczowska, Delpaczowska
  • kamienica nr 21a: Klucznikowska
  • kamienica nr 23: Urbanowska, Anszultowska
  • kamienica nr 25: Rolińska
  • kamienica nr 27: Fukierowska – restauracja i winiarnia „U Fukiera”
  • kamienica nr 29: Gizińska, Sakresowska – Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk
  • kamienica nr 31: „Pod świętą Anną”, Mincerowska (błędnie nazywana kamienicą Książąt Mazowieckich[13])

Strona Dekerta[edytuj]

Strona Dekerta

Strona zwana dawniej miejską. Pierzeja północna, od strony Nowego Miasta, pomiędzy Kamiennymi Schodkami a Wąskim Dunajem. Numeracja domów parzysta od 42 do 28, hipoteczna od 49 do 56[14][15][16]:

  • kamienica nr 42: Montelupich, Filipowska – wejście do Muzeum Warszawy
  • kamienica nr 40: Klemensowska, Teofolowska, Sobolowska, Majnowska
  • kamienica nr 38: Kurowskiego, Rongiuszowska, Talentowska
  • kamienica nr 36: „Pod Murzynkiem”, Cukiernikowska, Imlandowska
  • kamienica nr 34: Kleinpoldowska, Klekotowska, Szlichtyngowska
  • kamienica nr 32: Baryczkowska
  • kamienica nr 30: Kazubowska
  • kamienica nr 28: Falkiewiczowska, nieprawidłowo zwana Czamerowską

Strona Barssa[edytuj]

Strona Barssa

Strona nazywana pierwotnie wchodową lub prawą. Pierzeja wschodnia, od strony Wisły pomiędzy Kamiennymi Schodkami a Celną. Policyjna numeracja domów parzysta od 26 do 2 w kierunku Celnej, hipoteczna ciągła od 57 (Orłowska i Walterowska) do 67 (Martensowa)[17][18][19][20]:

  • kamienica nr 26: Walterowska i Orłowska
  • kamienica nr 24: Busserowska
  • kamienica nr 22: „Pod Fortuną”
  • kamienica nr 20: BalcerowskaMuzeum Literatury im. Adama Mickiewicza
  • kamienica nr 18: Orlemusowska
  • kamienica nr 16: Kociszewskich
  • kamienica nr 14: Kupczewiców (Kupczewiczów, Kupcewiczów), Łyszkiewicza
  • kamienica nr 12: Czerskich
  • kamienica nr 10: Properowska (Troperowska)
  • kamienica nr 8: Szymonowicza
  • kamienica nr 6: Martensowa, Gizińska, Wachnicowska
  • kamienica nr 4: Strubiczowska, Harniszewska, Koślińska
  • kamienica nr 2: Burbachowska, Winklerowska, „Klasztorek” – Staromiejski Dom Kultury

Piwnice staromiejskie[edytuj]

Pod ośmioma kamienicami po stronie Dekerta oraz kamienicą Burbachowską znajdują się piwnice, udostępnione do zwiedzania w ramach Szlaku Kulturalnych Piwnic Starego Miasta[21].

Przypisy

  1. Aleksander Gieysztor, Janusz Durko: Warszawa. Jej dzieje i kultura. Warszawa: Arkady, 1980, s. 99. ISBN 83-213-2958-6.
  2. Andrzej Zahorski: Warszawa w powstaniu kościuszkowskim. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1967, s. 122.
  3. Krystyna Zienkowska: Stanisław August Poniatowski. Wrocław: Ossolineum, 2004, s. 410. ISBN 83-04-04725-X.
  4. Maria Lewicka: Place i placyki staromiejskie - zarys historyczny. W: Bożena Wierzbicka (red.): Historyczne place Warszawy. Urbanistyka, architektura, problemy konserwatorskie. Materiały sesji naukowej, Warszawa, 3-4 listopada. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 1995, s. 14. ISBN 83-902793-6-3.
  5. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 194.
  6. Tomasz Urzykowski. Nowe na Starym Mieście. „Gazeta Stołeczna”, s. 3, 1 lutego 2015. 
  7. Anna Berdecka, Olgierd Puciata, Janina Rutkowska, Hanna Szwankowska: Ulice Starego Miasta. W: Olgierd Puciata (red.), Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisław Żaryn: Szkice staromiejskie. Warszawa: Wydawnictwo "Sztuka", 1955, s. 13.
  8. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architeltury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 69, 189-190, 229-230.
  9. Juliusz Pollack, Julian Żebrowski: Historia kamieniczek na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 90, 93, 95, 97, 100, 102, 104, 106. ISBN 83-03-02312-8.
  10. Anna Berdecka, Olgierd Puciata, Janina Rutkowska, Hanna Szwankowska: Ulice Starego Miasta. W: Olgierd Puciata (red.), Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisław Żaryn: Szkice staromiejskie. Warszawa: Wydawnictwo "Sztuka", 1955, s. 14.
  11. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architeltury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 190-191, 229-230.
  12. Juliusz Pollack, Julian Żebrowski: Historia kamieniczek na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 18, 23, 25, 27, 30, 32, 34, 39. ISBN 83-03-02312-8.
  13. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 310. ISBN 83-01-08836-2.
  14. Anna Berdecka, Olgierd Puciata, Janina Rutkowska, Hanna Szwankowska: Ulice Starego Miasta. W: Olgierd Puciata (red.), Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisław Żaryn: Szkice staromiejskie. Warszawa: Wydawnictwo "Sztuka", 1955, s. 14-15.
  15. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architeltury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 191-192, 229-230.
  16. Juliusz Pollack, Julian Żebrowski: Historia kamieniczek na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 43, 45, 48, 50, 53, 55, 58, 60. ISBN 83-03-02312-8.
  17. Anna Berdecka, Olgierd Puciata, Janina Rutkowska, Hanna Szwankowska: Ulice Starego Miasta. W: Olgierd Puciata (red.), Hanna Szwankowska, Eugeniusz Szwankowski, Stanisław Żaryn: Szkice staromiejskie. Warszawa: Wydawnictwo "Sztuka", 1955, s. 15-16.
  18. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architeltury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 192-193, 229-230.
  19. Juliusz Pollack, Julian Żebrowski: Historia kamieniczek na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988, s. 62, 64, 67, 69, 71, 74, 77, 78, 80, 82, 84, 86, 88. ISBN 83-03-02312-8.
  20. Maria Lewicka: Atlas architektury Starego Miasta w Warszawie. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1992, s. 58. ISBN 83-213-3512-8.
  21. Szlak Kulturalnych Piwnic Starego Miasta. warsawtour.pl. [dostęp 2014-02-07]. s. Stołeczne Biuro Turystyki Urzędu m.st. Warszawy.

Bibliografia[edytuj]

Panorama rynku
Panorama rynku

Linki zewnętrzne[edytuj]