Kösem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kösem Sultan
Devletlu İsmetlu Haseki Mahpeyker Kösem Büyük Valide Sultan Aliyyetü'ş-Şân Hazretleri
Valide Sultan
Okres panowania od 10 września 1623
do 2 września 1651
Poprzednik Halime
Następca Turhan Hatice
Haseki Sultan
Okres panowania od 1605
do 1617
Jako żona Ahmeda I
Poprzedniczka Safiye
Następczyni Ayşe
Dane biograficzne
Dynastia Osmanowie
Data urodzenia 1589
Data i miejsce śmierci 2 września 1651
Stambuł
Miejsce spoczynku Błękitny Meczet
Mąż Ahmed I
Dzieci Mehmed
Ayşe
Fatma
Gevherhan
Orhan
Hanzade
Selim
Murad IV
Kasim
Burnaz Atike
Sulejman
Ibrahim I

Mahpeyker Kösem (ur. 1589, zm. 2 września 1651 roku) – niewolnica greckiego pochodzenia, Haseki Sultan jako ulubiona nałożnica i prawdopodobnie prawowita żona sułtana Ahmeda I oraz Valide Sultan jako matka sułtanów Murada IV i Ibrahima I. Regentka Imperium Osmańskiego w latach 1623-1632 dla swojego syna, Murada IV oraz w latach 1648-1651 dla wnuka, sułtana Mehmeda IV. Pierwsza i jedyna posiadaczka tytułu Büyük Valide Sultan - Wielkiej Sułtanki Matki.

Jest uznawana za jedną z najpotężniejszych i najbardziej wpływowych kobiet w historii Imperium Osmańskiego (obok Turhan Hatice)[1][2].

Pochodzenie[edytuj]

Kösem urodziła się najprawdopodobniej w 1589 roku na greckiej wyspie Tinos jako Anastazja, córka greckiego kapłana prawosławnego. Została porwana przez Turków, a następnie zakupiona przez bośniackiego beja, który podarował ją do haremu sułtana Ahmeda I. Miała jasną karnację, długie, czarne włosy i piękne, szare oczy. Ze względu na jej olśniewającą urodę nadano jej imię Mahpeyker, co z perskiego oznacza „księżyc w pełni", „twarz o kształcie księżyca" lub „piękna jak księżyc". Później jej imię zostało zmienione przez samego Ahmeda, który nazwał ją Kösem, co oznacza „wszystko, co najdroższe sercu" lub „przewodniczka".

Haseki Sultan[edytuj]

Kösem bardzo szybko stała się ulubienicą młodego sułtana i już w 1605 roku urodziła mu księcia Mehmeda i sułtankę Ayşe. Prawdopodobnie po narodzinach swojego pierwszego dziecka otrzymała tytuł Haseki Sultan - ulubionej żony sułtana, co znaczyło, że stała w hierarchii haremowej wyżej niż Mahfiruz, pierwsza żona Ahmeda i matka jego najstarszego syna, Osmana. Jako, że babka Ahmeda, sułtanka Safiye została wygnana z pałacu w 1604 roku, a jego matka, sułtanka Handan zmarła prawdopodobnie na raka żołądka w 1605 roku, Kösem znacznie urosła w siłę i zdobyła wpływ zarówno na politykę jak i na samego Ahmeda. Istnieją wzmianki i przypuszczenia, iż została prawowitą żoną władcy, nie ma na to jednak jednoznacznych dowodów.

Mahpeyker urodziła padyszachowi około dwanaścioro dzieci: Mehmeda, Ayse, Fatmę, Gevherhan, Hanzade, Murada, Kasima, Atike, Sulejmana, Ibrahima oraz zmarłych w dzieciństwie Orhana i Selima. Miała bardzo dobre relacje ze swoimi pasierbami, Osmanem i Bajazydem. Zdawała sobie jednak sprawę, że jeśli Osman zostanie w przyszłości władcą, skaże jej synów na śmierć. Zabiegała więc o prawa do tronu dla chorego psychicznie Mustafy, młodszego brata Ahmeda, obawiając się o życie swoich dzieci.

Rywalizowała z Mahfiruz, Fatmą i Şahzaman - pozostałymi żonami Ahmeda. Ponoć podczas jednej z uroczystości, Mahfiruz oblała włosy Kösem szerbetem za nie okazanie jej szacunku, innym razem Haseki spoliczkowała matkę Osmana podczas kłótni. Mówi się, że nawet sam Ahmed uderzył Şahzaman w twarz w obecności pozostałych nałożnic, a następnie wygnał ją z pałacu za lekceważącą postawę wobec jego ulubienicy.

Wygnanie[edytuj]

Sułtan Ahmed I zmarł 22 listopada 1617 roku na tyfus. Zgodnie z nowym prawem senioratu i przy pomocy samej Haseki na tron wstąpił Mustafa I. Kösem zgodnie z tradycją wyjechała do Starego Pałacu, jednakże wciąż wywierała duży wpływ na politykę, kontaktując się z Halime, matką Mustafy.

Po zdetronizowaniu szalonego padyszacha, na tron wstąpił sułtan Osman II, syn Mahfiruz. W 1621 roku wydał on rozkaz egzekucji Mehmeda, swojego przyrodniego brata, a najstarszego syna Kösem. Możliwe, że w zemście sułtanka, posiadająca ogromne poparcie janczarów, była jedną z osób odpowiedzialnych za wywołanie buntu w 1622 roku i śmierć Osmana.

Valide Sultan[edytuj]

Po raz pierwszy[edytuj]

Po śmierci Osmana, na tron ponownie wstąpił jego stryj, Mustafa. Jego rządy skończyły się jednak po kilku miesiącach, a nowym padyszachem został jedenastoletni syn Mahpeyker, Murad IV. Sama Kösem została nową Valide Sultan, a także oficjalną regentką Imperium Osmańskiego (naib-i-sultanat).

Mahpeyker Kösem samodzielnie sprawowała rządy w imieniu swojego małoletniego syna. Uczestniczyła w obradach divanu, siedząc za kurtyną, nawet kiedy jej regencja już dobiegła końca. Jej panowanie było okresem korupcji, łapówkarstwa, chaosu w państwie, a także spustoszenia skarbca, jako, że Kösem udzielała się charytatywnie na ogromną skalę, zyskując sobie tym samym miłość ludu.

Sułtanka Kösem utraciła tytuł regentki w 1632 roku, a Murad zaczął sprawować własne, krwawe rządy. Jego stosunki z matką uległy znacznemu pogorszeniu, jednak Mahpeyker wciąż rządziła państwem pod nieobecność sułtana. Nie ostrzegła swojego syna, Sulejmana przed śmiercią w 1635 roku oraz doprowadziła do zamordowania swojego najzdolniejszego dziecka, Kasima w 1638 roku. Wszystkie swoje córki wydawała wielokrotnie za mąż, nawet w wieku trzech lat, czerpiąc ogromne korzyści z ich małżeństw politycznych.

Po raz drugi[edytuj]

Sułtan Murad zmarł 8 lutego 1640 roku z powodu marskości wątroby. Na łożu śmierci rozkazał zabić swojego najmłodszego brata, księcia Ibrahima, ostatniego męskiego członka dynastii osmańskiej. Nie chcąc dopuścić do wygaśnięcia rodu, Kösem przekupiła katów i wmówiła Muradowi, że jego brat nie żyje. Następnie wyciągnęła Ibrahima z klatki i posadziła go na tronie, zostając tym samym po raz kolejny Valide Sultan. Skutecznie zajmowała się rządzeniem Imperium, podczas gdy jej syn, zdegenerowany, psychicznie chory i wyuzdany seksualnie człowiek, rzucił się w wir zabaw haremowych.

W 1647 roku Kösem zawiązała spisek mający na celu obalenie swojego szalonego syna. Fortel jednak spalił na panewce, Ibrahim rozkazał ściąć wszystkie osoby zamieszane, zaś matkę wygnał z pałacu. Rok później Ibrahim wymordował harem złożony z trzystu nałożnic, aby uśmierzyć zazdrość swojej konkubiny. Ludność turecka wznieciła powstanie. Za zgodą sułtanki Mahpeyker, padyszach został zdetronizowany, a następnie uduszony cięciwą łuku 18 sierpnia 1648 roku.

Po raz trzeci[edytuj]

Po śmierci Ibrahima, Kösem posadziła na tronie swojego najstarszego wnuka, siedmioletniego Mehmeda i ponownie ogłosiła się regentką Imperium. Jako, że matka małego sułtana, Turhan Hatice, była młoda i niedoświadczona, tytuł Valide ponownie przeszedł w ręce sułtanki Kösem, która piastowała tę funkcję za panowania jej dwóch synów. Od tamtej pory tytułowano ją Büyük Valide Sultan - Wielką Sułtanką Matką.

Śmierć[edytuj]

Konflikt między Kösem a Turhan zaogniał się. Rosjanka nie chciała oddać należnych jej zaszczytów i tytułu Sułtanki Matki. Miała poparcie zarówno wielkiego wezyra, jak i szefa czarnych eunuchów, podczas gdy babka sułtana cieszyła się uznaniem janczarów i ludu.

Podczas zmagań o władzę, Mahpeyker planowała zamordować młodego sułtana i jego matkę, zastępując go swoim ulubionym wnukiem, księciem Sulejmanem. Przekręt jednak się nie udał, gdyż jedna z jej wiernych sług, Meleki Hatun, doniosła o wszystkim Turhan. To prawdopodobnie Rosjanka, w obronie dziecka, wydała rozkaz o zabójstwie teściowej.

Mahpeyker Kösem została zamordowana 2 września 1651 roku. Legendy podają, że została uduszona własnymi włosami lub haremową zasłoną przez Sulejmana, głównego czarnego eunucha. Jej nagie, zakrwawione ciało rzucono pod nogi idącym jej na pomoc janczarów.

Sułtankę pochowano w Błękitnym Meczecie, mauzoleum jej męża Ahmeda I. Cały Stambuł przez trzy dni opłakiwał śmierć uwielbianej władczyni.

Dzieci[edytuj]

Synowie:[edytuj]

  • Şehzade Mehmed (8 marca 1605 - 12 stycznia 1621) - zamordowany z rozkazu Osmana II.
  • Şehzade Orhan (1609 - 1612).
  • Şehzade Selim (1611-1611).
  • Murad IV (26/27 lipca 1612 - 8 lutego 1640) - siedemnasty sułtan Imperium Osmańskiego w latach 1623 - 1640.
  • Şehzade Kasim (1614 - 17 February 1638) - książę koronny od 1635 roku, zamordowany z rozkazu Murada IV.
  • Şehzade Sulejman (1615 - 27 lipca 1635) - zamordowany z rozkazu Murada IV, niektórzy uważają go za syna Mahfiruz.
  • Ibrahim I (5 listopada 1615 - 18 sierpnia 1648) - osiemnasty sułtan Imperium Osmańskiego w latach 1640 - 1648.

Córki:[edytuj]

  • Ayşe Sultan (1605 - 1657).
  • Fatma Sultan (1606 - 1670).
  • Gevherhan Sultan (1608 - 1660).
  • Hanzade Sultan (1609 - 1650).
  • Atike Sultan (1614 - 1674).

Kultura i sztuka[edytuj]

Od 12 listopada 2015 w tureckiej telewizji emitowany jest serial Wspaniałe stulecie: Sułtanka Kösem. Sułtankę Kösem zagrały Anastasia Tsilimpiou, Beren Saat i Nurgül Yeşilçay.

Przypisy

  1. Notable People in the History of Turkey. W: Douglas Arthur Howard: The History of Turkey. Greenwood Publishing Group, 2001, s. 195. ISBN 0313307083. Cytat: ... she became probably the most powerful woman in Ottoman history.. (ang.)
  2. The End Of Kosem Sultan: Turhan Hatice Sultan's Life

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]