Maja Berezowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Maja Berezowska
Maria Berezowska
Ditto
Ilustracja
Maja Berezowska, 1946
Data i miejsce urodzenia 13 kwietnia 1892 lub 1893
Baranowicze, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 31 maja 1978
Warszawa, Polska
Dziedzina sztuki malarstwo, grafika
Grób Marii i Edmunda Berezowskich na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (2008)

Maja Berezowska, właśc. Maria Berezowska, pseudonim „Ditto” (ur. 13 kwietnia 1892 lub 1893[a][1][2] w Baranowiczach, zm. 31 maja 1978 w Warszawie) – polska malarka, graficzka, karykaturzystka i scenografka.

Biografia i wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Była córką inżyniera Edmunda Berezowskiego i Janiny z Przecławskich. Edmund Berezowski był podpułkownikiem armii rosyjskiej i budowniczym kolei transsyberyjskiej, a Wojsku Polskim tytularnym generałem brygady.

Uczyła się w prywatnej szkole plastycznej w Petersburgu (1908-1909), w Szkole Sztuk Pięknych dla Kobiet Marii Niedzielskiej w Krakowie (1911–1913) i Monachium (1913).

Od 1918 żona malarza, karykaturzysty i scenografa Kazimierza Grusa, z którym rozwiodła się ok. 1926 roku. Po powrocie z obozu koncentracyjnego i rekonwalescencji w Szwecji w 1946 r zamieszkała w Warszawie przy ul. Wołoskiej[3] 82/86b m. 46, gdzie po jej śmierci znajdowało się muzeum artystki. Leżące nieopodal ogródki działkowe przy ul. Boboli zostały nazwane jej imieniem.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Już przed wojną zyskała sławę jako autorka subtelnych grafik o tematyce erotycznej. Wzniosłość ludzkich uczuć oraz miłosny akt były stałymi motywami jej twórczości przez całe życie. Wydanie w 1956 Piórek Jana Sztaudyngera z jej ilustracjami, ówcześnie śmiałymi obyczajowo, było jednym z symptomów politycznej odwilży i nadchodzących zmian. W 1977 roku deklarowała:

Bez miłości nie byłoby życia. Dla mnie nie ma nic wspanialszego niż ciało ludzkie i póki żyję, będę je rysować. Jak najpiękniej![4]

Prasa, publikacje, wystawy[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza indywidualna wystawa artystki miała miejsce w Kijowie w 1916. Do 1939 jej karykatury, rysunki i ilustracje zamieszczały poczytne tygodniki satyryczne: „Cyrulik Warszawski”, „Szpilki”, czy wydawany we LwowieSzczutek”. Brała udział w polskiej akcji propagandowej w czasie akcji plebiscytowej na Górnym Śląsku. W latach przedwojennych opublikowała też wiele agresywnie antysemickich karykatur. Niektóre z nich pokazano w 2013 roku w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie[5].

Współpracę ze „Szpilkami” kontynuowała również po wojnie. W tym tygodniku jej rysunki najczęściej prezentowano w latach 60., jednak już tylko sporadycznie po usunięciu na fali antysemickich czystek w 1968 ze stanowiska redaktora naczelnego Arnolda Mostowicza. Jej prace prezentowały też swoim czytelnikom m.in. „Teatr”, „Nowa Kultura” i „Przekrój”.

W czasach PRL zilustrowała kilkanaście książek, głównie tomików poetyckich i zbiorów satyr, ale także np. książek o tematyce szachowej, do nowel Ludwika Niemojowskiego Szach i mat i Lancelot i królowa za szachownicą, oraz do powieści Wacława Berenta Żywe kamienie[6]. Katalogi wystaw jej prac ukazały się jako osobne wydawnictwa m.in. w 1947 i 1950. Dopiero pośmiertnie zaczęły się ukazywać monograficzne wydawnictwa jej akwarel i rysunków, m.in. Piórkiem przez stulecia (1985)[7] i Maja Berezowska: Antologia twórczości (1994)[8]. Pochowana na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera 12A-10-1)[9].

Scena[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym kontaktem zawodowym ze sceną było współtworzenie oprawy plastycznej występów kabaretu literacko-artystycznego „Czwórka” we Lwowie w 1919 r. W latach 30. projektowała kostiumy m.in. dla gwiazd scen rewiowych Zuli Pogorzelskiej i Hanki Ordonówny oraz operetek i kabaretów (w Warszawie i Poznaniu). Po powrocie z Paryża, w sezonie 1936/1937 była etatowym scenografem kabaretu „Teatr 13 Rzędów”.

Po wojnie scenografia i projektowanie kostiumów stało się jej głównym zajęciem. Pracowała dla: Opery Łódzkiej, warszawskich teatrów: Kameralnego i Komedia, Teatru Polskiego w Poznaniu, Teatru Ziemi Łódzkiej w Łodzi, Zespołu Artystycznego Wojska Polskiego, Zjednoczonych Przedsiębiorstw Artystycznych „Estrada” (w latach 1964–1977).

Sprawa karykatur Hitlera[edytuj | edytuj kod]

W latach 1933–1936 mieszkała w Paryżu, współpracując jako rysowniczka i karykaturzystka z pismami „Le Figaro”, „Le Rire”, „Ici Paris”. W tej ostatniej gazecie w 1935 Berezowska opublikowała serię karykatur pt. Miłostki słodkiego Adolfa, dotyczącą Hitlera. Wkrótce po wydaniu tego numeru gazety z powództwa urzędowego wystąpiła przeciwko Berezowskiej ambasada niemiecka w Paryżu dowodząc, że rysunki były karalną obrazą głowy państwa. W czasie procesu Berezowskiej bronił prawnik i polityk Albert Sarrault. Wyrok grzywny zasądzony przez pierwszą instancję (500 franków), został zaskarżony przez Sarraulta, który przed sądem apelacyjnym wygłosił płomienne przemówienie, dowodząc m.in., że „to wstyd dla Ville Lumiere! W mieście artystów skazywać artystkę za jej dzieło!”. Grzywna została zmniejszona do symbolicznej kwoty[4].

Porażkę przed francuskim sądem naziści powetowali sobie po rozpoczęciu wojny. Berezowska wiedząc o zagrożeniu ukrywała się na prowincji. W styczniu 1942, rok po powrocie do Warszawy, w wyniku donosu została pojmana przez gestapo i osadzona na Pawiaku. W maju tego roku, oficjalnie za znieważenie Hitlera uwięziona w obozie koncentracyjnym Ravensbrück, z wyrokiem kary śmierci.

W Ravensbrück nadal, w miarę możliwości, tworzyła. Wykonywała portrety współwięźniarek i utrwalała sceny z życia obozowego[10], kukiełki i stroje dla aktorów do obozowych szopek bożonarodzeniowych. Wspominała te zdarzenia:

„Nawet w Ravensbrűck wyszukiwałam, z trudem, chwile radości. (...) Wiedziałam, że [współwięźniarki, które rysowałam] poślą rodzinom te portrety i chciałam te rodziny pocieszyć, a także chciałam, by one same były zadowolone, choćby z własnej urody”[4].

Po wyzwoleniu obozu przez wojska radzieckie, w maju 1945 wraz z grupą Polek wyjechała z Ravensbrück do Sztokholmu, na rehabilitację zorganizowaną przez Szwedzki Czerwony Krzyż. Stworzone w tym okresie prace wystawiała w Szwecji i Danii. Do Polski wróciła w czerwcu 1946.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W większości dokumentów Berezowskiej widnieje data narodzin 13 kwietnia 1898, również na jej nagrobku. Był to zapewne wynik jej celowego odmładzania się. W czasie niemieckiej okupacji w Kennkarcie wpisano datę 1893. Z kolei w pochodzącej z ostatniego okresu jej życia (1975) karcie pacjenta poradni leczenia jaskry widnieje rok urodzenia 1892.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Słownik Biograficzny Teatru Polskiego (PWN, 1994): BEREZOWSKA Maja, właśc. Maria B., zamężna Grusowa (13 IV 1893 Baranowicze na Białorusi - 31 V 1978 Warszawa). Rok urodzenia według Kennkarty (odpis w Muzeum Pawiaka)
  2. Małgorzata Czyńska, Berezowska. Nagość dla wszystkich, s. 15-16, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2018
  3. W latach 1967 - 1992 ulica Wołoska nosiła nazwę Władimira Komarowa.
  4. a b c „Szpilki” u Mai Berezowskiej, tygodnik „Szpilki”, 1977, nr 34 (21 sierpnia).
  5. Wystawa „ 'Obcy i niemili' Antysemickie rysunki z prasy polskiej 1919-1939”. Katalog Wystawy str. 70, 71, ŻIH, Warszawa 2013.
  6. W. Litmanowicz, J. Giżycki, Szachy od A do Z, Warszawa 1986, str. 73.
  7. Piórkiem przez stulecia w Bibliotece Narodowej.
  8. Maja Berezowska: Antologia twórczości w Bibliotece Narodowej
  9. Wyszukiwarka cmentarna - Warszawskie cmentarze
  10. Twórczość graficzna więźniarek Ravensbrűck (m.in. rysunki Berezowskiej).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900–1980, wydawnictwo PWN, Warszawa 1994, tom II.
  • Małgorzata Czyńska, Berezowska. Nagość dla wszystkich, Wołowiec 2018.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]