Nowotwór

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
-plazja
anaplazja – odróżnicowanie
aplazja – niewykształcenie się narządu
dysplazja – nieprawidłowe dojrzewanie
hiperplazja – wzrost liczby komórek
hipoplazja – niedorozwój narządu
kataplazja – różnicowanie czynnościowe
metaplazja – zmiana typu komórek
neoplazja – nowotworzenie
Przykład łagodnego guza nowotworowego gruczołów potowych policzka (gruczolak)

Nowotwór (łac. neoplasma, skrót npl., od stgr. νέος, nowy, i πλάσμα, twór, wytwór, kształt) – grupa chorób, w których komórki organizmu dzielą się w sposób niekontrolowany, a nowo powstałe komórki nowotworowe nie różnicują się w typowe komórki tkanki. Utrata kontroli nad podziałami jest związana z mutacjami genów kodujących białka uczestniczące w cyklu komórkowym: protoonkogenów i antyonkogenów. Mutacje te powodują, że komórka wcale lub niewłaściwie reaguje na sygnały z organizmu. Powstanie nowotworu złośliwego wymaga kilku mutacji, stąd długi (ale najczęściej bezobjawowy) okres rozwoju choroby. U osób z rodzinną skłonnością do nowotworów część tych mutacji jest dziedziczona.

Dziedzinami medycyny zajmującymi się rozpoznawaniem i leczeniem chorób nowotworowych są onkologia, chirurgia onkologiczna, patomorfologia (szczególnie histopatologia oraz cytopatologia).

Statystyki[edytuj | edytuj kod]

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem szacuje, że na świecie w 2008 na nowotwory zachorowało 12,7 mln osób, a 7,5 mln zmarło w wyniku choroby nowotworowej. W Europie co roku chorobę nowotworową rozpoznaje się u 1,7 mln osób, a około 965 tysięcy ludzi umiera z jej powodu. W Polsce rocznie notuje się w przybliżeniu 150 tysięcy zachorowań i 90 tysięcy zgonów spowodowanych rakiem. Statystyki pokazują więc, że nowotwory stanowią poważny problem zdrowotny i społeczny[1].

Cechy komórki nowotworowej[edytuj | edytuj kod]

Za cechy odróżniające komórki nowotworowe od komórek „normalnych” przyjmuje się:

  • nieograniczony potencjał replikacyjny
  • wytwarzanie własnych czynników wzrostowych
  • niewrażliwość na zewnętrzne czynniki hamujące wzrost
  • zakłócenie mechanizmów apoptotycznych
  • zdolność tworzenia przerzutów nowotworowych i do angiogenezy (tworzenia własnej sieci naczyń krwionośnych)
  • „ucieczkę” spod nadzoru immunologicznego
  • metaboliczne przeprogramowanie podczas hipoksji
  • indukowanie stanu zapalnego
  • genomową niestabilność[2][3].

Mechanizmy immunologiczne obrony przeciwnowotworowej[edytuj | edytuj kod]

Do mechanizmów immunologicznych obrony przeciwnowotworowej należą między innymi:

Etapy kancerogenezy[edytuj | edytuj kod]

  1. działanie czynników rakotwórczych
  2. mutacja
  3. intensywne mitozy zmienionych komórek
  4. przerastanie zdrowych tkanek
  5. angiogeneza
  6. migracja
  7. tworzenie przerzutów nowotworowych

Rodzaje nowotworów[edytuj | edytuj kod]

Inna klasyfikacja – oparta na zależności od rodzaju tkanki, z jakiej wywodzą się nowotwory – dzieli je na dwa typy[5]:

  • nabłonkowy – zlokalizowany w nabłonku, czyli tkance, która m.in. wyściela przewód pokarmowy i bierze udział we wchłanianiu pokarmów, tworzy tzw. nabłonek wydzielniczy (gruczołowy), transportuje i wydziela hormony, pot, ślinę i inne substancje albo przesuwa na zewnątrz za pomocą wypustek ruchowych (rzęsek) drobiny dostające się do układu oddechowego. Nowotwory nabłonkowe niezłośliwe to przykładowo gruczolak, brodawczak, torbielak – w zależności od typu nabłonka, z którego wywodzi się zmiana. Dla złośliwych nowotworów nabłonkowych wprowadzono pojęcie raka, które dotyczy tylko tej grupy chorób. Jego nazwę tworzy się od rodzaju nabłonka macierzystego (rak gruczołowy, rak płaskonabłonkowy i wiele innych).
  • nienabłonkowy – w przypadku łagodnych nowotworów nienabłonkowych nazwy jednostek chorobowych tworzy się przez przekształcenie nazwy tkanki, z której wywodzą się nowotwory, na przykład mięśniak, tłuszczak. W przypadku zmian złośliwych używa się słowa mięsak: mięsak naczyniowy (naczyniakomięsak), mięsak tłuszczakowy (tłuszczakomięsak) i tym podobne. Inne ważne typy nowotworów nienabłonkowych to czerniak (nowotwór wywodzący się z komórek barwnikowych), chłoniaki (nowotwór złośliwy układu chłonnego), białaczka (biorąca początek z komórek krwiotwórczych, znajdujących się w szpiku kostnym)[6].

Diagnostyka[edytuj | edytuj kod]

Niektóre z badań mających znaczenie w rozpoznawaniu chorób nowotworowych:

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

W leczeniu stosuje się:

Leczenie skojarzone[edytuj | edytuj kod]

Nowotwór może być chorobą ogólnoustrojową (to znaczy dotykającą wiele tkanek i narządów lub zajmującą całe ciało)[7] w chwili rozpoznania, mimo braku klinicznych cech rozsiewu[8]. Z tego względu obecnie w onkologii dominuje koncepcja leczenia skojarzonego. Obejmuje ono – w różnych sekwencjach – chirurgię, radioterapię i metody ogólnoustrojowe. Przemawia za nim:

  • współdziałanie przestrzenne przez miejscowe niszczenie guza pierwotnego i ogólnoustrojową eliminację hipotetycznych, odległych ognisk nowotworu
  • działanie promieniouczulające (dotyczy skojarzenia chemioterapii i radioterapii) niektórych leków cytostatycznych, co podnosi skuteczność promieniowania jonizującego
  • niezależne niszczenie z natury heterogennych nowotworów – przy niepodatności na jedno oddziaływanie skuteczną może okazać się druga metoda[9].

Psychoonkologia[edytuj | edytuj kod]

W terapii onkologicznej należy również brać pod uwagę procesy psychologiczne zachodzące u pacjenta w związku z chorobą. Łagodzeniu lub usuwaniu psychologicznych następstw diagnozy oraz poszczególnych etapów choroby u pacjenta i jego rodziny służy psychoonkologia[10]. Pomaga ona pacjentom rozeznać, nazwać i zaakceptować pojawiające się u nich emocje oraz opanować towarzyszący chorobie stres. Nastawienie psychiczne odgrywa istotną rolę w procesie zdrowienia. Z naukowego punktu widzenia pozytywne emocje oddziałują bezpośrednio na układ odpornościowy. Informacja o przeżywanych uczuciach jest bowiem wysyłana z układu limbicznego mózgu – za pośrednictwem impulsów elektrycznych, neuroprzekaźników i hormonów – do tych części układu odpornościowego, gdzie powstają i dojrzewają limfocyty[11]. W ramach psychoonkologii prowadzona jest też psychoedukacja chorych i personelu medycznego celem zbudowania właściwej relacji lekarz-pacjent w toku leczenia.

Dietoterapia[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z danymi amerykańskiego Narodowego Instytutu Raka, 20–40% chorych umiera z przyczyn związanych z niedożywieniem, a nie z powodu choroby nowotworowej, a u 80% pacjentów z chorobą nowotworową rozwija się niedożywienie[12]. Niedożywienie nasila proces wyniszczenia nowotworowego (kacheksji). który charakteryzujące się przewlekłym procesem zapalnym, prowadzi do nasilenia procesu glukoneogenezy w wątrobie. Resynteza glukozy następuje z mleczanów wydzielanych przez komórki guza, glicerolu powstałego z rozpadu kwasów tłuszczowych oraz alaniny powstałej z rozpadu tkanki mięśniowej[13]. Glukoneogeneza jest procesem energochłonnym i przyczynia się do wyniszczenia nowotworowego. Stąd zabiegi dietoterapeutyczne u pacjentów onkologicznych mogą przynieść pozytywne efekty u osób, u których nie stwierdzono kacheksji. Natomiast dobry ogólny stan pacjenta zwiększa też szansę powodzenia leczenia chirurgicznego[14]. Prowadzone są również badania nad związkiem diety z rozwojem i hamowaniem choroby nowotworowej. Wykazano, że hiperglikemia poposiłkowa, czyli wysokie stężenie wolnej glukozy we krwi po posiłku, wpływa w sposób znaczący na wzrost i proliferację komórek nowotworowych[15], które czerpią energię z węglowodanów. Przedmiotem analiz jest możliwości poddawania pacjentów onkologicznych diecie niskowęglowodanowej, a zwłaszcza diecie ketogennej.

Obserwacja po zakończonym leczeniu[edytuj | edytuj kod]

Po zakończonym leczeniu onkologicznym wymagana jest obserwacja stanu zdrowia pacjenta. Działania te służą:

  • ocenie wczesnych i późnych ubocznych efektów leczenia
  • ocenie potrzeby wdrożenia leczenia wspomagającego
  • monitorowaniu efektów leczenia
  • wzmożeniu czujności onkologicznej nakierowanej na wczesne wykrycie wznowy i/lub innego nowotworu.

Jednym z głównych wskaźników określających skuteczność terapii jest czas przeżycia (OS, od ang. overall survival), oceniany w postaci mediany lub jako odsetek chorych żyjących przez określony czas (5 lat od rozpoczęcia leczenia). Niekiedy, zwłaszcza w ocenie leczenia adiuwantowego, określa się czas do nawrotu choroby (DFS, od ang. disease-free survival). Wydłużenie OS i DFS uzasadnia stosowanie danego rodzaju leczenia[16].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Franciszek Dubert, Ryszard Kozik, Stanisław Krawczyk, Adam Kula, Maria Marko-Worłowska, Władysław Zamachowski: Biologia na czasie 2. Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego i technikum. Zakres rozszerzony. Do nowej podstawy programowej. Rok dopuszczenia: 2013. Numer ewidencyjny w wykazie MEN: 564/2/2013. s. 102. ISBN: 978-83-267-1805-2.
  2. A.P. John. Dysfunctional mitochondria, not oxygen insufficiency, cause cancer cells to produce inordinate amounts of lactic acid: the impact of this on the treatment of cancer. „Medical Hypotheses Nr 57”, s. 429-431, 2001. 
  3. A.T. Meadows., D.L. Friedman, J.P. Neglia, A.C. Mertens, S.S. Donaldson, M. Stovall, S. Hammond, Y. Yasui, P.D. Inskip. Second neoplasms in survivors of childhood cancer: findings from the childhood cancer survivor study cohort. „Journal of Clinical Oncology Nr 27”, s. 2356-2362, 2009. 
  4. a b c d e Jakub Gołąb, Marek Jakóbisiak, Witold Lasek, Tomasz Stokłosa: Immunologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 483. ISBN 978-83-01-15154-6.
  5. Krajowy Rejestr Nowotworów, Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Centrum Onkologii - Instytut [dostęp 2017-07-05].
  6. Nowotwory – wprowadzenie, strona Krajowego Biura Rejestracji Nowotworów Centrum Onkologii Instytutu w Warszawie. [dostęp 2016-09-30].
  7. Dorland's Illustrated Medical Dictionary. Harcourt Brace & Company, s. 489,1653, seria: edycja 28.
  8. G. Zajicek. Cancer as a systemic disease. „Medical Hypotheses Nr maj-czerwiec 4(3)”, s. 193-207, 1978. 
  9. Strategia leczenia nowotworów. Katedra Onkologii Akademii Medycznej we Wrocławiu. 2008. s. 79-80. [dostęp 2017-06-30].
  10. M. Krajewska, I. Czekalska. Rola psychoonkologii w leczeniu chorób nowotworowych piersi. „Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne Nr 1, 2”, s. 149–154, 2011. 
  11. Psychoterapia pomaga w walce z nowotworem. Rozmowa z M. Popowicz – psychoonkologiem, prezesem Fundacji Psychoonkologii i Promocji Zdrowia Ogród Nadziei. [dostęp 2017-06-30].
  12. L. Thoresen, G. Frykholm, S. Lydersen, H. Ulveland, V. Baracos, C.M. Prado, L. Birdsell, U. Falkmer. Nutritional status, cachexia and survival in patients with advanced colorectal carcinoma. Different assessment criteria for nutritional status provide unequal results. „Clinical Nutrition”. 32 (2013). s. 65–72. 
  13. K. Dudziak, B. Regulska-Ilow. Znaczenie ładunku glikemicznego diety w rozwoju chorób nowotworowych. „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej nr 67”, s. 458, 2013. 
  14. Dieta a nowotwór. Poradnik dla pacjenta. Wielkopolskie Centrum Onkologii. s. 8-9. [dostęp 2016-09-30].
  15. K. Dudziak, B. Regulska-Ilow. Znaczenie ładunku glikemicznego diety w rozwoju chorób nowotworowych. „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej” Nr 67”, s. 460, 2013. 
  16. W. Fendler, J. Chałubińska, W. Młynarski. Techniki analizy przeżycia stosowane w onkologii — założenia, metodyka i typowe problemy interpretacyjne. „Onkologia w Praktyce Klinicznej Nr 2”, s. 89-101, 2011. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.