Nowotwór

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
-plazja
anaplazja – odróżnicowanie
aplazja – niewykształcenie się narządu
dysplazja – nieprawidłowe dojrzewanie
hiperplazja – wzrost liczby komórek
hipoplazja – niedorozwój narządu
kataplazja – różnicowanie czynnościowe
metaplazja – zmiana typu komórek
neoplazja – nowotworzenie
Przykład łagodnego guza nowotworowego gruczołów potowych policzka (gruczolak)

Nowotwór (łac. neoplasma, skrót npl., od stgr. νέος – nowy; πλάσμα – twór, wytwór, kształt) – grupa chorób, w których komórki organizmu dzielą się w sposób niekontrolowany przez organizm, a nowo powstałe komórki nowotworowe nie różnicują się w typowe komórki tkanki. Utrata kontroli nad podziałami jest związana z mutacjami genów kodujących białka uczestniczące w cyklu komórkowym: protoonkogenów i antyonkogenów. Mutacje te powodują, że komórka wcale lub niewłaściwie reaguje na sygnały z organizmu. Powstanie nowotworu złośliwego wymaga kilku mutacji, stąd długi, ale najczęściej bezobjawowy okres rozwoju choroby. U osób z rodzinną skłonnością do nowotworów część tych mutacji jest dziedziczona.

Dziedzinami medycyny zajmującymi się rozpoznawaniem i leczeniem chorób nowotworowych są onkologia, chirurgia onkologiczna, patomorfologia (szczególnie histopatologia oraz cytopatologia).

Statystyki[edytuj]

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem szacuje, że na świecie w 2008 r. na nowotwory zachorowało ok. 12,7 mln osób, a ok. 7,5 mln zmarło w wyniku choroby nowotworowej. W Europie co roku chorobę nowotworową rozpoznaje się u ok. 1,7 mln osób, a ok. 965 tys. ludzi umiera z jej powodu. W Polsce rocznie notuje się ok. 150 tys. zachorowań i ok. 90 tys. zgonów spowodowanych rakiem. Statystyki pokazują więc, że nowotwory stanowią poważny problem zdrowotny i społeczny[1].

Cechy komórki nowotworowej[edytuj]

Za cechy odróżniające komórki nowotworowe od komórek „normalnych” przyjmuje się:

  • nieograniczony potencjał replikacyjny;
  • wytwarzanie własnych czynników wzrostowych;
  • niewrażliwość na zewnętrzne czynniki hamujące wzrost;
  • zakłócenie mechanizmów apoptotycznych;
  • zdolność tworzenia przerzutów nowotworowych i do angiogenezy (tworzenia własnej sieci naczyń krwionośnych);
  • ucieczka spod nadzoru immunologicznego;
  • metaboliczne przeprogramowanie podczas hipoksji;
  • indukowanie stanu zapalnego;
  • genomowa niestabilność[2][3].

Mechanizmy immunologiczne obrony przeciwnowotworowej[edytuj]

Do mechanizmów immunologicznych obrony przeciwnowotworowej należą między innymi:

Etapy kancerogenezy[edytuj]

  1. działanie czynników rakotwórczych
  2. mutacja
  3. intensywne mitozy zmienionych komórek
  4. przerastanie zdrowych tkanek
  5. angiogeneza
  6. migracja
  7. tworzenie przerzutów nowotworowych

Rodzaje nowotworów[edytuj]

Inna klasyfikacja – oparta na zależności od rodzaju tkanki, z jakiej wywodzą się nowotwory – dzieli je na dwa typy[5]:

  • nabłonkowy – zlokalizowany w nabłonku, czyli tkance, która m.in. wyściela przewód pokarmowy i bierze udział we wchłanianiu pokarmów, tworzy tzw. nabłonek wydzielniczy (gruczołowy), transportuje i wydziela substancje, takie jak hormony, pot i ślina czy przesuwa na zewnątrz za pomocą wypustek ruchowych (rzęsek) drobiny dostające się do układu oddechowego. Nowotwory nabłonkowe niezłośliwe to np. gruczolak, brodawczak czy torbielak – w zależności od typu nabłonka, z którego wywodzi się zmiana. W przypadku złośliwych nowotworów nabłonkowych wprowadza się pojęcie raka, które dotyczy tylko tej grupy nowotworów. Jego nazwę tworzy się od rodzaju nabłonka macierzystego, np. rak gruczołowy, rak płaskonabłonkowy;
  • nienabłonkowy – w przypadku łagodnych nowotworów nienabłonkowych nazwy jednostek chorobowych tworzy się przez przekształcenie nazwy tkanki, z której wywodzą się nowotwory np. mięśniak, tłuszczak. W przypadku zmian złośliwych używa się słowa mięsak: mięsak naczyniowy (naczyniakomięsak), mięsak tłuszczakowy (tłuszczakomięsak) itd. Inne ważne typy nowotworów nienabłonkowych to m.in. czerniak – nowotwór wywodzący się z komórek barwnikowych (melanocytów), chłoniaki – nowotwór złośliwy układu chłonnego, białaczka – biorąca początek z komórek krwiotwórczych, znajdujących się w szpiku kostnym[6].

Diagnostyka[edytuj]

Niektóre z badań mających znaczenie w rozpoznawaniu chorób nowotworowych:

Leczenie[edytuj]

W leczeniu stosuje się m.in.:

Leczenie skojarzone[edytuj]

Nowotwór może być chorobą systemową (tj. dotykającą wiele tkanek i narządów lub zajmującą całe ciało)[7] w chwili rozpoznania, pomimo braku klinicznych cech rozsiewu[8]. Dlatego obecnie w onkologii dominuje koncepcja leczenia skojarzonego. Obejmuje ono – w różnych sekwencjach – chirurgię, radioterapię i metody systemowe. Przemawia za nim:

  • współdziałanie przestrzenne przez miejscowe niszczenie guza pierwotnego i systemową eliminację hipotetycznych, odległych ognisk nowotworu;
  • działanie promieniouczulające (dotyczy skojarzenia CTH i RTH) niektórych leków cytotatycznych, co podnosi skuteczność promieniowania jonizującego;
  • niezależne niszczenie z natury heterogennych nowotworów – przy niepodatności na jedno oddziaływanie skuteczną może okazać się druga metoda[9].

Psychoonkologia[edytuj]

W terapii onkologicznej należy również brać pod uwagę procesy psychologiczne zachodzące u pacjenta w związku z chorobą. Łagodzeniu lub usuwaniu psychologicznych następstw diagnozy oraz poszczególnych etapów choroby u pacjenta i jego rodziny służy psychoonkologia[10]. Pomaga ona pacjentom rozeznać, nazwać i zaakceptować pojawiające się u nich emocje oraz opanować towarzyszący chorobie stres. Nastawienie psychiczne odgrywa istotną rolę w procesie zdrowienia. Z naukowego punktu widzenia pozytywne emocje oddziałują bezpośrednio na układ immunologiczny. Informacja o przeżywanych uczuciach jest bowiem wysyłana z układu limbicznego mózgu – za pośrednictwem impulsów elektrycznych, neuroprzekaźników i hormonów – do tych części układu odpornościowego, gdzie powstają i dojrzewają limfocyty[11]. W ramach psychoonkologii prowadzona jest też psychoedukacja chorych i personelu medycznego celem zbudowania właściwej relacji lekarz-pacjent w toku leczenia.

Dietoterapia[edytuj]

Zgodnie z danymi National Cancer Institute, 20-40% chorych umiera z przyczyn związanych z niedożywieniem, a nie z powodu choroby nowotworowej, a u 80% pacjentów z chorobą nowotworową rozwija się niedożywienie[12]. Niedożywienie nasila proces wyniszczenia nowotworowego (kacheksji). który charakteryzujące się przewlekłym procesem zapalnym, prowadzi do nasilenia procesu glukoneogenezy w wątrobie. Resynteza glukozy następuje z mleczanów wydzielanych przez komórki guza, glicerolu powstałego z rozpadu kwasów tłuszczowych oraz alaniny powstałej z rozpadu tkanki mięśniowej[13]. Glukoneogeneza jest procesem energochłonnym i przyczynia się do wyniszczenia nowotworowego. Stąd zabiegi dietoterapeutyczne u pacjentów onkologicznych mogą przynieść pozytywne efekty u osób, u których nie stwierdzono kacheksji. Natomiast dobry ogólny stan pacjenta zwiększa też szansę powodzenia leczenia chirurgicznego[14]. Prowadzone są również badania nad związkiem diety z rozwojem i hamowaniem choroby nowotworowej. Wykazano, że hiperglikemia poposiłkowa, czyli wysokie stężenie wolnej glukozy we krwi po posiłku, wpływa w sposób znaczący na wzrost i proliferację komórek nowotworowych[15], które czerpią energię z węglowodanów. Przedmiotem analiz jest możliwości poddawania pacjentów onkologicznych diecie niskowęglowodanowej, a zwłaszcza diecie ketogennej.

Obserwacja po zakończonym leczeniu[edytuj]

Po zakończonym leczeniu onkologicznym wymagana jest obserwacja stanu zdrowia pacjenta. Działania te służą:

  • ocenie wczesnych i późnych ubocznych efektów leczenia;
  • ocenie potrzeby wdrożenia leczenia wspomagającego;
  • monitorowaniu efektów leczenia;
  • wzmożeniu czujności onkologicznej nakierowanej na wczesne wykrycie wznowy i/lub innego nowotworu.

Jednym z głównych wskaźników określających skuteczność terapii jest czas przeżycia (OS – overall survival), oceniany w postaci mediany lub jako odsetek chorych żyjących określony czas (5 lat od rozpoczęcia leczenia). Niekiedy, zwłaszcza w ocenie leczenia adiuwantowego, określa się czas do nawrotu choroby (DFS – disease-free survival). Wydłużenie OS i DFS uzasadnia stosowanie danego rodzaju leczenia[16].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Franciszek Dubert, Ryszard Kozik, Stanisław Krawczyk, Adam Kula, Maria Marko-Worłowska, Władysław Zamachowski: Biologia na czasie 2. Podręcznik dla liceum ogólnokształcącego i technikum. Zakres rozszerzony. Do nowej podstawy programowej. Rok dopuszczenia: 2013. Numer ewidencyjny w wykazie MEN: 564/2/2013. s. 102. ISBN: 978-83-267-1805-2.
  2. A.P. John. Dysfunctional mitochondria, not oxygen insufficiency, cause cancer cells to produce inordinate amounts of lactic acid: the impact of this on the treatment of cancer. „Medical Hypotheses Nr 57”, s. 429-431, 2001. 
  3. A.T. Meadows., D.L. Friedman, J.P. Neglia, A.C. Mertens, S.S. Donaldson, M. Stovall, S. Hammond, Y. Yasui, P.D. Inskip. Second neoplasms in survivors of childhood cancer: findings from the childhood cancer survivor study cohort. „Journal of Clinical Oncology Nr 27”, s. 2356-2362, 2009. 
  4. a b c d e Jakub Gołąb, Marek Jakóbisiak, Witold Lasek, Tomasz Stokłosa: Immunologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 483. ISBN 978-83-01-15154-6.
  5. Krajowy Rejestr Nowotworów, Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Centrum Onkologii - Instytut [dostęp 2017-07-05].
  6. Nowotwory – wprowadzenie, strona Krajowego Biura Rejestracji Nowotworów Centrum Onkologii Instytutu w Warszawie. [dostęp 2016-09-30].
  7. Dorland's Illustrated Medical Dictionary. Harcourt Brace & Company, s. 489,1653, seria: edycja 28.
  8. G. Zajicek. Cancer as a systemic disease. „Medical Hypotheses Nr maj-czerwiec 4(3)”, s. 193-207, 1978. 
  9. Strategia leczenia nowotworów. Katedra Onkologii Akademii Medycznej we Wrocławiu. 2008. [dostęp 2017-06-30]. s. 79-80.
  10. M. Krajewska, I. Czekalska. Rola psychoonkologii w leczeniu chorób nowotworowych piersi. „Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne Nr 1, 2”, s. 149–154, 2011. 
  11. Psychoterapia pomaga w walce z nowotworem. Rozmowa z M. Popowicz – psychoonkologiem, prezesem Fundacji Psychoonkologii i Promocji Zdrowia Ogród Nadziei. [dostęp 2017-06-30].
  12. L. Thoresen, G. Frykholm, S. Lydersen, H. Ulveland, V. Baracos, C.M. Prado, L. Birdsell, U. Falkmer. Nutritional status, cachexia and survival in patients with advanced colorectal carcinoma. Different assessment criteria for nutritional status provide unequal results. „Clinical Nutrition Nr 32”, s. 65-72, 2013. 
  13. K. Dudziak, B. Regulska-Ilow. Znaczenie ładunku glikemicznego diety w rozwoju chorób nowotworowych. „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej Nr 67”, s. 458, 2013. 
  14. Dieta a nowotwór. Poradnik dla pacjenta. Wielkopolskie Centrum Onkologii. [dostęp 2016-09-30]. s. 8-9.
  15. K. Dudziak, B. Regulska-Ilow. Znaczenie ładunku glikemicznego diety w rozwoju chorób nowotworowych. „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej” Nr 67”, s. 460, 2013. 
  16. W. Fendler, J. Chałubińska, W. Młynarski. Techniki analizy przeżycia stosowane w onkologii — założenia, metodyka i typowe problemy interpretacyjne. „Onkologia w Praktyce Klinicznej Nr 2”, s. 89-101, 2011. 

Bibliografia[edytuj]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.