To jest dobry artykuł

Operacja Copperhead

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
M.E. Clifton-James jako Montgomery
Bernard Law Montgomery w 1944 roku

Operacja Copperhead (pierwotnie o nazwie kodowej „Telescope”) − operacja kontrwywiadu brytyjskiego MI5 w czasie II wojny światowej o dyskusyjnej skuteczności. Była częścią szeroko zakrojonej operacji Bodyguard, której zadaniem było ukrycie przed Niemcami rzeczywistego celu alianckiej inwazji na kontynent europejski w czerwcu 1944 roku. „Copperhead” miała wprowadzić w błąd wywiad niemiecki co do miejsca pobytu generała (późniejszego feldmarszałka) Bernarda Montgomery'ego. Na pomysł przeprowadzenia operacji wpadł oficer MI5 Dudley Clarke na początku roku 1944, po obejrzeniu amerykańskiego filmu wojennego z 1943 roku pod tytułem Five Graves to Cairo [1][a].

Montgomery był uważany przez Niemców za jednego z najlepszych dowódców alianckich, który − jak przewidywali − odegra kluczową rolę w akcji forsowania kanału La Manche (tak rzeczywiście się stało, dowodził od 6 czerwca 21 Grupą Armii). Clarke i inni planiści z MI5 uznali, że pojawienie się Montgomery'ego w przededniu inwazji poza Europą przekona przeciwnika, że atak może nastąpić gdzie indziej. Do odegrania roli generała wybrano podobnego do niego aktora Meyricka E. Cliftona-Jamesa, który spędził kilkanaście godzin na obserwacji sposobu bycia Montgomery'ego. 27 maja 1944 roku James poleciał do Gibraltaru, a następnie do Algieru, pojawiając się tam, gdzie − zdaniem kontrwywiadu aliantów − mogli go wypatrzyć znani agenci niemieccy. Po zakończeniu tej krótkiej misji został przetransportowany do Kairu i tam, w ukryciu, doczekał chwili pojawienia się Montgomery'ego w Normandii.

Po wojnie Clifton-James napisał książkę, na podstawie której nakręcono film fabularny z nim samym w podwójnej roli głównej.

Tło[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Operacja Overlord.

W trakcie przygotowań do lądowania w Normandii w roku 1944 alianci przeprowadzili serię działań mających wprowadzić nieprzyjaciela w błąd co do miejsca i czasu inwazji. Sporo czasu zajęło członkom London Controlling Section stworzenie nieistniejącej w rzeczywistości armii, tzw. 1 Grupy Armii, stacjonującej w południowo-wschodniej Anglii nad Cieśniną Kaletańską, naprzeciwko Calais[b] i fikcyjnych planów inwazyjnych. Operacja „Copperhead” była niewielką częścią tego ogromnego przedsięwzięcia. Dudley Clarke, który uprzednio działał w oparciu o bazę w Kairze, nie brał oficjalnie udziału w planowaniu operacji „Bodyguard”[2].

W styczniu 1944 roku, podczas wizyty w Neapolu, Clarke obejrzał film Five Graves to Cairo, w którym amerykański aktor Miles Mander pojawił się jako Montgomery i − zważywszy na podobieństwo rysów twarzy aktora i generała − wpadł na pomysł wykorzystania go dla wyprowadzenia nieprzyjaciela w pole co do miejsca pobytu Montgomery'ego w dniach bezpośrednio poprzedzających rozpoczęcie operacji Neptune[3][4].

Było oczywiste, że Montgomery będzie odgrywał znaczącą rolę w lądowaniu we Francji. Clarke miał nadzieję, że pojawienie się wybitnego alianckiego dowódcy w Gibraltarze i Afryce skłoni Niemców do uwierzenia, że jako pierwsze planowane jest lądowanie w południowej Francji (Operacja Dragoon). Po przybyciu w lutym do Londynu Clarke nakreślił plan operacji Telescope[3].

Realizacja[edytuj | edytuj kod]

Mandera, aktora z filmu Five Graves to Cairo, odnaleziono w Hollywood, ale okazał się za wysoki[4]. Drugi odkryty sobowtór został ranny w wypadku samochodowym. W końcu ppłk Jervis-Reid, szef sekcji operacji specjalnych B, zobaczył w czasopiśmie News Chronicle zdjęcie aktora Meyricka Cliftona-Jamesa. James, Australijczyk, przedwojenny aktor, był w czasie wojny zatrudniony w Korpusie Płatniczym Royal Army. Płk David Niven, znany aktor brytyjski, został poproszony o skontaktowanie się z Jamesem i zaoferowanie mu do przejrzenia rzekomych scenariuszy przyszłych filmów wojennych. Dopiero po przybyciu na spotkanie James dowiedział się jaka będzie jego prawdziwa rola[5][3].

James nie był dokładnym sobowtórem Montgomery'ego. Podczas I wojny światowej utracił jeden z palców, więc trzeba było dorobić mu sztuczny[6]. Ponadto nigdy nie latał samolotem, więc zabrano go na przejażdżkę by sprawdzić, czy nie cierpi na chorobę powietrzną. Na koniec pojawił się problem z używkami, bo James − w przeciwieństwie do Motgomery'ego − palił i lubił wypić, więc kierownictwo operacji obawiało się, że to może zniweczyć cały plan[6]. Jednak mimo wszystko i za przyzwoleniem Montgomery'ego, przystąpiono do realizacji[7]. James − udając wojskowego kierowcę − spędził kilkanaście godzin w towarzystwie Montgomery'ego, by poznać jego charakterystyczne grymasy, gesty i pozy[4][3]. Tak dobrze przyswoił sobie styl bycia oryginału − długi krok, zakładanie rąk na plecy, energiczny sposób salutowania, a nawet szczypanie się w policzek w zamyśleniu − że nawet niektórzy sztabowcy wojsk alianckich nie potrafili ich odróżnić[8].

Realizatorzy planu rozpowszechniali informacje, że Montgomery będzie podczas inwazji dowodzić całością wojsk lądowych, co było bliskie prawdy[5]. Gdy przygotowania ukończono, 26 maja James odleciał z bazy RAF w Northolt do Gibraltaru, gdzie wylądował następnego dnia pod czujnym okiem niemieckiego punktu obserwacyjnego po drugiej stronie granicy z Hiszpanią[9]. James zjadł śniadanie w towarzystwie brytyjskiego gubernatora, Sir Ralpha Eastwooda, po czym udał się ponownie na lotnisko. Do pałacu gubernatora zaproszono w tym właśnie czasie hiszpańskiego rezydenta, Ignacio Molinę Péreza, o którym wiedziano, że szpieguje dla Niemców. Widząc start samolotu „generała” Pérez pospieszył na drugą stronę granicy, by zatelefonować do agenta niemieckiego wywiadu[4][3].

James poleciał do Algieru, gdzie przedefilował otwarcie przez całe lotnisko, by następnie odjechać na spotkanie z generałem Maitlandem Wilsonem, rzekomo dla omówienia lądowania wojsk alianckich w południowej Francji. Wieczorem został przewieziony po cichu do odległej willi, a następnego dnia − już w swoim własnym mundurze − odleciał do Kairu, gdzie trzymano go w ukryciu do chwili, gdy ujawniona została obecność prawdziwego Montgomery'ego we Francji[8]. Tymczasem podwójni agenci w Afryce Północnej jeszcze przez kilka dni informowali wywiad niemiecki o obecności Montgomery'ego na tym terenie[4][3].

Efekty[edytuj | edytuj kod]

Podsumowanie operacji „Copperhead” nie jest wcale łatwe[3]. Podróż Jamesa była uważnie śledzona przez niemieckie dowództwa najwyższego szczebla, a niektórzy podwójni agenci byli proszeni o dalsze informacje o działaniach Montgomery'ego[3]. Nie ma jednak żadnego dowodu, że pojawienie się Montgomery'ego w Afryce Północnej zmieniło niemiecki sposób widzenia. W filmie z roku 1958 udramatyzowano przebieg operacji wysyłając za samolotem rzekomego Monty'ego myśliwce Luftwaffe i dokonując niemal udanego porwania „generała” przez niemieckich komandosów. W rzeczywistości nic takiego nie miało miejsca; operacja przebiegała zupełnie spokojnie[10]. Joshua Levine napisał w roku 2011, że brak reakcji wypływał z faktu przeprowadzenia akcji około 10 dni przed D-Day i że krótka wizyta w Afryce Północnej nie przekładała się na zmianę planów inwazyjnych[10].

Inną przyczyną takiego stanu rzeczy mogły być majowe poczynania niekontrolowanego przez aliantów agenta z Hiszpanii (sprzedawał Niemcom fikcyjne informacje wywiadowcze), który przekazał szczegółowe informacje o naradzie kilku wysokich rangą alianckich oficerów w Gibraltarze. Z dokumentów znalezionych po wojnie wynika, że Niemcy uznali informację za podejrzaną i że w ten sam sposób mogli podejść do wizyty Montgomery'ego. Operacja „Bodyguard” poczyniła tyle zamieszania w niemieckich sztabach, że pojawienie się Montgomery'ego w Gibraltarze niewiele tu zmieniało[10]. „Armia Pattona”, umieszczona przez „Bodyguard” we wschodniej Anglii, upewniła Hitlera i jego sztabowców, gdzie należy spodziewać się głównego uderzenia[3].

James nie miał powodów do radości. Chociaż w czasie trwania akcji płacono mu tyle co Montgomery'emu (£10 dziennie), zadanie było wysoce stresujące. Gdy Montgomery pokazał się na froncie w Normandii, James został odesłany do Anglii i do Korpusu Płatniczego z ostrzeżeniem, by zachował wszystko w tajemnicy. Oficer wywiadu Dennis Wheatley napisał w swych wspomnieniach, że w jego odczuciu James został potraktowany „niegodziwie”[4][3].

Odniesienia w kulturze[edytuj | edytuj kod]

W roku 1954 James napisał książkę I Was Monty's Double, będącą zapisem całej operacji. W 1958 roku w Hollywood powstał film[11] pod tym samym tytułem (reżyseria John Guillermin), w którym James zagrał samego siebie i Montgomery'ego, zaś John Mills oficera wywiadu[12][10].

Uwagi

  1. W filmie tym − reż. Billy Wilder − (akcja rozgrywa się w roku 1942 w Afryce Północnej, w małym hoteliku zajętym przez dowództwo Afrika Korps) główny bohater wciela się w kogoś innego, by uniknąć aresztowania przez Niemców. Tytułowymi grobami są podziemne składy amunicji i paliw, dzięki którym Rommel ma nadzieję łatwiej i szybciej dotrzeć do Egiptu.
  2. Oraz 4 Grupy Armii w Szkocji.

Przypisy

  1. IMDB: "Pięć grobów na drodze do Kairu"
  2. Hesketh, s.123.
  3. a b c d e f g h i j Holt, s.561.
  4. a b c d e f Levine, s.262.
  5. a b Casey.
  6. a b Rusbridger, s.178.
  7. Hesketh, s.122.
  8. a b Russell, s.196.
  9. Deuve, s.276.
  10. a b c d Levine, s.264.
  11. ImDb: I was Monty's Double
  12. Holt, s.786.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dennis Casey. The impersonation of General Montgomery. „Spokesman Magazine”, 1 stycznia 2005. 
  • Jean Deuve: Tajna historia podstępu w czasie II wojny światowej. Warszawa: Muza s.a., 2010. ISBN 978-83-7495-858-5.
  • Sir Michael Howard: Strategic Deception: British Intelligence in the Second World War. New York: Cambridge University Press, 1990.
  • Thaddeus Holt: The Deceivers: Allied Military Deception in the Second World War. Phoenix, 2005. ISBN 0753819171.
  • Roger Hesketh: Fortitude: The D-Day Deception Campaign. St. Ermin's, 1999. ISBN 0316851728.
  • Joshua Levine: Operation Fortitude: The True Story of the Key Spy Operation of WWII That Saved D-Day. Collins, 2011. ISBN 0007413246.
  • James Rusbridger: The Intelligence Game: The Illusions and Delusions of International Espionage. London: Tauris, 1991. ISBN 1850433380.
  • Wielkie iluzje. W: Francis Russell: Wojna wywiadów. Warszawa: Wydawnictwo Amber, 1998. ISBN 83-7169-748-1.