Puccinia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rdza
Ilustracja
Przekrój przez liść berberysu ze spermogoniami (u góry) i ecjum (na dole) rdzy zbożowej
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo grzyby
Typ podstawczaki
Klasa rdze
Rząd rdzowce
Rodzina rdzowate
Rodzaj rdza
Nazwa systematyczna
Puccinia Pers.
Neues Mag. Bot. 1: 118 (1794)
Typ nomenklatoryczny
Puccinia graminis Pers. 1794
Cykl rozwojowy rdzy zbożowej
Urediniospory i teliospory Puccinia menthae
Ecja Puccinia glomerata na liściu starca
Uredinia Puccinia menthae

Puccinia Pers. (rdza) – rodzaj grzybów z rodziny rdzowatych (Pucciniaceae)[1]. Należy do niego około czterech tysięcy gatunków[2]. Według ankiety przeprowadzonej wśród fitopatologów przez czasopismo "Molecular Plant Pathology" w 2012 r. rodzaj ten znalazł się na 3 miejscu wśród grzybów o największym znaczeniu w gospodarce człowieka[3]. Wywołują choroby zwane rdzami, przynoszące duże straty w rolnictwie[4].

Systematyka i nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Pucciniaceae, Pucciniales, Incertae sedis, Pucciniomycetes, Pucciniomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].

Synonimy nazwy naukowej:Argomyces Arthur, Argotelium Arthur, Bullaria DC., Coronotelium Syd., Cutomyces Thüm., Dicaeoma Gray Eriosporangium Bertero ex Ruschenb., Jackya Bubák, Leptinia Juel, Leptopuccinia (G. Winter) Rostr., Lindrothia Syd., Linkiella Syd., Lysospora Arthur, Micropuccinia Rostr., Persooniella Syd., Pleomeris Syd., Poliomella Syd., Puccinia subgen. Leptopuccinia G. Winter, Puccinidia Mayr, Rostrupia Lagerh., Schroeterella Syd., Sclerotelium Syd., A Solenodonta Castagne, Trailia Syd.[5]

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Do rodzaju Puccinia należą głównie grzyby będące obligatoryjnymi pasożytami roślin. Tylko nieliczne gatunki można hodować na kulturach tkankowych lub sztucznych podłożach, ale rozwijają się na nich źle i słabo zarodnikują. Występują na licznych gatunkach roślin, zarówno dziko żyjących, jak i na roślinach uprawianych. Niektóre gatunki Puccinia to wyspecjalizowane monofagi występujące na gatunkach roślin należących do jednego tylko gatunku lub kilku w obrębie jednego rodzaju, są mniej wyspecjalizowane pasożytujące na wielu rodzajach w obrębie jednej rodziny, ale są też polifagi pasożytujące na roślinach zaliczanych do różnych rodzin[4]. Należą do najgroźniejszych patogenów roślin, wywołują m.in. groźne choroby wszystkich zbóż (z wyjątkiem ryżu)[6].

Cykl życiowy[edytuj | edytuj kod]

Mają skomplikowany cykl życiowy odbywający się na dwóch gatunkach roślin żywicielskich (są to tzw. pasożyty dwudomowe) lub na jednym (pasożyty jednodomowe)[4]. Po dostaniu się na roślinę żywicielską zarodniki rdzy kiełkują i przez aparaty szparkowe wnikają do jej tkanek. W czasie rozwoju wytwarzają do 5 rodzajów zarodników: spermacja, ecjospory, urediniospory, teliospory i sporydia. U niektórych gatunków (np. u Puccinia vexans) występuje jeszcze szósty typ zarodników – amfispory. Niektóre gatunki, zwane rdzami pełnocyklowymi wytwarzają wszystkie rodzaje zarodników, inne, zwane rdzami niepełnocyklowymi wytwarzają tylko niektóre rodzaje zarodników. W najbardziej uproszczonych cyklach rozwojowych (np. u Puccinia horiana) wytwarzane są tylko teliospory. U większości gatunków główną rolę w rozprzestrzenianiu patogenu odgrywają urediniospory, teliospory pełnią funkcję przetrwalników[4].

Rdzą pełnocyklową jest na przykład rdza zbożowa (Puccinia graminis). Jej teliospory zimujące na obumarłych resztkach porażonych roślin wiosną kiełkują, wytwarzając krótką przedgrzybnię, na której powstają 4 zarodniki zwane sporydiami (jest to rodzaj bazydiospor). Wiatr przenosi je na liście berberysu, który jest pierwszym żywicielem (tzw. żywicielem ecjalnym). Tu kiełkują i wytwarzają dwa rodzaje struktur; na górnej powierzchni liścia rodzaj pyknidiów zwany spermogoniami, na dolnej dużo większe ecja. Wytworzone w ecjach ecjospory infekują zboża, które są drugim żywicielem rdzy zbożowej. Ecjospory wnikają do tkanek źdźbła i liści przez otwór w aparacie szparkowym. Rozwijają się z nich zarodniki letnie zwane urediniosporami. Mogą one zarażać sąsiednie rośliny i zazwyczaj szybko w ciągu lata rozprzestrzeniają chorobę na całym polu. W jednym sezonie wegetacyjnym powstaje kilka generacji urediniospor. Późnym latem obok urediniospor zaczynają powstawać zarodniki zimowe – teliospory, pod koniec sezonu wegetacyjnego powstają już wyłącznie teliospory. Nie zakażają one już roślin – ich zadaniem jest przetrwanie zimy[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Plecha zbudowana jest z bezbarwnych, bezsprzążkowych, bezbarwnych i przezroczystych (czyli hialinowych) strzępek podzielonych przegrodami wyposażonymi zwykle w jeden, centralny otwór otoczony mikrociałami. Strzępki grzyba rozwijają się między komórkami żywiciela, do ich wnętrza zapuszczając tylko ssawki pobierające substancje pokarmowe. Spermacja, ecjospory, urediniospory i teliospory wywarzane są pod epidermą, która podczas dojrzewania zarodników pęka. Spermogonia o kształcie kulistym lub ampułowatym, z ujściami otoczonymi strzępkami. Ecja kubkowate lub cylindryczne. Uredinia grudkowate. czasami z urofizami. Ecjospory mają brodawki, urediniospory zazwyczaj kolczastą powierzchnię. Teliospory są zazwyczaj 2-komórkowe (rzadziej 1-, 3- lub 4-komórkowe), mają różnej długości trzonek i gładką lub słabo urzeźbioną powierzchnię, przeważnie w różnych odcieniach brązu. Zazwyczaj każda z komórek teliospor posiada jedną porę rostkową[4].

Niektóre gatunki[edytuj | edytuj kod]

Nazwy naukowe na podstawie Index Fungorum[2]. Wybór gatunków według Mulenko i in.[8] Uwzględniono tylko taksony zweryfikowane.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Index Fungorum (ang.). [dostęp 2015-11-12].
  2. a b Index Fungorum (gatunki) (ang.). [dostęp 2015-04-09].
  3. Dean R, Van Kan JA, Pretorius ZA, et al.. The Top 10 fungal pathogens in molecular plant pathology. „Mol. Plant Pathol.”. 13 (4), s. 414–30, May 2012. DOI: 10.1111/j.1364-3703.2011.00783.x. PMID: 22471698 (ang.). 
  4. a b c d e Joanna Marcinkowska: Oznaczanie rodzajów grzybów sensu lato ważnych w fitopatologii. Warszawa: PWRiL, 2012. ISBN 978-83-09-01048-7.
  5. Species Fungorum (ang.). [dostęp 2015-11-21].
  6. Kirk PM, Cannon PF, Minter DW, Stalpers JA. (2008). Dictionary of the Fungi (10th ed.). Wallingford, UK: CAB International. s. 576. ​ISBN 978-0-85199-826-8
  7. Janusz Błaszkowki, Mariusz Tadych, Tadeusz Madej: Przewodnik do ćwiczeń z fitopatologii. Wyd AR w Szczecinie, 1999. ISBN 83-87327-23-9.
  8. Wiesław Mulenko, Tomasz Majewski, Małgorzata Ruszkiewicz-Michalska: A preliminary checklist of micromycetes in Poland. Wstępna lista grzybów mikroskopijnych Polski. Kraków: W. Szafer. Institute of Botany, PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-75-4.