Ruryk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.
Ruryk
ilustracja
Ruryk według Carskiego tytulaturnika z 1672 roku
Książę nowogrodzki
Okres od 862
do 879
Poprzednik pierwszy
Następca Oleg Mądry
Dane biograficzne
Dynastia Rurykowicze
Data urodzenia nieznana
Data śmierci 879
Żona Eufemia
Dzieci Igor Rurykowicz, prawdopodobnie córka nieznanego imienia (od tej lub innej żony)
Ruryk I usytuowany na pomniku tysiąclecia istnienia Rusi.

Ruryk (starorosyjske: Рюрикъ[1] trl: Riurikъ, fl: 862-879, zm. 879) – według tradycji kronikarskiej, przywódca oddziału Waregów (wikingów), który osiadł na zaproszenie zbuntowanej ludności przyszłego księstwa Nowogrodzkiego i został ich władcą około 862 roku, uważany za założyciela państwa ruskiego[2][3]; protoplasta rodu Rurykowiczów[4] panującej w różnych państwach ruskich nieprzerwanie do śmierci cara Fiodora I.

Życie według kronikarstwa ruskiego[edytuj | edytuj kod]

Ruryk wraz z braćmi Syneusem i Truworem witany w Starej Ładodze. Obraz pędzla Wiktora M. Wasniecowa.

Według najstarszego znanego nam źródła historycznego Rusi, czyli Powieści minionych lat w 859 roku Waregowie mieli ściągać dań z Słowian osiadłych nad jeziorem Ilmen, Krywiczów, a także ugrofińskich ludów: Czudów, Merian i Wesian. W roku 862 roku mieli się oni zbuntować się przeciw Waregom i wygnać ich do ich rodzimej Skandynawii. Ludy te nie umiały się jednak porozumieć pomiędzy sobą co do swojej przyszłości, rozpoczęli więc wojować między sobą. Po wyczerpującej wojnie domowej, nie mogąc zwyciężyć przecinków postanowili szukać księcia, który nie byłby uwikłany w ich wewnętrzne spory[5], a który będzie władał i sądził według prawa. Mieli oni udać się do Rusi, którzy byli tak jak Szwedzi, Norwegowie, Goci czy Anglowie uważani za Waregów. Stwierdzili tam: „Ziemia nasza wielka jest i obfita, a ładu w niej nie ma. Przychodźcie więc rządzić i władać nami”. Wtedy właśnie Ruryk, wraz ze swoimi młodszymi braćmi Sineusem (st.rus. Синеѹсъ) i Tuworem (st.rus. Труворъ), oraz z całym swoim rodem i Rusią przybyli do Słowien. Później bracia ci mieli podzielić ziemię wegług następującego klucza: Ruryk miał władać w Nowogrodzie, Sineus na Biełoozierze (obecna nazwa Biełoziersk), a trzeci Tuwor w Izborsku. Od nich właśnie miała wziąć swoją nazwę Ruś. Po dwóch latach miał umrzeć Sineus i Tuwor, a Ruryk objął wadzę sam i dzierżył ją do swojej śmierci. Swoim wojownikom porozdawał zaś grody: Połock, Rostów i Murom. W tym czasie dwóch jego wojów, Askold i Dir (st.rus. Асколдъ Диръ), niebędących co prawda jego krewnym ale bojarami, mieli uprosić go o zezwolenie na wyprawę łupieżcą do Carogrodu, gdzie i wyruszyli wraz ze swoimi rodzinami. Kronika bunt ludności oraz wszystkie wydarzenia z życia Ruryka, zamieszcza pod jednym rokiem 862, pozostawiając dalsze lata niezapisane i odnotowuje tylko że Ruryk umarł w 879 roku, przekazawszy władzę Olegowi (st.rus. Ѡлегъ), który wywodził się z jego rodu, oddawszy w jego ręce syna Igora (st.rus. Игорь), gdyż był bardzo mały. Wiemy także, że posiadał przynajmniej jeszcze jedno dziecko, prawdopodobnie córkę której imienia nie znamy, ale jej potomstwo (Igora i Akuna - st.rus. Игоръ oraz Акунъ) wymienia traktat rusko-bizantyjski z 945 roku.

Według tej kroniki Ruryk jest założycielem dynastii Rurykowiczów, której przedstawiciele nieprzerwanie panowali na Rusi do 1598. Ostatnim natomiast członkiem rodu zasiadającym na tronie był car rosyjski Wasyl IV Szujski (1606-1610). Potomkiem Ruryka był także premier Rosji Gieorgij Lwow, sprawujący ten urząd w 1917 roku.

Według różnych innych, późniejszych odpisów kronik ruskich[6] miał on osiąść początkowo w Ładodze, a Nowogród miał być założony po śmierci braci, skąd rządził już nowym państwie z nowym grodem (stąd też mała wsiąść się nazwa Nowogród). Także w niektórych późnych kronikach po wygonieniu Waregów wymieniane jest imię Gostomysła, który miał być Nowogrodzkim starszym i zainicjować przywołanie Waregów. Także późniejsze kroniki mówią o buncie nowogrodzian w 864 roku, a którego przyczyną było traktowanie ich jak niewolników i poczynione zło przez księcia i jego ród. Na czele tego buntu stanął Wadim Chrobry, którego Ruryk wraz z jego sprzymierzeńcami miał zabić[7]. Kronika Joakima uznaje Ruryka za wnuka rzeczonego Gostomysła ze strony jego córki, a Rurykowi przypisuje żonę Elefantynę z Norwegii, która miałaby być siostrą Olega Mądrego i matką Igora Rurykowicza, niemniej jednak zaznacza że Ruryk posiadła wiele żon[8].

Krytykowana jest idea braci Ruryka. Z historii tej wynika że Rurykowicze pochodzili od Waregów, posługujących się zapewne językiem staronordyckim, a legenda ta, najdalej do 1037 roku, kiedy to powstał pierwszy latopisarski zwój, była przekazywana ustnie dlatego też część naukowców uważa, że bracia Ruryka w rzeczywistości nie istnieli a błąd wynikałby ze zniekształcenia słów sine-hus (w staronordyckim oznaczających krewniaków) oraz thru-voring (w staronrdyckim oznaczających wojowników) przy tłumaczeniu tej sagi na język staroruski[9].

Próby identyfikacji[edytuj | edytuj kod]

Bój o pochodzenie Ruryka[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Tysiąclecia Rosji w Nowogrodzie Wielkim przedstawiający kniazia Ruryka (pośrodku, z tarczą).

Duże kontrowersje wśród badaczy wzbudziła kwestia pochodzenia Ruryka, a związana ona była z etymologią słowa Ruś oraz Waregowie. Powieść minionych lat stwierdza że założycielami państwa ruskiego byli obcokrajowcy, tym samym część uczonych wyciągała wnioski że Germanowie byli fundamentem dynastii Rurykowiczów, nazwa Ruś pochodzi od nich, utworzyli oni pierwsze państwo Słowian Wschodnich, ich rasowa wyższość była powodem tego sukcesu, Germanowie byli stworzeni do rządzenia a Słowianie powinni być im podporządkowani[10]. Wywołało to oczywiście falę krytyki ze strony rosyjskich naukowców, którzy próbowali obalić teorię normańską, wytykając w niej poważne błędy, jak choćby to że założycielami państwa ruskiego mieliby być wikingowie, którzy w Skandynawii sami nie potrafili w owym czasie założyć struktur państwowych i stali na niskim poziomie cywilizacyjnym[11]. Przekłamaniem jednak jest, że powszechnym w Rosji był lub jest antynormanizm[12], można by tu wspomnieć że sama Powieść minionych lat była czytana i uważana za prawdę na dworze wielkiego księcia, także car Iwan Groźny, krytykując Rosjan jako złoczyńców, w rozmowie z angielskim ambasadorem Gilesem Flesherem stwierdził że nie jest Rosjaninem, a jego przodkami byli Niemcy[13]. Także i później naczelny prym wiodła teoria normańska, zgadzał się z nią Nikołaj Karamzin, który był faktycznie nadwornym historykiem z czasów cesarza Aleksandra I i zrobił z niej ważne wydarzenie dla narodu[14]. Nie mniej jednak istniała także druga szkoła, która najwyraźniej dała o sobie znać w 1749 roku kiedy Gerhardt Müller(ang.) wygłosił swój odczyt w Rosyjskiej Akademii Nauk na temat pochodzenia Rusi, Michaił Łomonosow gorąco zaprotestował a odczyt Müllera przerwano. Jednak oficjalna polityka historyczna zmieniała się dopiero w czasach Stalina, gdy uznano ostatecznie teorie normańską za błędną i niezgodną z zasadami materializmu historycznego, a z książek do nauki historii zniknął Ruryk oraz Oleg, rozpoczynając naukę od Igora. Mimo to już w II połowie lat 60-tych zaczyna się odwrót środowiska rosyjskich uczonych od teorii antynormańskiej, a polityka głasnosti spowodowała też świeższe i bardziej obiektywne spojrzenie na rolę jaką odegrali Waregowie w tworzeniu historii państwa ruskiego[15], czego przykładem może być mianowanie Jeleny Mielnikowej na stanowisko kierownika ośrodka Europy Wschodniej w Świecie Średniowiecznym i Starożytnym przy Instytucje Historii Powszechnej Rosyjskiej Akademii Nauk[16] i Władymira Petruchina, którzy akceptując pochodzenie Ruryka, jednocześnie zauważają że był to konglomerat narodów germańskich, słowiańskich, ugrofińskich, bałtyckich a nawet tureckich.

Pochodzenie skandynawskie[edytuj | edytuj kod]

Ruryk syn Hothera według Hermanusa W. Koekkoeka. Rycina z 1912 r.

Waregowie to określenie używane w stosunku do średniowiecznych Skandynawów, stąd też pomysł że imię Ruryk wymieniane w ruskich latopisach jest pochodzenia germańskiego. Według niemieckich publikacji Ruryk jest nordycką i ruską formą imienia Roderyk[17]. Niemniej jednak imię Ruryk jest rozpowszechnione w krajach skandynawskich i może mieć pochodzenie staronordyckie, brzmiałoby wtedy jako Rothrekr; Rurik, Rørik[18], - we wschodnim dialekcie języka nordyckiego lub Hrœrekr[19] - w dialekcie zachodnim tegoż języka. Istnieją przypuszczenia, że imię Ruryk pochodzi ze staronordyjskiego Rørik i jest odpowiednikiem staroislandzkiego Roðrekr[20] oznaczającego sternika.

Badania archeologiczne potwierdzają wschodnie wyprawy Wikingów, nawet wcześniej niż wyprawy na zachód. Dodatkowo badania genetyczne potwierdzają że potomkowie Włodzimierza Monomacha z dynastii Rurykowiczów posiadają haplogrupę N1c1, charakterystyczny dla ludów ugrofińskich. Część uczonych wysuwa więc hipotezę że Ruryk pochodził z regionu Roslagen w Szwecji, skąd także miałaby przyjść nazwa Ruś, gdyż mieszkaniec Roslagen nazywa się Rospigg, co oznacza dosłownie mieszkaniec Ros, co tłumaczyłoby że Ruryk wziął ze sobą całą Ruś. Należy także zauważyć że Roslagen w czasach przywołania Waregów było częścią granicy pomiędzy germańskim ludem Swionów a ugrofińskimi ludem Kwenów. Ruryk więc miałby być zgermanizowanym ugrofinem. Fiński uczony Kalevi Wiik wysunął hipotezę, że region Roslagen, z którego miał się wywodzić protoplasta dynastii, do połowy I tysiąclecia n.e. był zamieszkany przez ludy ugrofińskie, na północ od terenów na których osiedlały się plemiona germańskie[21], więc Ruryk musiał być potomkiem mieszkającej tam fińskiej ludności. Niemniej jednak poświadczona nazwa średniowieczna tego regionu brzmiała Roden i dopiero później przekształciła się w znaną nam obecnie formę. Kronika Joakima twierdzi że Ruryka był synem córki Gostomysła Umiły i skandynawskiego księcia w Finlandii.

Badania genetyczne wskazały że różne gałęzie Rurykowiczów posiadają różne haplogrupy Y-DNA, co oznacza że pochodzą od różnych potomków. Stwierdzono wśród nich między innymi haplogrupę I2, powszechnie występującą w krajach skandynawskich. Ponieważ ojciec Włodzimierza Monomacha, mógł pochodzić z nieprawego łoża, natomiast potomkom Olega Światosławicza noszących haplogrupę R1a zarzuca się sfabrykowanie rodowodu w XV wieku, niektórzy historycy wysnuli przypuszczenie że to właśnie ci potomkowie którzy posiadają haplogrupę I2 są prawowitymi potomkami Ruryka, co jednak jest bardzo ciężkie do udowodnienia, gdyż tylko 6% osób które wzięło udział w tym badaniu posiadało tę haplogrupę[22][23]. Poza warto zaznaczyć że pochodzenie genetyczne bywa często odmienne od pochodzenia narodowościowego.

 Osobny artykuł: Hrørek Fryzyjski.
Runiczny zapis imienia Ruryk na kamieniu U 413, wykorzystanego do budowy kościoła Norrsunda(szw.)

Kandydatem który najbardziej pasowałby do Ruryka, byłby Ruryk Jutlandzki, zwany take Duńskim bądź Fryzyjskim[24]. Wiadomo że w latach 857 roku brał udział w wojnie domowej w Danii po stronie stronnictwa, które ostatecznie przegrało. Przypisuje mu się najechanie w 859 roku Bremy, a w 863 roku Neuss i Xanten. 867 roku we Fryzji wybuchło powstanie miejscowych ludów i musiał się wynieść z tamtych ziem. Nie wiemy co działo się z nim do 870, kiedy jest wymieniany jako barbarzyński król Fryzji. Ostatnią zapiską na jego temat jest ta z 873 roku i dotyczy złożenia hołdu Ludwikowi II Niemieckiemu. Nie wiemy kiedy umarł, za to wiemy że Gøttryk Fryzyjski zorganizował łupież Fryzji w 880 roku, a w 882 roku władał tą krainą. Stąd też przypuszczenie że umarł on w 879 roku, właśnie wtedy kiedy Ruryk Nowogrodzki. Oczywiście Nestor myli się co do daty panowania cesarzy bizantyjskich, a to najprawdopodobniej na nich opierał się wyznaczając daty wezwania Waregów i śmierci Ruryka, a niektórzy badacze przekładają panowanie Ruryka nawet na lata 90. IX wieku[25], co oczywiście godzi w te koncepcję

Pochodzenie ugrofinskie[edytuj | edytuj kod]

Fiński historyk Eero Kuussaari uważał, że imię to jest zniekształconą formą fińskiego imienia Rurikko/Ruuri[26].

Nie wiadomo, jakim językiem mówił Ruryk i jego towarzysze. Wiadomo jednak, że obszar na którym mieszkała ludność posługująca się językiem fińskim (dialekty Meänkieli i Kven) w Szwecji był znacznie większy niż obecnie. Uppland, z którego miał się wywodzić Ruryk, graniczył z Norrlandem, który był regionem, na którym w jego czasach germańska ludność mogła jeszcze nie dominować. Znaleziska archeologiczne wskazują, że plemiona ugrofińskie i bałtyckie miały większy udział w penetracji Rusi niż się powszechnie uważa.

W 2006 roku zaczęto przeprowadzać badania nad Y-DNA największych rosyjskich rodów skoligaconych z legendarnym Rurykiem, pod kierownictwem dr Andrzeja Bajora. Okazało się, że wśród potomków Włodzimierza Monomacha dominuje haplogrupa N1c1, powszechna wśród Finów bałtyckich i na ziemiach, gdzie w przeszłości dominowała ludność mówiąca językami ugrofińskimi (Łotwa, północna Szwecja i Rosja). Wykryto też mutację DYS390=23, powszechnie występującą u Finów, Estończyków i Liwów, ale rzadkiej u Karelów i Wotów, czyli grup żyjących na terenie Rosji. Badania nie wykazały istnienia haplogrupy R1 typowej dla północnych ludów germańskich[27]. Estoński badacz Pekka Erelt przypuszcza, że wielką wodą, o której wspominała kronika Nestora, nie był Bałtyk lecz jezioro Pejpus, na zachód od którego mieszkało plemię Estów[28].

Inne teorie[edytuj | edytuj kod]

Według wersji zachodniosłowiańskiego pochodzenia, Ruryk miałby pochodzić z obodryckiego miasta Rerik, a Waregami mieliby być Wagrowie, jedno z plemion Obodrytów. Inne hipotezy zakładały że Ruryk miałby pochodzić z plemion Pomorzan lub Ranów. Obecność haplogrupy R1a świadczy o skoligaceniu z rodami słowiańskimi i stwierdzono ją u potomków Olega Gorysławicza. Zwolennicy tej hipotezy mówią że żona Jarosława Mądrego, Ingegerda miała mieć romans z Olafem II, o czym mówi jedna z norweskich sag, a po której to wizycie urodził się Wsiewołod I, ojciec Włodzimierza Monomacha którego potomkowie dziedziczyli haplogrupę N1a1, co oznaczałoby że potomkami Ruryka są właśnie książęta wywodzący są linię od Olega[29][30][31]. Istnieją także domysły, że Ruś która miała przyjść do Nowogrodu to w rzeczywistości Prusowie.

Postać legendarna[edytuj | edytuj kod]

Pod jednym tylko 862 rokiem kronikarz umiejscawia powstanie Słowian, przywołanie Waregów, rozsiedlenie wojów Ruryka i odejście Askolda i Dira z jego ekipy, raczej jest wątpliwe by to wszystko wydarzyło się w tym jednym roku, szczególnie dlatego że kronikarz zawiera pod tym rokiem także informacje powszechnie kojarzoną z rokiem 864, natomiast pozostałych lat do 866 roku jak i od 867 do 879 nie zapisuje, pozostawiając je pustymi, co sugeruje że miał bardzo nikłą wiedzę na temat tych wydarzeń lub korzystał za zmyślonych bądź sam zmyślał te historie[32]. Badacze tekstu Powieści minionych lat uznają ten fragment za wstawkę kronikarza, który jak sam pisze pod 1114 rokiem odwiedził Ładogę, stąd też miał połączyć kilku istniejących na północy Rusi legend dotyczących wareskich kniaziów w jednego Ruryka[33], możliwie jest także że legendę tą utrzymywali spadkobiercy Rangvalda Ulfsona(szw.) zwanego Starym, jarla Västergötland, który w 1019 został podsadnikiem w Ładodze za czasów Jarosława Mądrego. Także do czasów tego kniazia miałby odnosić się kolejne dodanie do legendy - bunt Wadima Chrobrego - który miałby obrazować właściwie podobne zdarzenie za czasów panowania Jarosława w Nowogrodzie. Innym problemem jest nienaturalne długości życia pierwszych Rurykowiczów, co prawda nie niemożliwe, ale jednak mało prawdopodobne - Ruryk umiera i pozostawia syna, który mimo, że nabiera wieku sprawnego dalej jest odsunięty od władzy. Syn Światosław rodzi się kiedy Igor ma 63 lata[34]. Kolejnym problemem jest przydział miast przez braci Ruryka: Izborsk co prawda istniał w owym czasie jednak był osadą w pełni słowiańską, w odróżnieniu od pobliskiego Pskowa, natomiast Białooziersk według badań archeologicznych znad jeziora Białego powstał dopiero w wieku X i znajdował się początkowo przy ujściu tego jeziora, śladów innych osad nad brzegami tego jeziora z IX wieku nie znaleziono[35]. Powieść mówi wprost że od tych Waregów którzy przybyli w 862 roku nazwała się Ruś, choć istnieją źródła wcześniejsze które już notują Ruś, możliwie że na obszarach kijowszczyzny (Geograf Bawarski). W końcu badania genetyczne dynastii Rurykowiczów pokazały że posiadają oni haplogrupy R1a (linia od Olega Światosławicza), I2 oraz N1c1 (linia od Włodzmierza Monomacha), co niektórzy badacze interpretują jako dowód na nie istnienie jednego protoplasty Rurykowiczów, a książęta ruscy wywodzili się od różnych przodków. Warto także zaznaczyć że praktycznie do czasów Olgi Państwo Ruskie funkcjonowało bardziej na zasadzie plemiennej federacji niż państwa z administracją, a władza centralna bardziej ograniczała się do pobierania uroku (tj. daniny) z podległych plemion[36].

Duża część historyków uważa że Ruryk jak i jego następca Oleg, nawet jeśli byli postaciami historycznymi, to w czasach pisania Powieści minionych lat byli już legendami, co do których nawet imion nie możemy być pewni. Mogą oczywiście zawierać pewne prawdziwe fakty, jednak giną one w natłoku narracji ustnej i wielokrotnie zmienianej przez kronikarzy-kopistów historii początków ruskiego. Jeśli Ruryk byłby postacią historyczną, jak uważa część naukowców, to i tak mamy za mało informacji dotyczącej ówczesnej Rusi, Skandynawii i Słowiańszczyźnie aby zidentyfikować z jakimś konkretniejszym narodem, regionem bądź dynastią.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Историческо-Археологическая Комиссия Академии Наук СССР, Полное Собрание Русских Летописей, т. 1 Лаврентьевская Летопись, Ленинград 1926-1929, с. 14.
  2. "Rurik remained in power until his death in 879. His successors (the Rurik Dynasty) however, moved to the capital to Kiev and founded the state of Kievan Rus, which persisted until 1240, the time of Mongol invasion."[w:] Capitalises: Webster's Quotations, Facts and Phrases. Icon Group International, Inc. 2008. s. 350.
  3. "The name of Russian, under the form of Ros, Rhos, Russ, was in the ninth century synonymous with that of Scandinavian or Norseman, and later also to the Slavs who peopled the region" [w:] Capitalises: Webster's Quotations, Facts and Phrases. Icon Group International, Inc. 2008. s. 350.
  4. "Tak polski Dago był Normanem jak ruski Ruryk. Obaj byli twórcami dynastii. Nie jest, co prawda pewne, ale prawdopodobne że Ruryk, wódz wikingów, zdobył skandynawską Birke i był postacią znaną w rocznikach frankońskich." [w:] Wojciech Myślenicki. Piastowski nurt Odry. 1972. s. 132.
  5. Jewgienij Anisimow, Historia Rosji. Od Ruryka do Putina, Warszawa 2017, s.9
  6. zobacz na przykład Государственная Археографическая Комиссія Российской Академии Наук, Полное Собраніе Русскихъ Лѣтописей, т. 2 Ипатьевская Лѣтопись, Петроградъ 1923, с. 16
  7. Археографическая Комиссія, Полное Собраніе Русскихъ Лѣтописей, т. 9 Лѣтописный сборникъ, именуемый Патріаршею или Никоновскою лѣтописью, Санктпетерсбург 1862, с. 16.
  8. Татищев В. Н. Об истории Иоакима
  9. Borys Rybakow, Pierwsze wieki historii Rusi, przeł Andrzej Olejarczuk, Warszawa 1983, s. 103.
  10. Клейн Л. С. Норманизм — антинорманизм: конец дискуссии // Stratum plus. — 1999. — № 5. — С. 91—101.
  11. Nicholas Riasanovsky, Mark Steinberg, HistoriaRosji, tłum. Anna Bednarczyk, Tomasz Tesznar, Kraków 2009, s. 23
  12. Władysław Duczko, Ruś wikingów, Warszawa 2007, s. 11
  13. Giles Flesher, Of the Russe Common Wealth. Or, Maner of gouernement of the Russe emperour, (commonly called the Emperour of Moskouia) with the manners, and fashions of the people of that countrey, London 1591 [www:]https://books.google.pl/books?id=XDs8AAAAcAAJ&pg=PA14-IA2&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false, dostęp: 077.07.2018r.
  14. Michał Karamzin, Historya panstwa rossyiskiego, t. 1, tł. Grzegorz Buczyński, Warszawa 1824
  15. Nicholas Riasanovsky, Mark Steinberg, HistoriaRosji, tłum. Anna Bednarczyk, Tomasz Tesznar, Kraków 2009, s. 23
  16. Мельникова, Елена Александровна, pashuto.ru [dostęp 2018-07-03].
  17. R. Kohlheim, V. Kohlheim, Duden Lexikon der Vornamen, wyd. 3, Mannheim 1998 ​ISBN 3-411-04943-X
  18. Wanda Janowowa. Słownik imion 1991. s. 232.
  19. Norman Davies. Zaginione królestwa. Kraków 2010. s. 253.
  20. "za punkt wyjścia przyjmują postać staroszwedzką rodr o pierwotnym znaczeniu wiosłowanie oraz wtórnym "wojenna wyprawa morska". [w:] Władysław Kowalenko. Słownik starożytności słowiańskich. t. 1991. s. 576; "believed by many etymologists to be derived from the Old Norse word rodr, "rowing waterway", [w:] Magnús Magnússon. Vikings 1980 s. 111; "word represented in ON. by- rodr, a rowing, rowing-way, waterway, (cf. NE. "roads")" [w:] Gwyn Jones. A history of the Vikings. 2001. s. 247.; w starszej literaturze "etymology of the name is Old Swedish rodr (rudder) Sweden. Victor Alfred Nilsson 1899. s. 48.
  21. = news Gediminas and Rurik, agnatic kinsmen ?
  22. Барабанов, О. Н. Рюриковичи или Олафовичи: гипотеза об Y-гаплогруппе I2 у Рюрика по данным ДНК его возможных потомков // Пространство и Время. — 2015. — № 3 (21)
  23. Rurikid Dynasty DNA Project, www.familytreedna.com [dostęp 2018-07-08].
  24. Alexander Nazarenko: Rjurik и Riis Th., Rorik // Lexikon des Mittelalters. VII. 1995.
  25. Константин Цукерман, Перестройка древнейшей русской истории [W:] Институт Истории Материальной Культуры РАН, Новгородский Государственный Университет им. Ярослава Мудрого, У истоков русской государственности, Санкт-Петербург 2007.
  26. Eero Kuussaari: Suomen Suvun Tiet. 1935.
  27. Jak narodziła się Ruś?
  28. = news 300 lat od włączenia Rosji do Estonii (300 aastat Venemaa ühendamisest Eestiga)
  29. Барабанов, О. Н. Рюриковичи или Олафовичи: гипотеза об Y-гаплогруппе I2 у Рюрика по данным ДНК его возможных потомков // Пространство и Время. — 2015. — № 3 (21), стр. 203, 204
  30. Т. Н. Джаксон, Олав Харальдссон // Древняя Русь в свете зарубежных источников. Т. V. Древнескандинавские источники / сост. Г. В. Глазырина, Т. Н. Джаксон, Е. А. Мельникова. М.: Русский фонд содействия образованию и науке. 2009, стр. 62
  31. Долгов В. В. Генетические исследования и история Древней Руси // Современная наука: актуальные проблемы теории и практики. Гуманитарные науки. — 2011. — № 3.
  32. Władysław Duczko, Ruś wikingów, Warszawa 2007, s.71
  33. Шахматов А. А. Сказание о призвании варягов: (Посвящается памяти А. Н. Пыпина) // Известия Отделения русского языка и словесности Императорской Академии наук. — СПб., 1904. — Т. IX, Кн. 4 — С. 284—365
  34. Władysław Duczko, Ruś wikingów, Warszawa 2007
  35. С. Д. Захаров Исследования средневекового Белоозера // Археологические открытия. 1991—2004 гг. Европейская Россия / отв. ред. Макаров Н. А..
  36. Jewgienij Anisimow, Historia Rosji. Od Ruryka do Putina, Warszawa 2017, s.9

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nestor, Powieść minionych lat, przełożył i opracował Franiszek Sielicki, Wrocław 1999, ​ISBN 83-04-04448-X​.