Ruś Kijowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Рѹсь
Ruś Kijowska
862–1240
Język urzędowy staro-cerkiewno-słowiański, ruski
Stolica Nowogród Wielki (862-882)
Kijów (882-1169)
Włodzimierz i inne niezależne ośrodki (1169-1240)
Ustrój polityczny monarchia
Typ państwa wielkie księstwo
Ostatnia głowa państwa wielki książę (ostatni) Jarosław II (1238–1246)
przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego
862
Zależność polityczna od Złotej Ordy 1240
Religia dominująca pogaństwo później prawosławie
Mapa

Ruś Kijowska (st.rus. Рѹсь / Rus’, рѹсьскаѧ землѧ / ruskaja ziemlja, gr. Ῥωσία / Rhossía, łac. Russia, od XII wieku także Ruthenia[1][2], st.nord. Garðaríki) – średniowieczne państwo feudalne w Europie Wschodniej, którego centrum w okresie jego rozkwitu leżało w środkowym Naddniestrzu wokół Kijowa[3]. Najstarsze źródło do historii Rusi Kijowskiej Powieść lat minionych wiąże początki państwa z rokiem 862, w którym wódz Waregów Ruryk przybył do Nowogrodu Wielkiego w celu zażegnania sporów pomiędzy plemionami wschodniosłowiańskimi i fińskimi. Postać Ruryka jest jednak na wpół legendarna[4], a współczesna historiografia ukraińska wiąże silniej powstanie państwa z ustanowieniem stolicy w Kijowie w roku 882 oraz legendarnym założeniem miasta Kijowa przez trzech braci Kija, Szczeka i Chorywa. Książę jaki rządził Kijowem nosił tytuł wielkiego księcia (seniora) i był traktowany jako włodarz Rusi.

Dominującą grupą ludności Rusi Kijowskiej była od początku ludność słowiańska, to jednak jego powstanie wiązane jest z Waregami (Wikingami, Skandynawami), jacy prowadzili handel na szlaku „od Waregów do Greków” prowadzący rzeką Dnieprem. Ludność wareska uległa na Rusi całkowitej asymilacji, a ludność fińska uległa tylko częściowej asymilacji ze Słowianami[5].

Ruś Kijowska przeżywała okres świetności w okresie rządów Włodzimierza Wielkiego (960-1015), za którego panowania dokonał się chrzest Rusi w roku 988 i Jarosława Mądrego (978 -1054)[6]. Po jego śmierci roku Ruś Kijowska weszła w okres rozbicia dzielnicowego, przy czym władcy z różnych dzielnic, starali się zawładnąć Kijowem, ubiegając się o tytuł wielkiego księcia (seniora).

Od połowy XII wieku Ruś Kijowska uległa osłabieniu wskutek sporów wewnętrznych, a także gospodarczemu m.in. wskutek upadku szlaku handlowego północ - południe co było wynikiem utworzenia Cesarstwa Łacińskiego w wyniku czwartej wyprawy krzyżowej (1202-1204) i tworzeniem się szlaków handlowych wschód-zachód na Morzu Śródziemnym. Ostateczny cios państwu zadał podbój Rusi przez Mongołów, co związane było m.in. z upadkiem i zniszczeniem Kijowa w 1240 roku. Moment ten oznaczany bywa za koniec Rusi Kijowskiej, choć historiografia ukraińska uważa księstwo halicko-włodzimierskie za kontynuację państwowości staroruskiej[7].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Termin Ruś Kijowska pochodzi z XIX wieku jako nazwa państwa staroruskiego, co jest produktem historiografii rosyjskiej szukającej sposobu periodyzacji dziejów Rosji. Źródła historyczne mówią o nazwach takich jak Ruś (Рѹсь) i Ziemia Ruska (рѹсьскаѧ землѧ), grecka Ῥωσία (Rhossía) i łacińska nazwa Russia (od XII wieku także Ruthenia)[1][2].

Etymologia słowa „Ruś” zawsze wzbudzała kontrowersje. Dawniej wywodzono go od nazwy starożytnego plemienia Roksolanów[8] od słowa rossieje, co oznacza rozsiane (po ziemi, daleko)[9], nazw topograficznych i innych. Współcześni językoznawcy wywodzą najczęściej nazwę „Ruś” od nazwy waregów „Rus-” / „Ros-” (wzmiankowanej od 839 roku[10]) i łączą ją z ugrofińskim „ruotsi”, które oznacza „mieszkańców wybrzeża”. Finowie do dzisiaj nazywają tak Szwedów, od których słowo to mogli przejąć, gdyż roslag oznacza w staronordyjskim „wybrzeże”. Najprawdopodobniej właśnie od Waregów nazwę Ruś przejęli Słowianie Wschodni[11][12].

Termin Ruś kojarzony jest często z terminem Rosja z uwagi na podobieństwo dźwiękowe. W istocie nazwa Rosja pochodzi z XVII wieku, gdy powstało cesarstwo rosyjskie utworzone przez Piotra I m.in. wskutek zwycięstwa nad hetmanem Ukrainy Lewobrzeżnej Iwanem Mazepą (Janem Kołodyńskim), co ugruntowało panowanie Moskwy na wschodnich terenach dzisiejszej Ukrainy. Termin cesarstwo rosyjskie zastąpił dawniejszą nazwę Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i carstwa wszechrusi.

Termin Ruś kojarzony jest też z terminem Rusini oznaczającego rdzenną ludność terenów obecnej Ukrainy w okresie poprzedzającym ukształtowanie się nowoczesnej świadomości narodowej w wyniku XIX-wiecznych procesów narodowotwórczych. Nazwa Rusini zanikła wraz z ukształtowaniem się współczesnej narodowej świadomości ukraińskiej. Rusinami nazywają się jeszcze nieliczne grupy ludności na Zakarpaciu, w Słowacji i Wojwodinie.

Nazwa Ruś ma dziś w zasadzie charakter wyłącznie historyczny, choć nadal budzi kontrowersje i nieporozumienia w kontekście rosyjsko-ukraińskich sporów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ekspansja terytorialna Rusi w latach 862–980

Powstanie państwa ruskiego[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Narodziny Rusi, Ruski kaganatRusowie.

Rok 862, w którym wódz Waregów Ruryk przybył do Nowogrodu Wielkiego w celu zażegnania sporów pomiędzy poszczególnymi plemionami wschodniosłowiańskimi (Słowianie Ilmeńscy, Krywicze) i fińskimi (Czudź – prawdopodobnie ówczesna nazwa Wotów, Weś), to symboliczna data powstania państwa ruskiego[12]. Zgodnie z pierwszą staroruską kroniką zwaną Powieścią minionych lat, Ruryk miał zostać zaproszony do Nowogrodu przez zwaśnione plemiona, które zgodziły się przekazać mu władzę:

Legenda o Ruryku: lata 6370 [czyli rok 862 – Ruś wzorem Bizancjum liczyła lata od początku świata] wygnali Waregów za morze i nie dali im dani; i sami poczęli się rządzić i nie było u nich sprawiedliwości; i powstał ród przeciw rodowi, były zwady i poczęli wojować sami ze sobą. Powiedzieli sobie: Poszukamy księcia, by nami władał według porządku i prawa. Szli za morze ku Waregom ku Rusi, bowiem tak się zwali ci Waregowie Rusią jako się drudzy zowią Szwedami, inni Normanami, Anglami a inni Gotami; takoż i ci się zwali. Rzekli Rusi Czudowie, Słowianie, Krywicze i Wesowie: Ziemia nasza wielka jest i obfita, a ładu w niej nie ma; pójdźcie więc rządzić i władać nami.

I wybrali się trzej bracia z rodami swoimi, wzięli z sobą wszystką Ruś i przyszli do Słowian najprzód i obwarowali gród Ładogę i siadł Ruryk najstarszy w Ładodze, a drugi Sineus w Białym Jeziorze, a trzeci Truwor w Izborsku. Od tych Waregów Nowogrodzianie nazwani zostali Rusią; i są dziś ludzie nowogrodzcy rodu waregskiego, a pierwej byli Słowianami. Po dwóch zaś latach umarł Sineus i brat jego Truwor. I objął Ruryk sam wszystką ziemię i przyszedłszy nad Ilmen obwarował gród nad Wołchowem i nazwał go Nowogród. I osiadł w nim jako książę i rozdawał dostojnikom swoim włości i grody. A w tych grodach Waregi są przybysze, zaś pierwsi osadnicy są w Nowogrodzie Słowianie[13].

Ruryk po 862 roku zdołał skupić pod swymi rządami część Waregów, plemion wschodniosłowiańskich (Słowianie Ilmeńscy, Krywicze i Połoczanie), plemion fińskich (Wotowie, Weś, Meria, Muroma i Mieszczera) i jedno bałtowskie plemię Goladź. Być może niektóre z tych plemion zostały przyłączone do Rusi dopiero przez następców Ruryka – Olega Mądrego lub Igora. Wyprawa Olega Mądrego na Kaganat Chazarski i Kijów (882) doprowadziła do opanowania szlaków handlowych ze Skandynawii do Morza Czarnego. Państwo staroruskie pod rządami Olega podbiło kilka dużych plemion słowiańskich (kolejno: Radymiczy, Polan, Siewierzan i Drewlan), podporządkowując je nowemu centrum w Kijowie, likwidując zarazem ich zależność od zjudaizowanych Chazarów, którym musieli posyłać co roku „miecz i drogocenne futra od każdego dymu”. Sami Waregowie odgrywali do XII wieku określoną rolę w rozwoju tego kraju, przede wszystkim jako wojowie i kupcy. Ruskie wyprawy kupieckie i wojenne docierały do Bizancjum, krajów arabskich, Kaukaz, nad Morze Kaspijskie, do Iranu, Uralu, Biarmi czy Permu. Dynastia Rurykowiczów pochodzenia wareskiego zdołała utrzymać swoje rządy w państwie ruskim, stale rozszerzając jego granice.

Oleg Mądry z przyczyn geopolitycznych przeniósł w 882 roku stolicę swego państwa z Nowogrodu Wielkiego (Holmgard) do Kijowa (Kaenugard), co dało początek Rusi Kijowskiej. Nowogród Wielki pozostawał jednak aż do końca XII wieku największym miastem ruskim. Z czasem staronordyjską nazwę Gardariki, oznaczającą pierwotnie Ruś Północną z głównym ośrodkiem w Nowogrodzie, przeniesiono na całą Ruś Kijowską[14]. Państwo staroruskie było początkowo luźnym związkiem plemion czy księstw, które do lat 50. X wieku zachowały szeroką autonomię. Wielcy książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922–945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel[5].

Rozwój państwa i okres świetności Rusi Kijowskiej[edytuj | edytuj kod]

Rządząca w latach 945–957 księżna Olga scentralizowała państwo, stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I, podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym, wybrzeże kaspijskie, do ujścia Wołgi, na Kaukaz oraz Bałkany. W 968 roku Światosław I na czele 60-tysięcznej armii przeprawił się przez Dniepr i dotarł, idąc wzdłuż Morza Czarnego, do delty Dunaju. W Dobrudży zastąpiła mu drogę 30-tysięczna armia bułgarska cara Borysa II. Została jednak rozgromiona w pierwszej bitwie. Wojska ruskie zdobyły około 80 twierdz bułgarskich, umacniając się na północnym wschodzie państwa bułgarskiego. Światosław obrał sobie za siedzibę Presławiec nad Dunajem. W innych wyprawach zdobył Sarkiel (Białą Wieżę) nad Donem, Tmutarakań nad Morzem Czarnym, Itil nad Wołgą i Semander w Dagestanie. Tylko w Sarkielu i Tmutarakaniu władza ruska zdołała się utrzymać przez dłuższy czas (ok. 988–1100).

W XI wieku nastąpiła ekspansja terytorialna Rusi w kierunku północnym, która sięgnęła wybrzeży Morza Białego i dorzecza Dźwiny Północnej. Ruś podporządkowała sobie tereny zamieszkiwane przez ludy fińskie: Czudź Zawołocką, Karelów i częściowo Wschodnich Saamów. Ruś podejmowała również próby ekspansji w kierunku zachodnim. Swoją przynależność państwową kilkukrotnie zmieniały tzw. Grody Czerwieńskie. Zdobyte w 981 roku wraz z Przemyślem przez księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego, zostały w 1018 roku odzyskane przez Bolesława Chrobrego w czasie wyprawy kijowskiej, by w 1031 zostać ponownie opanowane przez Jarosława I Mądrego. Po przesiedleniu w okolice Kijowa części ludności lechickiej i rutenizacji pozostałej, ziemie te stanowiły zachodnią część Rusi Czerwonej, a ich nazwa zanikła. W 1030 roku Jarosław Mądry podbił tereny obecnej wschodniej Estonii i założył gród Jurjew, dzisiejsze Tartu. Rusini nałożyli kontrybucję na ludność tubylczą i pobierali ją aż do 1061, kiedy Jurjew został spalony przez jedno z lokalnych plemion. Odbudowany przez Wsiewołoda Mścisławicza, padł ofiarą ognia ponownie 1138. Po kolejnej odbudowie stał się największym ruskim grodem na zachód od Pskowa. Na terenach dzisiejszej Łotwy Ruś prowadziła ekspansję wzdłuż rzeki Dźwiny, w kierunku Rygi. Ekspansja ta była następnie kontynuowana przez niezależne od 1132 roku Księstwo Połockie i wydzielone z niego księstwa cargradzkie (jersikskie, ok. 1190–1239) i kukonoskie (ok. 1180–1208). Silny wpływ polityczny i kulturowy miała Ruś na tereny Zakarpacia i późniejszej Mołdawii.

Czasy panowania Jarosława I Mądrego i Włodzimierza Wielkiego stanowiły okres zarówno najszerszego rozwoju terytorialnego Rusi Kijowskiej jak rozwoju kultury. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyńskiego Anną Porfirogenetką książę Włodzimierz I w 988 roku przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa wschodniego rytu religię państwową. Małżeństwo z siostrą cesarza (żaden inny władca średniowiecznej Europy nie uzyskał takiego przywileju) dawała Włodzimierzowi silną pozycję polityczną poprzez bliskie stosunki z Bizancjum. Kijów był w tym okresie jednym z największych miast na kontynencie. Na szczególną uwagę zasługuje budownictwo sakralne w Kijowie tamtego okresu, którego część zachowana została do czasów dzisiejszych.

Na uwagę zasługuje też ówczesne piśmiennictwo i kronikarstwo. W okresie największej świetności na Rusi powstało monumentalne dzieło kronikarskie Powieść minionych lat autorstwa Nestora. Innymi wybitnymi zabytkami piśmiennictwa z tego kresu jest Ewangeliarz Ostromira z lat 1056–1057 i następne dzieła Izbornik Światosława z 1073, oraz Ewangeliarz z Reims, księżniczki Anny wydanej za króla Francji oraz Pateryk kijowsko-pieczerski. Ławra Peczerska, zespól klasztorów na brzegu Dniepru stanowił znaczący ośrodek intelektualny europejskiego średniowiecza.

 Osobny artykuł: Literatura Rusi Kijowskiej.

Umierając w 1054 roku Jarosław I Mądry podzielił państwo między swoich synów. Ustanowione przez Jarosława I zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozbiciu jedności politycznej kraju. Podział na dzielnice usiłowali przezwyciężyć książęta ruscy na zjeździe w Lubeczu. Utalentowany władca kijowski Włodzimierz Mononach przywrócił autorytet wielkiego księcia hamując proces rozdrobnienia feudalnego[15]. Władca ten zasłynął jako pogromca Połowców. koczowniczych plemion najeżdżających Ruś od południowego wschodu. Źródłem mówiącym o jego walkach z koczownikami jest Pouczenie, zawierające rady księcia dla jego dzieci. Syn Monomacha Mścisław kontynuował politykę ojca, nie osiągając jednak takich jak on sukcesów.

Rozbicie dzielnicowe Rusi[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Mścisława w roku 1132 wzięły górę tendencje odśrodkowe i Ruś weszła w okres rozdrobnienia feudalnego. Poczucie jedności zaczęło zanikać i zapanowało rozprzężenie i każda z 12 dzielnic zaczęła prowadzić własne życie polityczne[16].

Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem, byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. Kijów był w dalszym ciągu symbolem władzy zwierzchniej, wielokrotnie był więc zdobywany i plądrowany. Szczególnie dotkliwym był najazd księcia rostowsko-suzdalskiego Andrzeja Bogolubskiego w 1663, a następnie najazd Połowców w 1203 roku[17].

W XII wieku Ruś Kijowska zaczęła się rozpadać na konkurujące ze sobą dzielnice (księstwa)[18]. Na północy istniała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo połockie, na południowym zachodzie księstwa Halickie i Wołyńskie. W centralnej części najistotniejsze były księstwa: Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowsko-Suzdalskie i Riazańskie, na południowym wschodzie czernihowskie i perejasławskie. Poszczególne księstwa ruskie nie podporządkowywały się wielkiemu księciu kijowskiemu. które w istocie stały się niezależne. W 2. połowie XII wieku Kijów ostatecznie stracił swoje znaczenie polityczne na rzecz innych ośrodków. W 1169 roku udzielny książę włodzimiersko-suzdalski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów, uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. jak wielu przed nim, jak i po nim. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy, lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam przez pewien czas podległych sobie książąt (pierwszym był jego młodszy brat Gleb Jurijewicz). Od tej pory w Kijowie zasiadali książęta, pozostający najczęściej w stosunku lennym do innych książąt ruskich, a następnie głów obcych państw[19]. W ten sposób Andrzej Bogolubski oddzielił na Rusi rolę seniora od miejsca jego rezydowania[20]. Z czasem na Rusi tytułem wielkoksiążęcym zaczęli się posługiwać oprócz książąt kijowskich i włodzimierskich władcy księstw: moskiewskiego, twerskiego, suzdalskiego i niżnonowogrodzkiego, riazańskiego, prońskiego, jarosławskiego i permskiego[21]. Odmiennie od tej tradycji władcy halicko-wołyńscy przyjęli w XIV wieku tytuł króla Małej Rusi[22].

Rozdrobnienie feudalne, jakie w dziejach wielu państwowości, takich jak polska czy hiszpańska, było tylko epizodem i kończyło się ponowną integracją, w przypadku Rusi Kijowskiej zakończyło się trwałym upadkiem.

Upadek Rusi Kijowskiej[edytuj | edytuj kod]

Od początku XIII wieku rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak została zmuszona uznać zwierzchność Mongołów i opłacać trybut. Mongołowie nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt ruskich i miał prawo zwracania się o pomoc do chana.

Korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, Litwa w latach 1240–1392 podbiła większość zachodnich księstw ruskich, a samo państwo litewskie szybko uległo zruszczeniu. Jako pierwsze zostały podbite i przyłączone do Litwy ziemie dzisiejszej Białorusi – księstwa Połockie i Pińskie[23][24]. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320[25]) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 roku bezpośrednio do niej wcielona[26]. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze zostali pozbawieni władzy w Kijowie, po czym emigrowali do Briańska, a następnie Riazania[27]. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340–1392) zostało zlikwidowane księstwo halicko-wołyńskie, a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

Rozdrobnienie feudalne, jakie w dziejach wielu państwowości, takich jak polska czy hiszpańska, było tylko epizodem i kończyło się ponowną integracją, w przypadku Rusi Kijowskiej zakończyło się trwałym upadkiem.

Współczesne spory o interpretacje i dziedzictwo Rusi Kijowskiej[edytuj | edytuj kod]

Dzieje Rusi Kijowskiej są przedmiotem zasadniczego sporu między historiografią ukraińską i rosyjską. W obu przypadkach Ruś Kijowska uważana jest za początek odpowiednio państwa ukraińskiego i rosyjskiego[28][29]. Historiografia rosyjska stara się wykazać, że Ruś Kijowska stanowi początek państwowości rosyjskiej. Wyakcentowuje się legendarny początek państwa w Nowogrodzie. Silnie podkreśla się też że od 1132 roku poszczególne księstwa ruskie zaczęły wypowiadać posłuszeństwo wielkiemu księciu kijowskiemu co prowadziło do upadku jedności politycznej Rusia Andrzej Bogolubski (1111-1174) oddzielił na Rusi rolę wielkiego księcia (seniora) od miejsca jego rezydowania umieszczając swoją siedzibę we Włodzimierzu nad Klaźmą (czyli na terenie dzisiejszej Rosji). Daje to też początek gałęzi dynastii Rurykowiczów, która następnie rządzić będzie w państwie moskiewskim aż do połowy aż do połowy XVI wieku. Podkreśla się upadek Rusi od w drugiej połowie XI i wieku XII, a w szczególności samego Kijowa, aby tym samym podkreślić znaczenie ziem pólnocno-wschodnich na których ukształtuje sie przyszła Rosja. Stwierdza się, że ziemie ukrainne nie odgrywały żadnej decydującej roli w sztuce ruskiej. Dawne, wielkie świątynie kijowskie uległy jeszcze przed najazdem tatarskim zaniedbaniu, następnie popadły w ruinę i były opuszczane przez duchowieństwo[30].

Zdaniem historiografii ukraińskiej to przede wszystkim terytorium współczesnej Ukrainy, związanej w średniowieczu z Bizancjum, jest miejscem dziejów Rusi Kijowskiej, co czyni ją też początkiem państwowości ukraińskiej, a pretensje Rosji do dopatrywania się w Rusi Kijowskiej początków państwa moskiewskiego uważa się za produkt długotrwałej rosyjskiej dominacji politycznej[31]. Najważniejsze zabytki z czasów Rusi Kijowskiej i ją symbolizujące, takie jak Cerkiew Św.Zofii czy Ławra Pieczerska znajdują się również w Kijowie. W historiografii ukraińskiej, a także polskiej i niemieckiej panuje pogląd, że dziedzictwo Rusi Kijowskiej przejęło księstwo halicko-włodzimierskie[32][33]. Twórca nowoczesnej historiografii ukraińskiej Mychajło Hruszewski uznał Ruś Kijowską za początek ukraińskich dziejów.

Przez długi czas brak niepodległego państwa ukraińskiego dawał ogromną przewagę historiografii rosyjskiej. Od roku 1991 sytuacja ulega zmianie i historycy ukraińscy związani z amerykańsko i kanadyjsko-ukraińską szkołą historyczną prowadzą samodzielne i szeroko zakrojone badania[34][35].

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Daty panowania Władca Portret władcy Rodzice Urodzony Zmarł
882-912 Oleg I Mądry
1899. Russian konung Oleg by Vasnetsov-2.jpg
nieznany, nieznana 845 912
912-945 Igor I Stary
Igor the Old.jpg
Ruryk I, nieznana ? 945
945-964 Olga I Kijowska
St Olga by Nesterov in 1892.jpg
nieznany, nieznana 923 969
945-972 Światosław I Zdobywca
Slav warrior from Solntsev book.jpg
Igor I Stary, Olga I Kijowska 942 972
972-978 Jaropełk I
06 History Of Russia by William Tooke.jpg
Światosław I Zdobywca, nieznana 956 11 czerwca 978
978-1015 Włodzimierz I Wielki
Vladimir I of Kiev.PNG
Światosław I Zdobywca, Malusza 958 (?) 15 lipca 1015
1015-1019 Światopełk I Przeklęty
Sviatopolk I of Kiev.jpg
Włodzimierz I Wielki, Julia Greczynka 980 1019
1019-1054 Jarosław I Mądry
Yaroslav I of Russia (Granovitaya palata, 1881-2).jpg
Włodzimierz I Wielki, Rogneda 978 20 lutego 1054
1054-1078 (3 razy na tronie) Izjasław I
Minskizjaslav.jpg
Jarosław I Mądry, Ingegerda Szwedzka 1024 3 października 1078
1073-1076 Światosław II
11 History Of Russia by William Tooke.jpg
Jarosław I Mądry, Ingegerda Szwedzka 1027 27 grudnia 1076
1076-1093 Wsiewołod I
Vsevolod yaroslavich.jpg
Jarosław I Mądry, Ingegerda Szwedzka 1029 lub 1030 13 kwietnia 1093
1093-1113 Światopełk II Michał
Michael of salonica.jpg
Izjasław I, Gertruda Mieszkówna 8 listopada 1050 16 kwietnia 1113
1113-1125 Włodzimierz II Monomach
Monomakh's hunting.jpg
Wsiewołod I, Anna Monomach 1053 19 maja 1125
1125-1132 Mścisław I Harald
Fearlessness of Mstislav.jpeg
Włodzimierz II Monomach, nieznana luty 1076 15 kwietnia 1132
1132-1139 Jaropełk II
Yaropolk II Vladimirovich.jpg
Włodzimierz II Monomach, Gytha z Wesseksu 1082 18 lutego 1139
1139 Wiaczesław I
Изяслав мстиславович.jpg
Włodzimierz II Monomach, Gytha z Wesseksu 1083 grudzień 1154
1139-1146 Wsiewołod II
Vsevolod Ol'govich.jpg
Oleg Michał, nieznana ? 1146
1146 Igor II
CvKnyazIgor.jpg
Oleg Michał, nieznana ? 19 września 1147
1146-1154 Izjasław II Pantelejmon
Ізяслав II Пантелеймон.jpg
Mścisław I Harald, Krystyna 1096 13 listopada 1154
1154-1157 Jerzy I Dołgoruki
Dolgorukiy.jpg
Włodzimierz II Monomach, nieznana XI w. 15 maja 1157
1158-1167 Rościsław I Michał
Rostislav Mstislavich.jpg
Mścisław I Harald, nieznana ? 14 marca 1167
1167-1169 Mścisław II
22 History of the Russian state in the image of its sovereign rulers - fragment.jpg
Izjasław II Pantelejmon, nieznana 15 kwietnia 1132 lub 1135 19 sierpnia 1170
Przeniósł stolicę z Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmią Andrzej I Bogolubski
Князь Андрей Боголюбский.jpg
Jerzy I Dołgoruki, nieznana 1111 29 czerwca 1174

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Godło Rosji
Historia Białorusi
Monografie
Państwo białoruskie
Pozostałe
Portale
Białoruś • Historia
Godło Rosji
Historia Rosji
Monografie
Państwo rosyjskie
Pozostałe
Portale
Rosja • Historia
Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
To jest artykuł z cyklu
Historia Ukrainy
Portal Portal Ukraina

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b А. В. Назаренко, Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX–XII вв, Moskwa: Языки русской культуры, 2001, s. 40, 42–45, 49–50, ISBN 5-7859-0085-8 (ros.).
  2. a b Paul R. Magocsi, A History of Ukraine: The Land and Its Peoples, Toronto, Buffalo: University of Toronto Press, 2010, s. 73, ISBN 1-4426-4085-5 (ang.).
  3. Leszek Podhorodecki: Dzieje Ukrainy. Warszawa: 2014, s. 27. ISBN 978-83-11-27-01.
  4. Władysław A.Serczyk, Historia Ukrainy, 2009, s.20-21, ISBN 978-83-04-04938-3.
  5. a b Kievan Rus – historical state [w:] Encyclopædia Britannica [online], 22 lutego 2016 [dostęp 2016-09-17], Cytat: Kievan Rus, first East Slavic state. It reached its peak in the early to mid-11th century (...) According to the traditional account presented in The Russian Primary Chronicle, it was founded by the Viking Oleg, ruler of Novgorod from about 879. In 882 he seized Smolensk and Kiev, and the latter city, owing to its strategic location on the Dnieper River, became the capital of Kievan Rus. Extending his rule, Oleg united local Slavic and Finnish tribes, defeated the Khazars, and, in 911, arranged trade agreements with Constantinople.
  6. Władysław A.Serczyk, Historia Ukrainy, Warszawa 2009, s. 22–26, ISBN 978-83-04-04938-3.
  7. Rozdział 3. Księstwo Halicko-Wołyńskie [w:] Орест Субтельний, Україна. Історія, Київ 1993, ISBN 5-325-00451--4.
  8. D.A. Maczinskij: Niektoryje problemy etnogeografii wostocznojewropejskich stiepiej wo II w. do n.e.– I w. n.e. // Archeologiczeskij sbornik Gosudarstwiennogo Ermitażje. T. 16. 1974, s. 122–133. (ros.)
  9. Stryjkowski, Maciej: Kronika Polska Litewska, Żmodzka, y wszystkiey Rusi Kijowskiey, Moskiewskiey, światu świeżo pokazane. Rozdział 3. Królewiec 1582, du Gerzego Ostenbergera. Porównaj z: Brückner, Aleksander: Słownik etymologiczny języka polskiego, hasła „Rosja” i „Ruś” (Kraków: Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1927).
  10. http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Annales_Bertiani/text4.phtml?id=10252, www.vostlit.info [dostęp 2016-01-23].
  11. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1927, s. 463, 469.
  12. a b Samuel Hazzard Cross (red.), The Russian Primary Chronicle. Laurentian Text, Cambridge, Massachusetts: The Mediaeval Academy of America, 1953, s. 59–60, Cytat: 6368-6370 (860-862). The tributaries of the Varangians drove them back beyond the sea and, refusing them further tribute, set out to govern themselves. There was no law among them, but tribe rose against tribe. Discord thus ensued among them, and they began to war one against another. They said to themselves, „Let us seek a prince who may rule over us and judge us according to the Law.” They accordingly went overseas to the Varangian Russes: these particular Varangians were known as Russes, just as some are called Swedes, and others Normans, English, and Gotlanders, for they were thus named. The Chuds, the Slavs, the Krivichians, and the Ves’ then said to the people of Rus’, „Our land is great and rich, but there is no order in it. Come to rule and reign over us.” They thus selected three brothers, with their kinsfolk, who took with them all the Russes and migrated. The oldest, Rurik, located himself in Novgorod; the second, Sineus, at Beloozero; and the third, Truvor, in Izborsk. On account of these Varangians, the disuict of Novgorod became known as the land of Rus’. The present inhabitants of Novgorod are descended from the Varangian race, but aforetime they were Slavs. (ang.).
  13. Powieść minionych lat, tłum. F. Sielicki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1999.
  14. „Вся жe Русь стала называться Gardariki – «страна гардов» (= городов). На ранних этапах своeй истории Рюриково городищe (дрeвнeйший Новгород русских лeтописeй IX – X вв.) являлось рeзидeнциeй князeй – Рюрика, Олeга, откуда в 882 г.”, [w:] Anders Hedman, Анатолий Николаевич Кирпичников. Викинги и Славяне. 1998.
  15. Leszek Podhorodecki, Dzieje Ukrainy, Warszawa 2014, s. 51, ISBN 978-83-11-27-01.
  16. Leszek Podhorodecki, Dzieje Ukrainy, Warszawa 2014, s. 52, ISBN 978-83-11-27-01.
  17. Leszek Podhorodecki, Dzieje Ukrainy, Warszawa 2014, s. 53, ISBN 978-83-11-27-01.
  18. Według historyka i archeologa A. Arcichowskiego księstwa ... XI-XIII wieku były tworami efemerycznymi i nie ustalonymi (przez tradycję), i granice tych księstw zmieniały się wielokrotnie w ciągu stulecia, zależnie od rezultatów sporów międzyksiążęcych A. Arcychowskij W zaszczitu s. 60. Słuszność temu twierdzeniu przyznał profesor Henryk Paszkiewicz w swojej pracy Początki Rusi (s. 38–39). Podobnie wypowiadał się A. Szachmatow pisząc Nie system (porządek) dzielnicowy rozdrobnił ziemię ruską; ten system mógł istnieć dlatego, że (ta) ziemia nie odczuwała swojej jedności i przeżywała w nowej dzielnicowej formie bytu dawne plemienne zawiści A. Szachmatow K woprosu, s. 354.
  19. Jaroslaw Pelenski, The Sack of Kiev of 1169: Its Significance for the Succession to Kievan Rus’, „Harvard Ukrainian Studies”, nr 11, 1987, s. 303–316 (ang.).
  20. Князь Андрей Боголюбский и его отношение к киевской Руси [w:] Wasilij Kluczewski, Русская история. Полный курс лекций, Олма-ПРЕСС Образование, Moskwa 2005, Лекция 18, ISBN 5-94849-564-7 [dostęp 2016-09-10], Cytat: Андрей впервые отделил старшинство от места: заставив признать себя великим князем всей Русской земли, он не покинул своей Суздальской волости и не поехал в Киев сесть на стол отца и деда. Известное словцо Изяслава о голове, идущей к месту, получило неожиданное применение: наперекор обычному стремлению младших голов к старшим местам теперь старшая голова добровольно остаётся на младшем месте. Таким образом, княжеское старшинство, оторвавшись от места, получило личное значение, и как будто мелькнула мысль придать ему авторитет верховной власти.
  21. Александр Ильич Филюшкин, Титулы русских государей, Москва: Альянс-Архео, 2006, s. 29–48, ISBN 5-98874-011-1.
  22. Русина О. В. Україна під татарами і Литвою. – Київ: Видавничий дім «Альтернативи» (1998), ​ISBN 966-7217-56-6​, s. 274.
  23. V. Spečiūnas. Lietuvos valdovai (XIII–XVIII a.): enciklopedinis žinynas. Wilno, 2004. s. 15–78.
  24. Encyclopedia Lituanica. Boston, 1970–1978, Vol.5, s. 395.
  25. Historians disagree on exact dating: Maciej Stryjkowski provided 1320/21, Aleksandr Ivanovich Rogov argues for 1322, C.S. Rowell for 1323, Feliks Shabul’do for 1324, Romas Batūra for 1325.
  26. Rowell, S.C., Baltic Europe, w: Michael Jones, The New Cambridge Medieval History c.1300 – c.1415, VI. Cambridge University Press, 2000, s. 707, ​ISBN 0-521-36290-3​. http://books.google.com/books?id=LOS1c0w91AcC&pg=RA1-PA707&as_brr=3.
  27. Rowell, S.C., Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, s. 1295–1345, Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series, Cambridge University Press, 1994, s. 97, ​ISBN 978-0-521-45011-9​.
  28. Andreas Kappeler, Russland und die Ukraine. Verflochtene Biographien und Geschichten, Wien/Köln/Weimar 2012, ISBN 978-3-205-78775-4.
  29. Chapter Ten Europe or Little Russia? Ukraina [w:] Anna Reid, Borderland. A Journey Through the History of Ukraine, 2000, ISBN 0-8133-3792-5.
  30. Wojsław Mole, Sztuka rosyjska do roku 1914, Wrocław, Kraków: Zakład imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1955.
  31. Tadeusz Stryjek, Jakiej przeszłości potrzebuje przyszłość? Interpretacje dziejów narodowych w historiografii i debacie publicznej na Ukrainie 1991 – 2004, Warszawa 2004.
  32. Rozdział Ziemia Halicka i Wołyńska [w:] Władysław A.Serczyk, Historia Ukrainy, 2009, ISBN 978-8304-04938-3.
  33. Galizien-Wolhynien-Litauen-Pole: Die Ukraine im 13. bis 16 Jahrhundert [w:] Andreas Kappeler, Kleine Geschichte der Ukraine, München 1994, ISBN 3-406-37449-2.
  34. Serhii Plokhy, The Gates of Europe. A History of Ukraine., 2017, ISBN 978-0-465-05091.
  35. Orest Subtelny, Ukraine. A History, Toronto 1988.