Ruś Kijowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Рѹсь
Ruś Kijowska
Księstwo Kijowskie
Ruś Nowogrodzka
862–1240 Księstwo halicko-wołyńskie
Ruś Nowogrodzka
Ruś Włodzimiersko-Suzdalska
Godło Rusi
Godło Rusi
Język urzędowy staro-cerkiewno-słowiański, ruski
Stolica Nowogród Wielki (862-882)
Kijów (882-1169)
Włodzimierz i inne niezależne ośrodki (1169-1240)
Ustrój polityczny monarchia
Typ państwa monarchia
Ostatnia głowa państwa wielki książę (ostatni) Jarosław II (1238–1246)
przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego
862
Zależność polityczna od Złotej Ordy 1240
Mapa Rusi

Ruś Kijowska (st.rus. Рѹсь / Rus', рѹсьскаѧ землѧ / ruskaja ziemlja, gr. Ῥωσία / Rhossía, łac. Russia, od XII wieku także Ruthenia[1][2], st.nord. Garðaríki) – średniowieczne państwo feudalne w Europie Wschodniej, powstałe jako luźny związek[3] plemion wschodniosłowiańskich i fińskich, rządzonych wspólnie przez dynastię Rurykowiczów pochodzenia wareskiego[4]. Dominującą grupą w państwie ruskim była od początku ludność słowiańska. Ludność wareska uległa na Rusi całkowitej asymilacji, natomiast ludność fińska uległa tylko częściowej asymilacji z Słowianami[5]. W połowie X wieku władza państwowa na Rusi została scentralizowana.

Rok 862, w którym wódz Waregów Ruryk przybył do Nowogrodu Wielkiego w celu zażegnania sporów pomiędzy poszczególnymi plemionami wschodniosłowiańskimi i fińskimi, to symboliczna data powstania państwa ruskiego[4]. W 882 roku książę nowogrodzki Oleg Mądry opanował dorzecze górnego Dniepru, zdobył Kijów i ustanowił w nim stolicę Rusi. W 1054 roku Ruś Kijowska uległa rozbiciu dzielnicowemu, przy czym władcy z różnych dzielnic, którym udało się zawładnąć Kijowem nosili tytuł wielkiego księcia (seniora) i byli w hierarchii feudalnej postawieni wyżej od pozostałych książąt ruskich. Od 1132 roku poszczególne księstwa ruskie zaczęły wypowiadać posłuszeństwo wielkiemu księciu kijowskiemu i proklamować niezależność, doprowadzając do upadku jedności politycznej Rusi. W XII wieku Kijów ostatecznie stracił swoje znaczenie polityczne na rzecz innych ośrodków, głównie Włodzimierza. W 1169 roku Andrzej Bogolubski oddzielił na Rusi rolę wielkiego księcia (seniora) od miejsca jego rezydowania[6]. Od tej pory w Kijowie zasiadali książęta pozostający najczęściej w stosunku lennym do innych książąt ruskich a następnie głów obcych państw[7]. W 1240 roku na skutek najazdu mongolskiego większość księstw ruskich utraciła niezależność polityczną na rzecz Złotej Ordy. Moment ten oznaczany bywa za definitywny koniec Rusi Kijowskiej.

Nazewnictwo[edytuj]

Nazwa Ruś Kijowska nigdy nie była nazwą oficjalną ani nazwą własną państwa staroruskiego. Jedynymi znanymi nazwami własnymi były: Ruś (Рѹсь) i Ziemia Ruska (рѹсьскаѧ землѧ). Również w nazwach obcych epitet „Kijowska” pierwotnie nie występuje, o czym świadczy np. grecka nazwa Ῥωσία / Rhossía i łacińska nazwa Russia (od XII wieku także Ruthenia)[1][2]. Przydomek „Kijowska” został wprowadzony w wiekach późniejszych przez historyków w celu łatwego oznaczenia państwa ruskiego sprzed najazdu Mongołów.

Etymologia słowa „Ruś” zawsze wzbudzała kontrowersje. Dawniej wywodzono go od nazwy starożytnego plemienia Roksolanów[8][9], od słowa rossieje, co oznacza rozsiane (po ziemi, daleko)[10], nazw topograficznych i innych. Współcześni językoznawcy wywodzą najczęściej nazwę „Ruś” od nazwy waregów „Rus-” / „Ros-” (wzmiankowanej od 839 roku[11]) i łączą ją z ugrofińskim „ruotsi”, które oznacza „mieszkańców wybrzeża”. Finowie do dzisiaj nazywają tak Szwedów, od których słowo to mogli przejąć, gdyż roslag oznacza w staronordyjskim „wybrzeże”. Najprawdopodobniej właśnie od Waregów nazwę Ruś przejęli Słowianie Wschodni[12][4].

Historia[edytuj]

Ekspansja terytorialna Rusi w latach 862-980

Powstanie państwa ruskiego[edytuj]

 Osobne artykuły: Narodziny Rusi, Ruski kaganatRusowie.

Rok 862, w którym wódz Waregów Ruryk przybył do Nowogrodu Wielkiego w celu zażegnania sporów pomiędzy poszczególnymi plemionami wschodniosłowiańskimi (Słowianie Ilmeńscy, Krywicze) i fińskimi (Czudź - prawdopodobnie ówczesna nazwa WotówWeś), to symboliczna data powstania państwa ruskiego[4]. Zgodnie z pierwszą staroruską kroniką zwaną Powieścią minionych lat, Ruryk miał zostać zaproszony do Nowogrodu przez zwaśnione plemiona, które zgodziły się przekazać mu władzę:

Legenda o Ruryku: lata 6370 [czyli rok 862 – Ruś wzorem Bizancjum liczyła lata od początku świata] wygnali Waregów za morze i nie dali im dani; i sami poczęli się rządzić i nie było u nich sprawiedliwości; i powstał ród przeciw rodowi, były zwady i poczęli wojować sami ze sobą. Powiedzieli sobie: Poszukamy księcia, by nami władał według porządku i prawa. Szli za morze ku Waregom ku Rusi, bowiem tak się zwali ci Waregowie Rusią jako się drudzy zowią Szwedami, inni Normanami, Anglami a inni Gotami; takoż i ci się zwali. Rzekli Rusi Czudowie, Słowianie, Krywicze i Wesowie: Ziemia nasza wielka jest i obfita, a ładu w niej nie ma; pójdźcie, więc rządzić i władać nami.

I wybrali się trzej bracia z rodami swoimi, wzięli z sobą wszystką Ruś i przyszli do Słowian najprzód i obwarowali gród Ładogę i siadł Ruryk najstarszy w Ładodze, a drugi Sineus w Białym Jeziorze, a trzeci Truwor w Izborsku. Od tych Waregów Nowogrodzianie nazwani zostali Rusią; i są dziś ludzie nowogrodzcy rodu waregskiego, a pierwej byli Słowianami. Po dwóch zaś latach umarł Sineus i brat jego Truwor. I objął Ruryk sam wszystką ziemię i przyszedłszy nad Ilmen obwarował gród nad Wołchowem i nazwał go Nowogród. I osiadł w nim jako książę i rozdawał dostojnikom swoim włości i grody. A w tych grodach Waregi są przybysze, zaś pierwsi osadnicy są w Nowogrodzie Słowianie.[13]

Ruryk po 862 roku zdołał skupić pod swymi rządami część Waregów, plemion wschodniosłowiańskich (Słowianie IlmeńscyKrywicze i Połoczanie), plemion fińskich (WotowieWeśMeriaMuroma i Mieszczera) i jedno bałtowskie plemię Goladź. Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kaganat Chazarski i Kijów (882) doprowadziła do opanowania szlaków handlowych ze Skandynawii do Morza Czarnego. Państwo staroruskie pod rządami Olega Mądrego podbiło kilka dużych plemion słowiańskich (kolejno: Radymiczy, Polan, Siewierzan i Drewlan), podporządkowując je nowemu centrum w Kijowie, likwidując zarazem ich zależność od zjudaizowanych Chazarów, którym musieli posyłać co roku „miecz i drogocenne futra od każdego dymu”. Sami Waregowie odgrywali do XII wieku określoną rolę w rozwoju tego kraju, przede wszystkim jako wojowie i kupcy. Ruskie wyprawy kupieckie i wojenne docierały do Bizancjum, krajów arabskich, Kaukaz, nad Morze Kaspijskie, do Iranu, Uralu i Biarmi (Permu). Dynastia Rurykowiczów pochodzenia wareskiego zdołała utrzymać swoje rządy w państwie ruskim, stale rozszerzając jego granice.

Oleg Mądry z przyczyn geopolitycznych przeniósł w 882 roku stolicę swego państwa z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa (Kaenugard) co dało początek Rusi Kijowskiej, staronordyjskiej Gardariki[14]. Była ona początkowo luźnym związkiem plemion czy księstw, które do lat 50. X wieku zachowały szeroką autonomię. Nowogród Wielki (Holmgard) pozostawał jednak aż do końca XII wieku największym miastem ruskim. Wielcy książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922-945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel[5].

Wzrost potęgi Rusi[edytuj]

W X wieku Ruś podbiła kolejne plemiona słowiańskie: Uliczy i Tywerców (ok. 915), Dregowiczy (X wiek), Bużan czy też Wołynian (połowa X wieku), Wiatyczy (982) i Białych Chorwatów (992). Nazwy plemion na Rusi przestały być szerzej używane w XII wieku. Rządząca w latach 945–957 księżna Olga scentralizowała państwo, stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym, wybrzeże kaspijskie, do ujścia Wołgi, na Kaukaz oraz Bałkany. W 968 roku Światosław I na czele 60-tysięcznej armii przeprawił się przez Dniepr i dotarł idąc wzdłuż Morza Czarnego do delty Dynaju. W Dobrudży zastąpiła mu drogę 30-tysięczna armia bułgarska cara Borysa II. Została jednak rozgromiona zaraz w pierwszej bitwie. Wojska ruskie zdobyły około 80 twierdz bułgarskich, umacniając się na północnym wschodzie państwa bułgarskiego. Światosław obrał sobie za siedzibę Presławiec nad Dunajem. W innych wyprawach Światosław I zdobył Sarkiel (Białą Wieżę) nad Donem, Tmutarakań nad Morzem Czarnym, Itil nad Wołgą i Semander w Dagestanie. Tylko w Sarkielu i Tmutarakaniu władza ruska zdołała się utrzymać przez dłuższy okres czasu (ok. 988–1100).

Czczym frazesem jest przelewane z podręcznika do podręcznika tradycyjne zdanie, jakoby Włodzimierz i Jarosław panowali nad niezmierzonymi obszarami, od zatoki fińskiej aż po Kaukaz, od średniej Wołgi po Karpaty. Jest to nieporozumienie powstałe stąd, że zsumowano wszystkie pomyślne wyprawy wojenne Rurykowiczów, uważając za rzecz naturalną, że te kraje, w których odnieśli zwycięstwa, przyłączyli do swego państwa.

Feliks Koneczny, Dzieje Rosji; Warszawa, 1917


W XI wieku nastąpiła ekspansja terytorialna Rusi w kierunku północnym, która sięgnęła wybrzeży Morza Białego i dorzecza Dźwiny Północnej. Ruś podporządkowała sobie tereny zamieszkiwane przez ludy fińskie: Czudź Zawołocką, Karelów i częściowo Wschodnich Saamów.

Ruś podejmowała również próby ekspansji w kierunku zachodnim. Swoją przynależność państwową kilkukrotnie zmieniały tzw. Grody Czerwieńskie. Zdobyte w 981 roku wraz z Przemyślem przez księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego, zostały w 1018 roku odzyskane przez Bolesława Chrobrego w czasie wyprawy kijowskiej, by w 1031 zostać ponownie opanowane przez Jarosława I Mądrego. Po przesiedleniu w okolice Kijowa części ludności lechickiej i rutenizacji pozostałej, ziemie te stanowiły zachodnią część Rusi Czerwonej, a ich nazwa zanikła. W 1030 roku Jarosław Mądry podbił tereny obecnej wschodniej Estonii i założył gród Jurjew, dzisiejsze Tartu. Rusini nałożyli kontrybucję na ludność tubylczą i pobierali ją aż do 1061, kiedy Jurjew został spalony przez jedno z lokalnych plemion. Odbudowany przez Wsiewołoda Mścisławicza, padł ofiarą ognia ponownie 1138. Po kolejnej odbudowie stał się największym ruskim grodem na zachód od Pskowa. Na terenach dzisiejszej Łotwy Ruś prowadziła ekspancję wzdłuż rzeki Dźwiny, w kierunku Rygi. Ekspansja ta była następnie kontynuowana przez niezależne od 1132 roku Księstwo Połockie i wydzielone z niego księstwa cargradzkie (jersikskie, ok. 1190-1239) i kukonoskie (ok. 1180-1208). Silny wpływ polityczny i kulturowy miała Ruś na tereny Zakarpacia i późniejszej Mołdawii, gdzie istniało niezależne od Kijowa ruskie Księstwo Berładzkie.

Rozbicie dzielnicowe Rusi[edytuj]

Umierając w 1054 roku Jarosław I Mądry podzielił państwo między swoich synów. Ustanowione przez Jarosława I zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozbiciu jedności politycznej kraju. Podział na dzielnice utrwalony został następnie na zjeździe w Lubeczu. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo połockie, na południowym zachodzie księstwa Halickie i Wołyńskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowsko-Suzdalskie i Riazańskie, na południowym wschodzie czernihowskie i perejasławskie. Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia.

W XII wieku Ruś Kijowska zaczęła się rozpadać na konkurujące ze sobą dzielnice (księstwa)[15]. Poszczególne księstwa ruskie zaczęły wypowiadać posłuszeństwo wielkiemu księciu kijowskiemu. Jako pierwsze niezależność ogłosiły Księstwo Połockie (1132) i Republika Nowogrodzka (1136). Następnie książęta w Kijowie stracili kontrolę nad Wołyniem (1154), Perejasławiem (1157) i Turowem (1162). W 2. połowie XII wieku Kijów ostatecznie stracił swoje znaczenie polityczne na rzecz innych ośrodków, głównie Włodzimierza. W 1169 roku książę włodzimiersko-suzdalski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy, lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt (pierwszym był jego młodszy brat Gleb Jurijewicz). Od tej pory w Kijowie zasiadali książęta, pozostający najczęściej w stosunku lennym do innych książąt ruskich a następnie głów obcych państw[7]. W ten sposób Andrzej Bogolubski oddzielił na Rusi rolę seniora od miejsca jego rezydowania[6]. Z czasem na Rusi tytułem wielkoksiążęcym zaczęli się posługiwać oprócz książąt kijowskich i włodzimierskich władcy księstw: czernihowskiego, smoleńskiego, twerskiego, moskiewskiego, jarosławskiego, suzdalskiego i niżnonowogrodzkiego, permskiego, prońskiego i riazańskiego. Odmiennie od tej tradycji władcy halicko-wołyńscy przyjęli w XIV wieku tytuł króla Małej Rusi[16].

Upadek Rusi Kijowskiej[edytuj]

Podoboje mongolsko-tatarskie[edytuj]

Od początku XIII wieku rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Mongołów. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak zmuszona była uznać zwierzchność Mongołów i opłacać trybut. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt ruskich i miał prawo zwracania się o pomoc do chana.

Podboje litewskie[edytuj]

 Osobny artykuł: Wielkie Księstwo Litewskie.

Korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, Litwa, w latach 1240–1392 podbiła większość zachodnich księstw ruskich, a samo państwo litewskie szybko uległo zruszczeniu. Jako pierwsze zostały podbite i przyłączone do Litwy ziemie dzisiejszej Białorusi - księstwa Połockie i Pińskie[122][123]. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320[124]) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 roku bezpośrednio do niej wcielona[125]. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze zostali pozbawieni władzy w Kijowie, po czym emigrowali do Briańska, a następnie Riazania[126]. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340–1392) zostało zlikwidowane Księstwo halicko-wołyńskie, a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

Próby reunifikacji[edytuj]

Władcy księstw czernihowskiego, halicko-wołyńskiego i włodzimierskiego podejmowali próby scalania ziem ruskich pod swoimi berłami. W okresie panowania tatarskiego i litewskiej ekspansji wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski. W 1240 roku pokonał Szwedów (bitwa nad Newą), w 1242 roku zakon kawalerów mieczowych (bitwa na jeziorze Pejpus) i w 1245 roku rozbił wojska litewskie. W 1249 przyjął tytuł księcia kijowskiego, a w 1252 – wielkiego księcia włodzimierskiego.

Religia[edytuj]

Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I w 988 roku przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa wschodniego rytu oficjalną religię państwową. Panujący w latach 1019-1054 Jarosław I Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Kościół stanowił początkowo metropolię w składzie Patriarchatu Konstantynopola i to właśnie patriarcha ekumeniczny dokonywał konsekracji głowy ruskiego prawosławia. Metropolita początkowo rezydował w Kijowie, następnie we Włodzmierzu, tymczasowo także w innych miastach.

Kultura[edytuj]

 Osobny artykuł: Literatura Rusi Kijowskiej.

W okresie swojej największej świetności na Rusi powstaje Ewangeliarz Ostromira z lat 1056-1057 i następne dzieła Izbornik Światosława z 1073, oraz Ewangeliarz z Reims, księżniczki Anny wydanej za króla Francji. W Ławrze Pieczerskiej powstaje monumentalne dzieło kronikarskie Powieść minionych lat autorstwa Nestora oraz Paterykiem kijowsko-pieczerskim. Od upadku w XII wieku Kijów i ziemie ukrainne nie odgrywały żadnej decydującej roli w sztuce ruskiej. Dawne, wielkie świątynie kijowskie uległy jeszcze przed najazdem tatarskim zaniedbaniu, następnie popadły w ruinę i były opuszczane przez duchowieństwo[17].

Tytuł wielkiego księcia kijowskiego[edytuj]

Daty panowania Władca Portret władcy Rodzice Urodzony Zmarł
882-912 Oleg I Mądry
1899. Russian konung Oleg by Vasnetsov-2.jpg
nieznany, nieznana 845 912
912-945 Igor I Stary
Igor the Old.jpg
Ruryk I, nieznana ? 945
945-964 Olga I Kijowska
St Olga by Nesterov in 1892.jpg
nieznany, nieznana 923 969
945-972 Światosław I Zdobywca
Slav warrior from Solntsev book.jpg
Igor I Stary, Olga I Kijowska 942 972
972-978 Jaropełk I
06 History Of Russia by William Tooke.jpg
Światosław I Zdobywca, nieznana 956 11 czerwca 978
978-1015 Włodzimierz I Wielki
Vladimir I of Kiev.PNG
Światosław I Zdobywca, Malusza 958 (?) 15 lipca 1015
1015-1019 Światopełk I Przeklęty
Sviatopolk I of Kiev.jpg
Włodzimierz I Wielki, Julia Greczynka 980 1019
1019-1054 Jarosław I Mądry
Yaroslav I of Russia (Granovitaya palata, 1881-2).jpg
Włodzimierz I Wielki, Rogneda 978 20 lutego 1054
1054-1078 (3 razy na tronie) Izjasław I
Minskizjaslav.jpg
Jarosław I Mądry, Ingegerda Szwedzka 1024 3 października 1078
1073-1076 Światosław II
11 History Of Russia by William Tooke.jpg
Jarosław I Mądry, Ingegerda Szwedzka 1027 27 grudnia 1076
1076-1093 Wsiewołod I
Vsevolod yaroslavich.jpg
Jarosław I Mądry, Ingegerda Szwedzka 1029 lub 1030 13 kwietnia 1093
1093-1113 Światopełk II Michał
Michael of salonica.jpg
Izjasław I, Gertruda Mieszkówna 8 listopada 1050 16 kwietnia 1113
1113-1125 Włodzimierz II Monomach
Monomakh's hunting.jpg
Wsiewołod I, Anna Monomach 1053 19 maja 1125
1125-1132 Mścisław I Harald
Fearlessness of Mstislav.jpeg
Włodzimierz II Monomach, nieznana luty 1076 15 kwietnia 1132
1132-1139 Jaropełk II
Yaropolk II Vladimirovich.jpg
Włodzimierz II Monomach, Gytha z Wesseksu 1082 18 lutego 1139
1139 Wiaczesław I
Изяслав мстиславович.jpg
Włodzimierz II Monomach, Gytha z Wesseksu 1083 grudzień 1154
1139-1146 Wsiewołod II
Vsevolod Ol'govich.jpg
Oleg Michał, nieznana ? 1146
1146 Igor II
CvKnyazIgor.jpg
Oleg Michał, nieznana ? 19 września 1147
1146-1154 Izjasław II Pantelejmon
Ізяслав II Пантелеймон.jpg
Mścisław I Harald, Krystyna 1096 13 listopada 1154
1154-1157 Jerzy I Dołgoruki
Dolgorukiy.jpg
Włodzimierz II Monomach, nieznana XI w. 15 maja 1157
1158-1167 Rościsław I Michał
Rostislav Mstislavich.jpg
Mścisław I Harald, nieznana ? 14 marca 1167
1167-1169 Mścisław II
22 History of the Russian state in the image of its sovereign rulers - fragment.jpg
Izjasław II Pantelejmon, nieznana 15 kwietnia 1132 lub 1135 19 sierpnia 1170
Przeniósł stolicę z Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmią Andrzej I Bogolubski
Князь Андрей Боголюбский.jpg
Jerzy I Dołgoruki, nieznana 1111 29 czerwca 1174

Niektórzy książęta kijowscy (podlegli wielkiemu księciu włodzimierskiemu)[edytuj]

Daty panowania Władca Portret władcy Rodzice Urodzony Zmarł
1175-1194 Światosław III
29 History of the Russian state in the image of its sovereign rulers - fragment.jpg
Wsiewołod III Wielkie Gniazdo, Maria 27 marca 1196 3 lutego 1252
1194-1215 Ruryk II Wasyl Rościsław I Michał, nieznana ? 1212
1249-1252 Aleksander I Newski
AlexanderNevskyTitul.jpg
Jarosław II, nieznana 30 maja 1220 14 listopada 1263

Zobacz też[edytuj]

Historia[edytuj]

Godło Rosji
Historia Białorusi
Monografie
Państwo białoruskie
Pozostałe
Portale
Białoruś • Historia
Godło Rosji
Historia Rosji
Monografie
Państwo rosyjskie
Pozostałe
Portale
Rosja • Historia
Godło Rosji
To jest artykuł z cyklu
Historia Ukrainy
Portal Portal Ukraina

Przypisy

  1. a b А. В.А. В. Назаренко А. В.А. В., Древняя Русь на международных путях: Междисциплинарные очерки культурных, торговых, политических связей IX−XII вв, Moskwa: Языки русской культуры, 2001, s. 40, 42-45, 49-50, ISBN 5-7859-0085-8 (ros.).
  2. a b Paul R.P. R. Magocsi Paul R.P. R., A History of Ukraine: The Land and Its Peoples, Toronto, Buffalo: University of Toronto Press, 2010, s. 73, ISBN 1442640855 (ang.).
  3. JohnJ. Channon JohnJ., Penguin Historical Atlas of Russia, RobertR. Hudson, London: Penguin, 1995, s. 16, ISBN 0140513264.
  4. a b c d Samuel HazzardS. H. Cross Samuel HazzardS. H. (red.), The Russian Primary Chronicle. Laurentian Text, Cambridge, Massachusetts: The Mediaeval Academy of America, 1953, s. 59-60, Cytat: 6368-6370 (860-862). The tributaries of the Varangians drove them back beyond the sea and, refusing them further tribute, set out to govern themselves. There was no law among them, but tribe rose against tribe. Discord thus ensued among them, and they began to war one against another. They said to themselves, "Let us seek a prince who may rule over us and judge us according to the Law." They accordingly went overseas to the Varangian Russes: these particular Varangians were known as Russes, just as some are called Swedes, and others Normans, English, and Gotlanders, for they were thus named. The Chuds, the Slavs, the Krivichians, and the Ves' then said to the people of Rus', "Our land is great and rich, but there is no order in it. Come to rule and reign over us." They thus selected three brothers, with their kinsfolk, who took with them all the Russes and migrated. The oldest, Rurik, located himself in Novgorod; the second, Sineus, at Beloozero; and the third, Truvor, in Izborsk. On account of these Varangians, the disuict of Novgorod became known as the land of Rus'. The present inhabitants of Novgorod are descended from the Varangian race, but aforetime they were Slavs. (ang.).
  5. a b Kievan Rus - historical state, [w:] Encyclopædia Britannica [online], 22 lutego 2016 [dostęp 2016-09-17], Cytat: Kievan Rus, first East Slavic state. It reached its peak in the early to mid-11th century (...) According to the traditional account presented in The Russian Primary Chronicle, it was founded by the Viking Oleg, ruler of Novgorod from about 879. In 882 he seized Smolensk and Kiev, and the latter city, owing to its strategic location on the Dnieper River, became the capital of Kievan Rus. Extending his rule, Oleg united local Slavic and Finnish tribes, defeated the Khazars, and, in 911, arranged trade agreements with Constantinople.
  6. a b Князь Андрей Боголюбский и его отношение к киевской Руси, [w:] WasilijW. Kluczewski WasilijW., Русская история. Полный курс лекций, Moskwa: Олма-ПРЕСС Образование, 2005, Лекция 18, ISBN 5-94849-564-7 [dostęp 2016-09-10], Cytat: Андрей впервые отделил старшинство от места: заставив признать себя великим князем всей Русской земли, он не покинул своей Суздальской волости и не поехал в Киев сесть на стол отца и деда. Известное словцо Изяслава о голове, идущей к месту, получило неожиданное применение: наперекор обычному стремлению младших голов к старшим местам теперь старшая голова добровольно остаётся на младшем месте. Таким образом, княжеское старшинство, оторвавшись от места, получило личное значение, и как будто мелькнула мысль придать ему авторитет верховной власти.
  7. a b JaroslawJ. Pelenski JaroslawJ., "The Sack of Kiev of 1169: Its Significance for the Succession to Kievan Rus'", „Harvard Ukrainian Studies”, nr 11, 1987, s. 303-316 (ang.).
  8. D.A. Maczinskij: Niektoryje problemy etnogeografii wostocznojewropejskich stiepiej wo II w. do n.e.– I w. n.e. // Archeologiczeskij sbornik Gosudarstwiennogo Ermitażje. T. 16. 1974, s. 122-133. (ros.)
  9. Porównaj z: Szymon Zimorowic, Roksolanki, to jest ruskie panny (Kraków 1654, drukarnia F. Cezarego).
  10. Stryjkowski, Maciej: Kronika Polska Litewska, Żmodzka, y wszystkiey Rusi Kijowskiey, Moskiewskiey, światu świeżo pokazane. Rozdział 3. Królewiec 1582, du Gerzego Ostenbergera. Porównaj z: Brückner, Aleksander: Słownik etymologiczny języka polskiego, hasła "Rosja" i "Ruś" (Kraków: Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1927).
  11. http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Annales_Bertiani/text4.phtml?id=10252, www.vostlit.info [dostęp 2016-01-23].
  12. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, 1927, s. 463, 469.
  13. Powieść minionych lat, tłum. F. Sielicki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1999.
  14. „Вся жe Русь стала называться Gardariki – «страна гардов» (= городов). На ранних этапах своeй истории Рюриково городищe (дрeвнeйший Новгород русских лeтописeй IX – X вв.) являлось рeзидeнциeй князeй – Рюрика, Олeга, откуда в 882 г.”, [w:] Anders Hedman, Анатолий Николаевич Кирпичников. Викинги и Славяне. 1998.
  15. Według historyka i archeologa A. Arcichowskiego księstwa ... XI-XIII wieku były tworami efemerycznymi i nie ustalonymi (przez tradycję), i granice tych księstw zmieniały się wielokrotnie w ciągu stulecia, zależnie od rezultatów sporów międzyksiążęcych A. Arcychowskij W zaszczitu s. 60. Słuszność temu twierdzeniu przyznał profesor Henryk Paszkiewicz w swojej pracy Początki Rusi (s. 38-39). Podobnie wypowiadał się A. Szachmatow pisząc Nie system (porządek) dzielnicowy rozdrobnił ziemię ruską; ten system mógł istnieć dlatego, że (ta) ziemia nie odczuwała swojej jedności i przeżywała w nowej dzielnicowej formie bytu dawne plemienne zawiści A. Szachmatow K woprosu, s. 354.
  16. Русина О. В. Україна під татарами і Литвою. – Київ: Видавничий дім «Альтернативи» (1998), ISBN 966-7217-56-6 – с. 274.
  17. WojsławW. Mole WojsławW., Sztuka rosyjska do roku 1914, Wrocław, Kraków: Zakład imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1955.