Saga rodu Wölsungów

Saga rodu Wölsungów (isl. Völsunga saga) – zapisana w języku staronordyjskim w późnym XIII wieku historia opowiadająca o losach rodu bohaterów począwszy od założyciela Wölsunga, poprzez Sygmunda aż po losy Sygurda i Brunhildy oraz zniszczenie Burgundów. Historia ta jest w dużym stopniu oparta na epickiej poezji tamtych czasów.

Akcja poematu Pieśń o Nibelungach zapisanego w języku średniogórnoniemieckim jest bardzo podobna do tej sagi. Występujący w niej bohater Zygfryd (Siegfried) to niemiecki odpowiednik skandynawskiego Sigurda.

Streszczenie losów Wölsungów

Sigi

Sigi, syn Odyna, został wygnany z rodzinnej ziemi po tym, jak zabił niewolnika o imieniu Bredi, ponieważ ten ubił więcej zwierząt na polowaniu. Odyn odprowadził potomka ze swego królestwa i podarował mu drużynę, z którą Sigi podbijał Europę^[1].

Rerir

Rerir, syn Sigiego łupił Europę, kiedy wujowie zamordowali jego ojca. Po tym, jak stał się potężnym władcą, pomścił Sigiego. Nie mógł jednak doczekać się potomka. Prośby Rerira i jego żony o pomoc usłyszała bogini Frigg, która poprosiła o wsparcie swojego męża, Odyna. Król Asów wysłał do Midgardu walkirię Hljod, która pod postacią kruka dostarczyła złote jabłko. Po spożyciu owocu żona Rerira zaszła w sześcioletnią ciążę^[2].

Wölsung

Wölsung był prawnukiem Odyna. Został wycięty z łona matki po sześciu latach ciąży, gdy ta zaczęła przeczuwać swoją śmierć. Pierworodnym potomstwem Wölsunga były bliźnięta Sygny i Sygmund. Sygny wyszła za mąż za Syggeira, króla Götaland. W trakcie ceremonii ślubnej pojawił się Odyn, który wbił miecz w pień znajdującej się na miejscu wesela jabłoni, ogłaszając, że jest on własnością tego, kto zdoła go stamtąd wyciągnąć. Dokonał tego Sygmund. Chęcią posiadania tego doskonałego miecza zapałał Syggeir. Zaproponował on Sigmundowi odkupienia miecza. Jednak ten odmówił.

Wkrótce potem Syggeir zaprosił całą rodzinę Wölsunga na ucztę. W trakcie uczty zabił głowę rodu, a wszystkich jego synów, łącznie z Sygmundem, uwięził. Co wieczór do więzienia wpuszczany był wilkołak, który ich po jednym zjadał. Gdy został już tylko Sygmund, Sygny wysmarowała jego twarz miodem. Zajęty smakowaniem miodu wilkołak włożył język do ust Sygmunda, który skorzystał z okazji i go odgryzł, a następnie zabił potwora.

Sygmund

Sygmund następnie ukrywał się przez lata w lasach Götaland, utrzymując stale kontakt ze swą siostrą Signy, która w końcu urodziła mu syna – Synfjötli. Gdy ten dorósł, spotkał się z ojcem w puszczy i dołączył do niego. Razem wędrowali i przy okazji jednej z przygód spadła na nich klątwa, dzięki której zmienili się w wilkołaki. W końcu udało im się wywrzeć zemstę za zabicie Wölsunga.

Ze swoją pierwszą żoną, Borghild, Sygmund miał dwóch snów, Helgiego Hundingsbaniego i Hamunda. Helgiemu mu przy narodzinach przepowiedziano, że będzie wielkim królem, co ziściło się podczas jego wspólnych wypraw z Sinfjötlim^[3].

W późniejszym czasie Sygmund ożenił się z Hjördís. Po pewnym okresie pokoju kraj Sygmunda został zaatakowany przez króla Lyngwiego. W czasie bitwy Sygmund zmierzył się z pewnym starcem (Odynem). Starzec ten rozbił miecz Sygmunda na drzazgi. Sam zaś Sygmund zginął z ran zadanych z rąk reszty wrogów. Umierając tylko ogłosił, że miecz zostanie złożony przez jego syna zrodzonego z Hjördís. Synem tym był Sygurd.

Sygurd

Hjördís po śmierci Sygmunda wychodzi za mąż za Alfa, zaś Sygurd (Zygfryd w tradycji kontynentalnej) zostaje odesłany na wychowanie do kowala Regina. Ten namawiał go do zdobycia rumaka, w wyniku czego Sygurd dostał od Odyna konia o imieniu Grani – potomka Sleipnira. Następnie Regin opowiadał Sygurdowi historię swojej rodziny, w której Azowie zabili jego brata Otra, a następnie, aby wykupić się, dali jego ojcu Hreidmarowi złoto zrabowane karłowi Andwari. Jednak karzeł przeklął je, w wyniku czego Hreidmara spotkała śmierć z ręki syna – Fafnira.

Sygurd godzi się zabić Fafnira, który tymczasem przemienił się w smoka. Regin przekuwa dlań złamany miecz jego ojca, który od teraz otrzymuje imię Gramr (st.nord. wściekłość, ale także książę). Uzbrojony w miecz Sygurd wykopuje dół na ścieżce Fafnira i, za radą Odyna, zabija go ciosem od dołu.

Regin poprosił Sygurda o serce smoka. Jednak przypadkiem Sygurdowi udało się skosztować serca, dzięki czemu zyskał dar rozumienia mowy ptaków. Dowiedział się od nich, że Regin szykuje na niego zasadzkę i zamierza go zabić. Sygurd zabił Regina i zjadł serce smoka, co dało mu zdolność prorokowania.

Brynhilda, Sygurd i pierścienie na znaczku Wysp Owczych

Sygurd w trakcie swojej dalszej wędrówki zbudził ze snu zaczarowaną walkirię Brynhildę, w której się zakochał. Brynhilda uczy go magii run i przekazuje szereg życiowych mądrości. Wreszcie wymieniają wzajemne przysięgi wierności, a Sygurd daruje jej Andvaranaut, i rusza w dalszą drogę, odwiedzając m.in. Heimira, wychowawcę Brynhildy (tam dochodzi do kolejnego spotkania kochanków).

W międzyczasie do Brynhildy przybywa Gudrun, córka Królestwo Burgundii króla Gjukiego, prosząc o wyjaśnienie dręczących ją snów. Ta przepowiada, że w wyniku podstępu matki Gudrun, Sygurd zostanie odebrany przez nią Brynhildzie, a następnie zgładzony. Sam Sygurd trafia na burgundzki dwór i zaprzyjaźnia się z synami Gjukiego. Żona króla, Grimhilda, zgodnie z przepowiednią, zaczarowała Sygurda tak, że ten zapomniał o Brynhildzie i ożenił się z jej córką Gudrun.

Grimhilda namówiła swojego syna Gunnara by pojął Brynhildę za żonę. Ta jednak postawiła warunek, że wyjdzie tylko za tego, kto przejdzie konno przez płomienie, otaczające jej hallę w Hindarfjall. Dokonał tego Sygurd, zaczarowany tak, by wyglądał jak Gunnar.

Po pewnym czasie Brunhilda dowiedziała się o wszystkich oszustwach. Przestała się odzywać do kogokolwiek i przyszykowała zemstę. Gunnar wysłał do niej Sygurda, który został przez nią oskarżony o to, że spał z nią w postaci Gunnara (w istocie mogło dojść do zbliżenia, ale jeszcze na dworze Heimira, a więc zanim Sigurd poznał Gjukingów). Tymczasem Gunnar wraz ze swoim bratem Högnim szykowali inny spisek i zaczarowali swojego trzeciego brata Gutthorma. Ten, będąc w szale, starł się z zaspanym Sygurdem w jego łożu, w wyniku czego obaj zginęli. Jednocześnie Brynhilda uśmierciła trzyletniego syna swojego ukochanego. Od tego momentu Brynhilda pragnęła tylko swojej śmierci. Gdy został podpalony stos kremacyjny dla Gutthorma, Sygurda i jego trzyletniego syna, rzuciła się w ogień.

Saga o Ragnarze Lodbroku podaje, że Sygurd miał z Brunhildą córkę Aslaug, która później wyszła za mąż za Ragnara Lodbroka.

Niflugowie

Saga opowiada następnie o losach Gudrun i jej rodziny. Ta po śmierci Sigurda ucieka z domu, nie chcąc mieć nic wspólnego z mordercami. Grimhilda odnajduje ją wszakże, a wypłaciwszy zwyczajowe odszkodowanie, wydaje ją za mąż za Atliego (postać oparta na Attyli). Chcąc przejąć skarb pozostały po Sigurdzie (skarb przeklęty przez Andvariego), podstępnie morduje szwagrów, ci jednak zdążyli wcześniej utopić złoto w Renie. Gudrun mści się, mordując synów, których miała z Atlim, i podając mu ich ciała do zjedzenia. Następnie zabija go z pomocą swego bratanka. Próbuje potem popełnić samobójstwo, jednak fale unoszą ją na dwór króla Jonakra, któremu daje dwóch synów.

Żyje jeszcze córka Sigurda i Gudrun, Svanhilda. Ta wydana zostaje za mąż za gockiego władcę Jormunreka (reminiscencja Hermanaryka), ale w wyniku podstępu jego sługi zostaje zamordowana przez króla jeszcze przed ślubem. Synowie Gudrun i Jonakra wyruszają, by ją pomścić i giną, zadawszy mu wcześniej śmiertelne rany.

Odniesienia do sagi rodu Wölsungów

Wydarzenia z sagi oraz powiązane z nimi historie zostały zawarte w Eddzie poetyckiej, która przedstawia szerzej losy Helgiego, lecz brakuje w niej wczesnych dziejów rodu (Sigiego, Rerira, sporu z Syggeirem). Szczegółowo opisane są w niej natomiast przygody Sygurda oraz późniejsze wydarzenia związane z Gjukungami.

Oczywiste są powiązania Pieśni o Nibelungach z sagą. Pewne elementy opowieści o rodzie Wölsungów były wykorzystane przez Tolkiena w historii Túrina Turambara z Silmarillionu. Dotyczy to postaci i śmierci smoka Glaurunga, ale także naszyjnika zw. Nauglamir, przeklętego przez krasnoluda (co spowodowało śmierć wielu bohaterów opowieści). Różne podobne wątki pojawiają także w wielu europejskich mitach i legendach:

Wyciągnięcie przez Sygmunda miecza z pnia podobne jest do wyciągnięcia przez króla Artura jego miecza ze skały.
Historia Sygurda zjadającego serce smoka jest podobna do historii Fionna mac Cumhaila zjadającego łososia mądrości.

Oprócz tego norweska rodzina królewska wywodziła swoje pochodzenie od Sygurda i zarazem całego rodu Wölsungów. Także w związku z tym, że smoki były uważane w średniowieczu za symbol szatana, często w kościołach katolickich Skandynawii przedstawiano obrazy Sygurda zabijającego Fafnira.

Saga rodu Wölsungów w Polsce

Przekłady

Saga o Völsungach, ze staronordyckiego przełożyła i opracowała Renata Leśniakiewicz, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2009, ISBN 978-83-7639-042-0

Saga o Wölsungach, tłum. A. Szrejter, [w:] A. Szrejter, Herosi mitów germańskich. Tom II: Sigurd bohater północy, Instytut wydawniczy Erica, Warszawa 2016, s. 183-346.

Saga rodu Wolsungów, tłum. J. Kołakowski, [w:] Saga rodu Wolsungów oraz Saga o Ragnarze Lodbroku, opr. Jan Kołakowski, Wydawnictwo Replika, Poznań, 2026, s. 144-296.

Adaptacje

Adaptację całej sagi wraz z uzupełnieniem o wątki pokrewne z Eddy poetyckiej stanowi powieść:

Mateusz K. Sawczyn, Mity nordyckie. Bohaterowie, Wydawnictwo SBM, Warszawa 2025, ISBN 978-83-8348-540-9.

J.R.R. Tolkien, Legenda o Sigurdzie i Gudrun, wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa, 2009.

Swobodne adaptacje fragmentów zamieszczone w następujących książkach:

Gelles Ragache; Francis Phillipps – Smoki. Mity i legendy. (rdz. Zygfryd: Złamany miecz, Fafnir strażnik czarodziejskiego pierścienia), Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1992.
Mity i legendy Europy. (rdz. Zygfryd pogromca smoków), Wyd. Brimax Oświatowy, Łódź, Polska 1991.

Zobacz też

Przypisy

↑ Saga o Völsungach, ze staronordyckiego przełożyła i opracowała Renata Leśniakiewicz, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2009, ISBN 978-83-7639-042-0
↑ Saga o Völsungach, ze staronordyckiego przełożyła i opracowała Renata Leśniakiewicz, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2009, ISBN 978-83-7639-042-0
↑ Ze swoją pierwszą żoną, Borghild, Sygmund miał dwóch snów, Helgiego Hundingsbaniego i Hamunda. Helgiemu mu przy narodzinach przepowiedziano, że będzie wielkim królem, co ziściło się podczas jego wspólnych wypraw z Sinfjötlim.

Linki zewnętrzne

Fornaldarsögur Norðurlanda oraz Saga Volsungół w języku staronordyjskim na stronie norweskiego «Kulturformidlingen norrøne tekster og kvad». (norw.)
The Story of the Volsungs (Volsunga Saga) with Excerpts from the Poetic Edda. omacl.org. [dostęp 2014-02-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-06-26)]. (ang.).

[1] Saga o Völsungach, ze staronordyckiego przełożyła i opracowała Renata Leśniakiewicz, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2009, ISBN 978-83-7639-042-0

[2] Saga o Völsungach, ze staronordyckiego przełożyła i opracowała Renata Leśniakiewicz, Wydawnictwo Armoryka, Sandomierz 2009, ISBN 978-83-7639-042-0

[3] Ze swoją pierwszą żoną, Borghild, Sygmund miał dwóch snów, Helgiego Hundingsbaniego i Hamunda. Helgiemu mu przy narodzinach przepowiedziano, że będzie wielkim królem, co ziściło się podczas jego wspólnych wypraw z Sinfjötlim.

[1]

[2]

[3]