Starogard

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy osady w woj. zachodniopomorskim. Zobacz też: Starogard Gdański – miasto w woj. pomorskim.
Starogard
Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa
Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa
Państwo  Polska
Województwo zachodniopomorskie
Powiat łobeski
Gmina Resko
Liczba ludności (2006) 670
Strefa numeracyjna (+48) 91
Kod pocztowy 72-315 (Resko)
Tablice rejestracyjne ZLO
SIMC 0782793
Położenie na mapie gminy Resko
Mapa lokalizacyjna gminy Resko
Starogard
Starogard
Położenie na mapie powiatu łobeskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu łobeskiego
Starogard
Starogard
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
Starogard
Starogard
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Starogard
Starogard
Ziemia53°45′37″N 15°32′01″E/53,760278 15,533611
Widok na Starogard

Starogard (niem. Stargordt, Stargord[1]) – osada sołecka w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie łobeskim, w gminie Resko, przy skrzyżowaniu drogi wojewódzkiej nr 148 z drogą wojewódzką nr 152 i przy trasie linii kolejowej Resko-Łobez (obecnie zawieszonej).

W latach 1818–1945 miejscowość administracyjnie należała do Landkreis Regenwalde (Powiat Resko) z siedzibą do roku 1860 w Resku, a następnie w Łobzie[2]. W latach 1945-54 siedziba gminy Starogard. W latach 1975–1998 miejscowość należała do województwa szczecińskiego. W osadzie znajduje się szkoła podstawowa oraz agencja pocztowa (Starogard Łobeski).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pałac w Starogardzie – główny ryzalit

W miejscowości tej już na początku XII wieku istniał zamek obronny[3] (grodzisko wendyjskie[4]), a resztki murów obronnych istniały jeszcze w średniowieczu[5]. Osada na początku XIII w. stanowiła uposażenie zakonu joannitów. W pierwszej połowie XVI wieku miejscowość zostaje lennem rodu von Borck i w następnych latach wznoszą oni we wsi obronny dwór oraz kościół, bogato go uposażając. Dzięki dochodom z nowocześnie prowadzonego rolnictwa i działalności gospodarczej[6][7], oraz dochodów z racji zajmowanych stanowisk dwór stopniowo zostaje przebudowany przez kolejne pokolenia tego rodu na pałac i w XIX wieku założenie pałacowe obiektu liczy ponad 20 budynków. Rezydencja ta była jedną z najbardziej okazałych i bogato wyposażonych (dzieła sztuki (portrety i gobeliny), prywatne kolekcje (historii terenu, pomiarów, meteorologii i książek) na Pomorzu i stanowiła centrum rozległego klucza majątków rodu von Borcke[8][9][10][11]

Po wkroczeniu Armii Czerwonej w pałacu żołnierze radzieccy gwałcą i mordują kilka kobiet. W odwecie mieszkańcy (prawdopodobnie Niemcy, oraz Polacy z robót przymusowych) nocą obezwładniają pijanych i palą żywcem pojmanych żołnierzy, a zamordowane kobiety potajemnie chowają w zbiorowej mogile na miejscowym cmentarzu. Rosjanie nie mogąc odnaleźć sprawców palą pałac i zabudowania[12].

Starogard dawniej i dziś na zdjęciach i mapach można obejrzeć na podanych niżej stronach[13][14][15][16].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości znajdują się następujące zabytki[17]:

  • Kościół NSPJ Kl.20/68/63
  • Pałac (ruina) Kl.V.-0/74/56
  • Park dworski Kl.V-0/74/56
  • Grób rodowy rodziny Borków. Obiekt zabytkowy – nr rej. 438 z 12.12.1963 r.

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze kościoła

W Starogardzie jest poświęcony 21 lipca 1946 roku kościół parafialny[18] (obecnie pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa) o konstrukcji ryglowej z 1579 r. Na wieży kościoła znajduje się dzwon z 1572 wykonany przez stargardzkiego ludwisarza Joachima Karstede[19], oraz nieczynny mechanizm zegarowy.

Kościół usytuowano na działce, stanowiącej po dziś dzień cmentarz przykościelny. Ma ta działka plan prostokąta z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, bez wieży zachodniej. Ściany o konstrukcji szkieletowej z drewna dębowego posadowiono na kamiennym fundamencie, wysokiej podmurówce i podwalinie, w której osadzono pionowe słupy i narożne zastrzały. Całość powiązana jest poziomymi ryglami i spięta oczepem. Prostokątne fachy wypełniono otynkowaną cegłą. Okna (jednodzielne) o prostokątnych ościeżach, osadzono symetrycznie w górnej części elewacji północnej i południowej. Okna w prezbiterium są nieco większe.

Wnętrze kościoła przykryto drewnianym stropem belkowanym wspartym na drewnianych wspornikach przyściennych i ozdobnie ciosanym oczepie, oraz dachem dwuspadowym z ceramicznym pokryciem, nad zamknięciem prezbiterium wielopołaciowym. Do południowej elewacji kościoła dobudowano pomieszczenie zakrystii na planie kwadratu i przykryto dachem pulpitowym. Na ścianie zachodniej znajduje się wejście o prostych ościeżach, a w elewacji południowej jest niewielkie okienko o prostokątnym wykroju. W kościele jest ambona z XVIII wieku.

Bardzo oryginalnie prezentuje się dobudowana na początku XX wieku (1909 r.) wieża zachodnia o prostokątnej podstawie i wielokondygnacyjnym korpusie. Zbudowano ją z cegły i została otynkowana. Wtedy też w okna wstawiono witraże (wstawiono 3 jest 2) św. apostołów Piotra i Pawła z pracowni Hansa Schreibera z Berlina. W elewacjach północnej i południowej znajdują się wąskie okienka szczelinowe doświetlające wnętrze. W ścianie zachodniej osadzone są symetrycznie dwa niewielkie okna o prostych ościeżach zamkniętych półkoliście. Portal wejściowy osadzony jest na osi kościoła w elewacji zachodniej. Otrzymał on formę renesansową z prostymi ościeżami, zamkniętymi łukiem półkolistym. Obramienie portalu stanowią dwa pilastry z gzymsami, zakończone trójkątnym przyczółkiem i wieńczącym go krzyżem. Górna kondygnacja wysunięta jest nieco przed lico ścian wieży i osadzona na drewnianych wspornikach. Posiada gęstą konstrukcję szkieletową, krytą dachem naczółkowym (prostopadłym do osi kościoła) z ceramicznym pokryciem. Wieńczy go prostokątna latarnia z iglicą, zakończoną krzyżem. Nadbudowa ta stylizuje do formy domostw ryglowych wznoszonych w regionie, i jest unikatowym rozwiązaniem na terenie Pomorza Zachodniego.

Plac przykościelny o dość regularnym zarysie otoczony jest kamiennym murem z bramkami i furtami. Po dziś dzień pełni on rolę cmentarza. Wewnątrz kościoła jest drewniana empora organowa, wsparta na dwóch kwadratowych słupach, rzeźbionych w części środkowej, imitujących kręcone kolumny. Empory boczne usunięto. W kościele są organy.

Pałac[edytuj | edytuj kod]

Pałac – wygląd oryginalny – 1861 r. Litografia – Aleksander Duncker
Kwadratowy budynek wieżowy w skrzydle pałacu

Pałac rodu von Borck pozostaje w ruinie od końca działań wojennych[20]. Umiejscowiony jest w centralnej części wsi, po północnej stronie drogi. Czytelny jest układ głównego korpusu (dwie kondygnacje, otynkowany, dach mansardowy) i zachowany główny ryzalit z tarczą herbową rodu von Borck i datą 1840 (data uzyskania tytułu graf (hrabia) Grafendiplome [21]). Według miejscowych władz samorządowych w dalszym ciągu, mimo ogromnych zniszczeń, możliwa jest odbudowa pałacu[20] (np. na muzeum ziemi łobeskiej).

Rozbudowa istniejącego od pokoleń obronnego dworu w Starogardzie ma miejsce w latach 1717-21, kiedy to marszałek polny na dworze pruskim Fryderyka Wilhelma I i wielkorządca miasta Szczecina Adrian Bernarda von Bork wznosi wspaniały barokowy pałac w stylu holenderskim, a jego syn Heinrich Adrian w roku 1743 dobudowuje nowe skrzydło nakryte mansardowym dachem co umożliwiło powstanie reprezentacyjnego dziedzińca. Obok pałacu założono ogród, który w późniejszym okresie przekształcono w park krajobrazowy[8].

Początkowo dojazd do pałacu prowadził przez folwark i otoczony był z trzech stron zabudowaniami folwarcznymi (stajnie, stodoły (jedna była kolista) i warsztaty), dalej w formie skrzydeł dostawiono budynki gospodarcze i mieszkalne dla służby[4] lecz nowy właściciel (Philipp von Borck) uznał takie rozwiązanie za zbyt wiejskie i usunął bliskie pałacu budynki gospodarcze i założył przed budynkiem gazon, (na którym stała armata) aby zwiększyć reprezentacyjność dworu. Budynek główny (bez skrzydeł) miał wymiary 33x14 metrów, a na parterze budynku znajdowało się 11 pomieszczeń, gdzie największe z nich to hol i sala ogrodowa. Do budynku głównego dobudowano dwukondygnacyjne skrzydła pałacu do których później dostawiono poprzeczne przybudówki, gdzie akcent stanowiły kwadratowe budynki wieżowe.

W holu pałacu stały dwie okazałe barokowe szafy gdańskie. Sufity i ściany pokoi pałacowych zdobione były sztukaterią, oraz chińskimi, brukselskimi lub berlińskimi tapetami w stylu haute lisse. W komnatach wisiało 8 barwnych flamandzkich gobelinów (wymiary 8x4 i 4x 1,4 metra) i wiele obrazów w tym obrazy wykonane przez Antoine Pesne – francuskiego malarza i rysownik okresu rokoka, nadwornego malarza królów pruskich. Według Wulf-Dietrich von Borcke obrazów tego malarza było w pałacu 4, ale inne źródła podają ich więcej. Na ścianach klatki schodowej i górnego korytarz wiszą obrazy pochodzące z pałacu książęcego w Wołogoszczy. Wewnątrz pokoi stały przeważnie białe meble w stylu empire. Na sufitach wisiały wielkie kryształowe lub metalowe żyrandole. W Pałacu znajdował się cenny zbiór historycznych i przyrodniczych książek, oraz zbiory przyrządów fizycznych i meteorologicznych.

Na cmentarzu ogrodzone płotem znajduje się byłe miejsce pochówku rodziny von Borck (nr rej. 438 z 12.12.1963 r.). Brak jest płyt nagrobnych, ale przetrwał do dziś wysoki krzyż z porfiru.

Park dworski[edytuj | edytuj kod]

Okazy drzew w parku dworskim

Za pałacem planowano początkowo założenie barokowego ogrodu o surowym, symetrycznym ukształtowaniu według wzorów francuskich, stąd oś środkowa pałacu prowadziła w głąb wąskiego, wydłużonego parku na którego końcu znajdowały się 3 stawy rybne. W parku postawiono w 1772 obelisk z podobizną Heleny von Borck (autor – Meyer z Berlina) upamiętniający zmarłą żonę Heinricha von Borck. Stopniowo zmieniono założenie parkowe na angielskie (park krajobrazowy) na zlecenie Philippa von Borck, gdzie park powiększono i dodano wygony (padoki) dla pełnokrwistych klaczy (II połowa XIX w.).

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Ważniejsze daty w historii miejscowości:

  • 1124 – Miejscowość wymieniono w biografii misyjnej Ottona z Bambergu jako Castle Zitarigroda.
  • 1229 – Wieś stanowi uposażenie zakonu joannitów.
  • 1545 – Borkowie właścicielem miejscowości.
  • 1578-79 – Borkowie wznoszą we wsi obronny dwór oraz kościół, bogato go uposażając.
  • 1579 – Ukończono budowę kościoła ryglowego.
  • 1602 – Bracia Andrzej Ernest i Jan Borck dokonali podziału posiadanych dóbr. Pierwszemu przypada Starogard.
  • XVIII w. – Ufundowano ambonę w kościele.
  • 1717-21 – Adrian Bernard Borcke wraz z żoną Antoinette Hedwig z domu Hallart rozbudowują posiadłość (styl holenderski) z pomocą króla Fryderyka Wilhelma I (podarował drewno dębowe i elementy wystroju wnętrz).
  • 1741 – dobudowano dwukondygnacyjne skrzydła pałacu do których później dostawiono poprzeczne przybudówki, gdzie akcent stanowiły kwadratowe budynki wieżowe.
  • 1743 – Heinrich Adrian Borcke prowadzi rozbudowę posiadłości i tworzy galerię

portretów – autor Antoine Pesne i gobelinów z motywami z mitologii. W spadku po zmarłym ojcu dostał majątek wartości 17 tys. talarów. Jego synowie to Friedrich Heinrich Adrian oraz Ernest Teodor.

  • 1772 – W parku postawiono obelisk z wykonaną w brązie podobizną Heleny von Borck (autor – Meyer z Berlina) upamiętniający zmarłą żonę Heinricha von Bock.
  • 1818-1945 – Miejscowość administracyjnie należy do Landkreis Regenwalde.
  • 1840 – Ernst Theodor Albert Eugen von Borck z nadania zostaje hrabią (graf).
  • 1843- Urodził się tutaj Ernst Kuhlo, niemiecki inżynier i założyciel firmy Stettiner Electricitäts-Werke. Opatentował Kuhlo-kabel.
  • 1848 – Właścicielem majątku jest graf Philiph Heinrich G. von Bork (ur. 1829). W skład dóbr wchodziły majątki w Mołstowie, Krosinie, Sosnowie, o łącznej powierzchni 11968 mórg. Wówczas zabudowania składały się z pałacu, 18 budynków mieszkalnych i 4 budynków produkcyjnych, które były obłożone podatkiem. Ponadto w majątku było 25 budynków wolnych od podatku, w tym obiekty parafialne (mieszkalny, gospodarczy i szkoła). W majątku działała cegielnia, młyn i mleczarnia (uruchomiono ją w latach 70. XIX wieku).
  • 1892 – Majątkiem administrował niejaki Vogt, a areał ziem folwarcznych wynosił wówczas 1509 ha.
  • 1908 – Do korpusu kościoła dobudowana została murowana wieża, w części górnej o konstrukcji ryglowej i wstawiono w okna 2 (lub 3) witraże z zakładu Hansa Schreibera z Berlina.
  • do 1945 – we dworze znajdowały się portrety Borków, malowane przez malarza późnego baroku Antoine Pesne, zmarłego w 1757 roku w Berlinie.
  • 1945 – W pałacu stacjonuje sztab niemiecki.
  • 1945 – Ostatnim właścicielem rodowego majątku był Henning graf von Bork (1897-1969), a jego żona Hanneliese z domu von Zitzewitz. Za jego administracji powstało wiele nowych budynków jak stodoła, rządcówka i gospoda. Działały też gorzelnia, płatkarnia, krochmalnia i tartak. A obok majątków rodowych powstało kilka gospodarstw leśnych, które zarządzały ok. 1000 ha terenów leśnych. Na ogólną powierzchnię dóbr z folwarkami wchodziło ok. 3500 ha, z tego na Starogard przypadało 1597 ha. Rezygnowano z upraw polowych na rzecz hodowli i przemysłu rolno-przetwórczego i gospodarki leśnej. Łączny inwentarz grafa Henninga von Bork składał się z 160 koni, 350 szt. bydła, 1700 szt. krów mlecznych, 400 szt. trzody chlewnej oraz 1000 owiec.
  • 02.1945 – Henning Borcke z żoną Honneliese wyjeżdżają z rodowego pałacu tuż przed wkroczeniem Armii Czerwonej pozostawiając służbę pałacową i polskich robotników przymusowych[22][23].
  • 03.1945 – Do miejscowości wkracza Armia Czerwona. Pałac zostaje zajęty na sztab wojskowy. Żołnierze w zamku gwałcą i mordują kilka kobiet (prawdopodobnie wyłącznie Niemki) ze służy pałacowej. W odwecie mężczyźni (prawdopodobnie Niemcy i Polacy z robót przymusowych), nocą obezwładniają pijanych i palą żywcem w podziemiach kilku żołnierzy (oficerów?) radzieckich, a zamordowane kobiety chowają potajemnie na miejscowym cmentarzu. Nie mogąc znaleźć sprawców Rosjanie palą pałac i zabudowania.
  • 1945 – Według Wulfa-Dietricha von Borcke skrzydło zachodnie pałacu zostało wysadzone w powietrze i rozebrane do fundamentu.
  • 1945 – Zbudowano pomnik[24] dla spalonych tu przez nieznanych sprawców żołnierzy (oficerów?) radzieckich (stoi do dziś). Miejsce ma cmentarzu zbiorowej mogiły zamordowanych kobiet jest trudne do ustalenia.
  • 1945-54 Siedziba gminy Starogard.
  • 1992 – Majątek przejmuje Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa- Oddział Terenowy w Szczecinie.

Demografia historyczna[edytuj | edytuj kod]

Ludność Starogardu w różnych latach[25][26]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 lipca 1947 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości [1]
  2. Deutsche Verwaltungsgeschichte Pommern, Kreis Regenwalde.
  3. Ernst Bahr: Stargordt
  4. a b Wulf-Dietrich von Borcke: Starogard|Stargordt, s. 6
  5. Heinrich Berghaus S. 108 unten
  6. Karl Friedrich von Benekendorff: Kleine ökonomische Schriften. Band 2, Küstrin 1784, S. 98 ff.
  7. Allgemeine deutsche Bibliothek. Band 39, Berlin und Stettin 1779, S. 19
  8. a b Zamki obronne
  9. Johann Bernoulli: Sammlung kurzer Reisebeschreibungen Band 3, Berlin 1781, S. 386
  10. Gottfried Erich Rosenthal: Briefe an Graf von Borcke über die wichtigsten Gegenstände der Meteorologie. Band 1, Leipzig und Nordhausen 1784, S. 49 ff.
  11. Christian Friedrich Wutstrack (Hrsg.): Nachtrag zu der Kurzen historisch-statistisch-geographischen Beschreibung des Kgl.-Preußischen Herzogtums Vor- und Hinterpommern. Stetin 1795, S. 191
  12. Opowieść o radzieckiej zbrodni
  13. Stargordt, www.ctrpnt.com [dostęp 2017-11-26].
  14. RootsWeb.com Home Page, www.rootsweb.ancestry.com [dostęp 2017-12-25] (ang.).
  15. Architektura Pomorza
  16. http://www.borcke.com/front_content.php?idcatart=602&start=4
  17. Wykaz Zabytków Nieruchomych
  18. Architektura sakralna
  19. M. Majewski Ludwisarstwo stargardzkie XVI-XVII wieku. Przyczynek do "Corpusu Campanorum Pomeranorum" [w:] Mała Ojczyzna – Wczoraj i Dziś. Materiały z sesji, Stargard 1999, s. 66
  20. a b Powiat Łobeski
  21. Borcke
  22. Zbigniew Harbuz – Łabuź – Kalendarium [2] (PDF; 592 kB)
  23. Z dziejów ziemi łobeskiej
  24. Kalendarium [3] (PDF; 592 kB)
  25. Topographisch-statistisches Handbuch des Preußischen Staats (Kraatz, Hrsg.). Berlin 1856, S. 594
  26. Verwaltungs geschichte
  27. Powiat Łobeski
  28. Gunthard Stübs und Pommersche Forschungsgemeoinschaft: Die Gemeinde Stargordt im ehemaligen Kreis Regenwalde in Pommern (2011)

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

  • Wulf-Dietrich von Borcke: Starogard | Stargordt,, Fundacja Akademia Kulice-Külz, Kulice-Berlin-Szczecin 2013, ​ISBN 978-83-935718-1-9​.
  • Zbigniew Harbuz: Kalendarium ziemi i powiatu łobeskiego, „Łabuź”, Łobez 2007, ISSN 1509-6378.
  • Z dziejów ziemi łobeskiej – praca zbiorowa pod redakcją Tadeusza Białeckiego, Instytut Zachodniopomorski, Szczecin 1971.
  • Ernst Bahr: Stargordt. In: Helge Bei der Wieden, Roderich Schmidt (Hrsg.): Handbuch der Historischen Stätten Deutschlands. Band 12. Mecklenburg Pommern. Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 1996, s. 279.
  • Heinrich Berghaus: Landbuch des Herzogtums Pommern und des Fürstentums Rügen. II. Teil, 4. Band, Anklam 1868, s. 108.
  • Adrian Heinrich von Borcke: Beschreibung der Stargordtschen Wirtschaft in Hinterpommern, nebst G. M. L von Wedells Vorlesung in der patriotischen Gesellschaft zu Breslau über diesen Gegenstand und von Eickstädts Beschreibung der Hohenholzischen Wirtschaft in Vorpommern. Berlin 1792.
  • Gunthard Stübs und Pommersche Forschungsgemeoinschaft: Die Gemeinde Stargordt im ehemaligen Kreis Regenwalde in Pommern (2011).
  • Beschreibung der Stargordtschen Wirtschaft. Erstauflage: Breslau 1778. Neuauflage: Berlin 1792.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]