Strumień świadomości

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Strumień świadomości (ang. stream of consciousness) – termin literacki, oznaczający rodzaj monologu wewnętrznego. Jest to w pierwszym znaczeniu zapis umysłowego przeżywania człowieka, nie tylko tego co aktualnie słyszy, widzi i czuje, lecz również myśli, skojarzeń, które mu się nasuwają. Wiąże się z tym zapis myśli i odczuć, narracja wyłącznie subiektywnymi odczuciami.

W drugim znaczeniu strumień świadomości jest swoistym stylem, połączeniem umysłu rzeczywistej chwili i sumą odczuć jednej chwili. Dlatego czasowość dzieła jest zbudowana z wielu pozornie realnych światów. W strumieniu świadomości drugiego znaczenia zdarza się relacja narratora wszechwiedzącego, który nie tylko opowiada myślami głównego bohatera, ale i wieloma innymi tworząc przestrzeń świadomości. Doskonale widoczne jest to w Ulissesie, gdzie w grę wchodzą myśli wielu opisywanych osób. W Absalomie, Absalomie... Williama Faulknera natomiast widoczne jest świadome ukazanie relatywistyczności prawdy z punktu widzenia wielu osób.

Jednym z najbardziej znanych utworów wykorzystujących technikę strumienia świadomości jest Ulisses Jamesa Joyce'a. Autor natchniony został przez mało znaną wtedy powieść Édouarda Dujardina, Wawrzyny już ścięto, w formie monologu wewnętrznego, i pismami Zygmunta Freuda, który przewidział strumień świadomości (później opisywany przez Williama Jamesa). Przedtem Joyce korzystał z monologu wewnętrznego już w Dublińczykach i Portrecie artysty z czasów młodości. Strumień świadomości wykorzystał jeszcze w Finnegans Wake. Następnie strumień zaczęli wykorzystywać inni pisarze, Virginia Woolf, po raz pierwszy w Pani Dalloway, William Faulkner w dziełach Wściekłość i wrzask, Kiedy umieram i innych, Hermann Broch, Samuel Beckett i inni.

W Polsce technikę strumienia świadomości wykorzystywali między innymi Jerzy Andrzejewski i Zofia Nałkowska. Podobnie także Witold Gombrowicz pisząc językiem stereotypów języka polskiego, natury człowieka, sytuacji. Takiego rodzaju strumień świadomości użył w Trans-Atlantyku.

Termin "strumień świadomości" bywa stosowany również w odniesieniu do muzyki, np. w przypadku płyty Johna Frusciante Niandra Lades and Usually Just a T-Shirt.