Styl bizantyjsko-rosyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Konstantin Thon. Jeden z twórców i głównych teoretyków stylu neorosyjskiego

Styl neorosyjski (bizantyjsko-rosyjski) – początkowo głównie styl architektoniczny w sztuce rosyjskiej, powstały na przestrzeni lat 20. i 30. XIX wieku i rozwijany do 1918 roku oraz ponownie od 1991 roku do dziś. Od połowy XIX do początku XX wieku styl uległ zróżnicowaniu na szereg nurtów odwołujących się do różnych okresów w przedbarokowej architekturze rosyjskiej. Wykształcenie się stylu neorosyjskiego wynikało z prób poszukiwań rosyjskiego stylu narodowego zapoczątkowanych w okresie romantyzmu. W XIX wieku styl neorosyjski był obok stylów klasycystycznego i neobizantyjskiego podnoszony do rangi oficjalnego stylu Cesarstwa Rosyjskiego. Z czasem styl znalazł swoje odzwierciedlenie również w pozostałych dziedzinach sztuki i rzemiosła, m.in. rzeźbiarstwie, malarstwie, grafice, meblarstwie, złotnictwie, ceramice[1][2].

Nazewnictwo[edytuj]

Stosowana często w językach polskim i rosyjskim nazwa „styl bizantyjsko-rosyjski” może być dwojako rozumiana. Nazwy tej używano w celu określenia stylu neorosyjskiego z lat 20.–40. XIX wieku, który oprócz samej nazwy nie wykazywał żadnych cech bizantyjskiej architektury[3]. Styl neobizantyjski wykształcił się w Rosji później, dopiero w latach 50. XIX wieku i od tego czasu bywał niekiedy łączony ze stylem neorosyjskim, tworząc eklektyczny styl bizantyjsko-neorosyjski[4].

Inne spotykane w literaturze określenia tego stylu to styl bizantyński, rosyjski, pseudorosyjski, synodalny, urzędowy, neobizantyński, pseudobizantyński[5]. Niejednoznaczne nazewnictwo może powodować mylenie stylu neorosyjskiego z neobizantyjskim. W przeciwieństwie do stylu neorosyjskiego, styl neobizantyjski był rozwijany również w pozostałych krajach prawosławnych, krajach niemieckich, Palestynie, Anglii, USA i innych[6]. Późniejszą fazę rozwoju stylu neorosyjskiego (po 1870), w której nacisk kładziony był w szczególności na mnogość typowo rosyjskich detali (np. kokoszniki, ozdobne kolumienki, gzymsy, fryzy, obramowania okien), określa się mianem stylu ruskiego lub „czysto ruskiego”[7].

Architektura sakralna[edytuj]

Kształtowanie się cerkiewnego stylu narodowego[edytuj]

Wasilij Stasow. Pionier stylu neorosyjskiego
Wczesny wariant stylu
Cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Poczdamie, Wasilij Stasow (1826–1829)
Cerkiew Dziesięcinna w Kijowie, Wasilij Stasow (1828–1842)
Cerkiew św. Katarzyny w Jelizawethofie, K. Thon (1830–1837)
Sobór Chrystusa Zbawiciela w Moskwie, K. Thon (1839–1880, rekonstrukcja)
Sobór Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej, K. Thon (monaster Narodzenia Matki Bożej w Zadońsku, 1848–1853)

Początki poszukiwań rosyjskiego stylu narodowego sięgają okresu romantyzmu. W 1824 roku został wydany pierwszy w historii Rosji album 31 urzędowo zatwierdzonych projektów sakralnych w duchu klasycyzmu[8]. W 1826 roku Świątobliwy Synod pod naciskiem opini publicznej zwrócił się do cara Mikołaja I z prośbą uzupełnienia albumu o nowe projekty, odwołujące się do dawnej architektury prawosławnej[9]. Najstarszymi przykładami poszukiwań nowego stylu są cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Poczdamie (1826–1829) i niezachowana druga cerkiew Dziesięcinna w Kijowie (1828–1842), zaprojektowane przez Wasilija Stasowa i noszące cechy m.in. dawnej architektury rosyjskiej oraz niemieckiego neoromanizmu i neoklasycyzmu[10][11].

Częściowe próby unifikacji wyglądu cerkwi w Imperium Rosyjskim podejmowane były od początku XIX wieku. W 1803 roku Świątobliwy Synod Rządzący zabronił wznoszenia obiektów sakralnych w stylu „małoruskim”, tj. budowania trójkopułowych świątyń typowych dla ziem Ukrainy Naddnieprzańskiej[12]. Ujednoliceniu stylu obowiązującego przy wznoszeniu nowych prawosławnych świątyń szczególnie sprzyjał car Mikołaj I, który w swojej polityce dążył do zatarcia różnic kulturowych i wyznaniowych między wieloma narodami Rosji. Początkowo faworyzowany przez monarchę „uniwersalny” styl klasycystyczny został już po kilku latach zarzucony na skutek próśb prawosławnego duchowieństwa i wiernych. W 1826 roku car skłonił się do opracowania nowego stylu nawiązującego do prawosławnej architektury Bizancjum. Pomimo promocji sztuki bizantyjskiej rozpoczętej w 1826 roku i ukazu z 1841 roku, w którym położono nacisk na stosowanie „w miarę możliwości” starożytnych wzorów bizantyjskich[13], styl neorosyjski lat 20.–40. XIX wieku nie wykazywał żadnych cech bizantyjskich świątyń[14].

Decydujący wpływ na ukształtowanie się stylu neorosyjskiego miał Konstantin Thon, rektor Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Stworzony przez Thona na przełomie lat 20. i 30. XIX wieku monumentalny i eklektyczny styl wpisał się w poszukiwania rosyjskiego stylu narodowego i cieszył się szeroką aprobatą do lat 70. XIX wieku. Do najważniejszych, wczesnych, neorosyjskich projektów Thona należą: cerkiew św. Katarzyny w Jelizawethofie (1830–1837) i sobór Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni w Petersburgu (1834–1842)[15].

Mikołaj I polecił w 1838 roku Thonowi skodyfikowanie zasad stylu architektury cerkiewnej w duchu „Świętej Rusi” – z wykorzystaniem elementów typowych dla dawnego budownictwa ruskiego (wielkorosyjskiego)[12]. Thon postanowił przenieść na grunt artystyczny rosyjską ideę państwową zawartą w hasłach: absolutyzm – prawosławie – ludowość[5]. W 1838 roku Thon opracował zbiór planów prawosławnych świątyń zatytułowany Projekty cerkwiej, który został wysoko oceniony przez cara. W 1839 roku rozpoczęto budowę soboru Chrystusa Zbawiciela w Moskwie (1839–1880), stanowiącego do dziś największą świątynię prawosławną na świecie[16]. Projekty Thona zostały uznane w ukazie z 1841 roku za „zalecane” przy budowie prawosławnych cerkwi[17][18][19]. W ramach stylu neorosyjskiego ukształtowały się m.in. następujące wzory cerkwi: w przypadku świątyni parafialnej – obiektu jednonawowego krytego dachem namiotowym bądź pojedynczą kopułą, przy cerkwiach o statusie soboru – budynku z kwadratową nawą krytą kopułą oraz przedsionkiem, nad którym wznosiła się wieża[20]. Sobory katedralne budowano natomiast najczęściej na planie krzyża greckiego przenikającego się z kwadratem i nakrywano pięcioma cebulastymi kopułami. W przypadku, gdy świątynia miała mniejsze rozmiary, ograniczano się do planu krzyża greckiego i pojedynczej kopuły[20].

Mimo, że przez cały wiek XIX i początek wieku XX zdarzały się w architekturze rosyjskiej liczne odstępstwa od stylu rosyjskiego (np. cerkwie w stylu klasycystycznym[21], neogotyckim, neobarokowym), projekty Thona zdominowały rosyjską architekturę sakralną do lat 70. XIX wieku. Niemniej już od lat 40. XIX wieku dochodziło do nasilania się krytyki eklektycznego, surowego i chłodnego stylu Thona oraz mniejszych lub większych odstępstw od jego projektów. Do wczesnych przykładów modyfikacji projektu Thona należy sobór Wniebowstąpienia Pańskiego w Jelcu (1845–1889)[22]. Vojeslav Molè przedstawił następującą ocenę stylu Thona: Zebrano w nim wszystko, co można było zaobserwować w budownictwie cerkiewnym i świeckim, monumentalnym i intymnym, kamiennym, ceglanym i drewnianym oraz przetopiono na jedną całość, której brak jednak siły bezpośredniego wyrazu, a także prawdziwie jednolitej kompozycji[5]. Pojawiły się opinie, że styl Thona położył kres swobodzie twórczej architektów w opracowywaniu rozplanowania przestrzennego i brył świątyń[20]. Mimo krytyki architektura Thona stanowiła ważny impuls w rozwoju sztuki rosyjskiej, który zwrócił uwagę budowniczych na tradycyjną architekturę prawosławną i wpłynął na formowanie się „czystego” stylu neorosyjskiego pod koniec lat 60. XIX wieku. Liczniejsze odwołania do stylu Thona pojawiły się ponownie w latach 1898–1917 oraz po 1991 roku.

Nowe warianty stylu[edytuj]

Nowe warianty stylu
Cerkiew Zwiastowania w Petersburgu, K. Thon (1844–1849)
Sobór Narodzenia Bogurodzicy w Krasnojarsku, K. Thon (1845–1861)
Skit św. Mikołaja Monastyru Wałaamskiego, Aleksiej Gornostajew (1851)
Sobór Zaśnięcia Bogurodzicy Ławry Świętogórskiej, Aleksiej Gornostajew (1859–1868)
Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Helsinkach, Aleksiej Gornostajew (1862–1868)
Sobór Aleksandra Newskiego w Niżnym Nowogrodzie (1868–1881)
Sobór św. Włodzimierza w Ługańsku (1995–2006)
Cerkiew Jana Chryzostoma w Kijowie (1868–1871, arch. Nikołaj Jurgens)
Cerkiew św. Symeona w Dreźnie (1872–1874, arch. Karl Wajsbach i Harald Julius von Bosse)
Mozaika Przemienienia Pańskiego, N. Koszelew (Sobór Zmartwychwstania Pańskiego w Petersburgu, lata 90. XIX wieku)
Sobór Iwerskiej Matki Bożej Monastyru Pererwińskiego, Piotr Winogradow (1904–1908)
Cerkiew-dzwonnica Zmartwychwstania Pańskiego na Cmentarzu Rogożskim (pośrodku), Fiodor Gornostajew (1907–1913)
Sobór Fiodorowskiej Ikony Matki Bożej w Puszkinie (1909–1912, arch. Władimir Pokrowski)
Cerkiew Chrystusa Zbawiciela na Wodach w Petersburgu, Marian Peretjakowicz (1909–1911)
Cerkiew Kazańskiej Ikony Matki Bożej, Andriej Aplaksin (1910–1912)
Świątynia Metropolity Piotra Moskiewskiego w Petersburgu, Andriej Aplaksin (1911–1912)
Sobór Zmartwychwstania Pańskiego w Twerze (1912–1914, arch. Nikołaj Omieljustyj)
Cerkiew św. Mikołaja i Aleksandra Newskiego w Petersburgu, Stiepan Kriczinski (1913–1915)
Staroobrzędowa cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Moskwie, Anton Gurżenko (1914–1921)

W latach 40. XIX wieku Thon rozpoczął projektowanie nowych świątyń z rosyjskimi dachami hełmowymi, m.in. cerkiew Zwiastowania w Petersburgu (1844–1849) i sobór Narodzenia Bogurodzicy w Krasnojarsku (1845–1861). Aleksiej Gornostajew, zainspirowany dawną architekturą Rosyjskiej Północy, wzbogacił styl neorosyjski o kolejne tradycyjne elementy, odrzucając większość wzorów klasycyzujących Thona. Zaprojektował m.im. skit św. Mikołaja Monastyru Wałaamskiego (1851), sobór Zaśnięcia Bogurodzicy Ławry Świętogórskiej (1859–1868) i sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Helsinkach (1862–1868)[23].

Od lat 50. XIX wieku pojawiały się próby łączenia stylu neorosyjskiego z neobizantyjksim. Rosyjskie budownictwo neobizantyjskie pojawiło się wraz z obecnością Rosjan na Bałkanach i Kaukazie na przełomie lat 40. i 50. XIX wieku, inspiracją miejscową sztuką i zabytkami bizantyjskimi, w tym Hagią Sophią[24][25]. Najstarszym, odosobnionym przykładem nawiązań do architektury bizantyjskiej połączonej z klasycyzmem jest sobór Mądrości Bożej w Carskim Siole (1780–1788). W przeciwieństwie do stylu neorosyjskiego, styl neobizantyjski był rozwijany również w pozostałych krajach prawosławnych, krajach niemieckich, Palestynie, Anglii, USA i innych[6]. Do przykładów łączenia stylów neobizantyjskiego i neorosyjskiego należą np. sobór metropolitalny Świętej Równej Apostołom Marii Magdaleny w Warszawie (1867–1869, arch. Nikołaj Syczew) i sobór Aleksandra Newskiego w Niżnym Nowogrodzie (1868–1881)[26].

Od końca lat 60. XIX wieku styl neorosyjski zaczął ulegać zróżnicowaniu na szereg wariantów nawołujących do odrzucenia sztuki Zachodu, czerpania wzorów z budownictwa ludowego, przedbarokowej architektury rosyjskiej, ewentualnie dawnej architektury rosyjskiej z zachowaniem niektórych wpływów bizantyjskich, renesansu, baroka, klasycyzmu lub modernizmu. Przyczynami tych transformacji, w których decydującą rolę odegrały projekty Wiktora Hartmanna i Iwana Ropeta, było wysunięcie wobec stylu Thona zarzutów o propagowania klasycyzmu pod płaszczykiem stylu narodowego, anachronizmu i sztuczności, czy wręcz naśladowania architektury kościołów katolickich[27]. Cerkwie rozplanowane według zawartych w Projektach cerkwiej wzorców zaczęto zdobić detalami uznanymi za rdzennie rosyjskie: kokosznikami, starannie rzeźbionymi obramowaniami okien, arkadami i gzymsami, kolumienkami. Fasady świątyń malowano na różne kolory, mnożono detale, w miarę możliwości zwiększano liczbę cebulastych kopuł nawet do dziewięciu[27]. Zmodyfikowana odmiana stylu urzędowego zyskała poparcie cara Aleksandra III, który uważał ją za odpowiadającą jego programowi politycznemu[27]. Do najważniejszych zabytków należą: sobór Zmartwychwstania Pańskiego w Petersburgu (1883–1907), sobór Świętych Piotra i Pawła w Peterhofie (1895–1905)[28].

W 1898 roku w architekturze sakralnej nastąpił ponowny zwrot ku klasycyzującej architektrurze i zmodyfikowanego stylu Thona. Zostają wzniesione m.in. niezachowany sobór Objawienia Pańskiego w Moskwie-Dorogomiłowie (1898–1910), sobór Iwerskiej Ikony Matki Bożej Monasteru Pierierwińskiego (1904–1908), cerkiew-dzwonnica Zmartwychwstania Pańskiego na Cmentarzu Rogożskim (1907–1913)[29].

W latach 1900–1917 oddziałował na styl neorosyjski eklektyzm, modernizm i retrospektywizm. Pojawiły się „czyste”, specjalnie podkreślane formy architektury staroruskiej łączone niekiedy z elementami modernizmu. Głównymi wzorami stały się dawna architektura pskowska i nowogrodzka z „białego kamienia”. Do zachowanych cerkwi należą sobór Zmartwychwstania Pańskiego w Twerze (1912–1913), świątynia św. Piotra Metropolity Moskiewskiego w Petersburgu (1911–1912) i staroobrzędowa cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Moskwie (1914–1921)[30]. Do głównych świątyń nawiązujących do budownictwa włodzimiersko-suzdalskiego należała cerkiew Chrystusa Zbawiciela na Wodach w Petersburgu (1910), która zarazem była najbardziej zbliżona do autentycznej architektury staroruskiej. Pojawiły się cerkwie naśladujące w każdym aspekcie architekturę staroruską, sprzed najazdu mongolskiego na Ruś. Świątynie takie powstały w miejscach, gdzie w okresie staroruskim faktycznie istniały cerkwie, zostały jednak w toku swojej historii przebudowane bądź zniszczone[31], np. odbudowa soboru Zaśnięcia Matki Bożej we Włodzimierzu Wołyńskim z 1900 roku.

Nurt modernizujący[edytuj]

Nurt modernizujący
Cerkiew Obrazu Chrystusa Nie Ludzką Ręką Uczynionego w Abramcewie, Wiktor Wasniecow (1881–1882)
Cerkiew Wszystkich Świętych w Nadieżdinsku, Władimir Piasecki (1896–1898)
Staroobrzędowy Sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Białej Krynicy (1901–1908)
Cerkiew św. Ducha w Tałaszkinie, Siergiej Maljutin, Nikołaj Riepich (1902–1905)
Cerkiew Opieki Matki Bożej w Parchomiwce, Władimir Pokrowski i Wiktor Gołubiew (1903–1907)
Świątynia ikony Matki Bożej na Zacepie w Moskwie, Nikołaj Szewjakow (1904–1906)
Cerkiew Ikony Matki Bożej „Znak” w Petersburgu, Dmitrij Kryżanowski (1906–1907)
Monaster Świętych Marty i Marii w Moskwie, Aleksiej Szczusiew (1908–1911)
Cerkiew staroobrzędowa na Małym Gawrikowie w Moskwie, Ilja Bondarenko (1911)
Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Nataliewce, Aleksiej Szczusiew (1911–1913)
Cerkiew Opieki Najświętszej Bogurodzicy w Petersburgu, Josif Padlewski, Wasilij Kosjakow (1912–1913)
Cerkiew Obrazu Chrystusa Nie Ludzką Ręką Uczynionego w Klaźmie, Siergiej Waszkow, Władimir Motyljow (1913–1914)
Cerkiew ikony Matki Bożej Kazańskiej w Wyricy, Władimir Apaszkow (1912–1914)
Kaplica w Połtawie z okazji 200 rocznicy zwycięstwa połtawskiego (1914)
Cerkiew św. Mikołaja pod Sołomienną Storożką, Fiodor Schechtel (1916)

Od lat 80. XIX wieku do 1917 roku pojawił się trend modernistyczny w neorosyjskiej architekturze sakralnej, dotyczący głównie mniejszych projektów. Modernizm nie miał na celu zaprzeczania czy zrywania z rosyjską cerkiewną tradycją architektoniczną, lecz stanowił jej rozwinięcie poprzez stosowanie nowoczesnych rozwiązań technicznych i artystycznych w ramach tradycyjnych form.

Najstarszymi przykładami tego typu budowli są m.in. cerkiew Obrazu Chrystusa Nie Ludzką Ręką Uczynionego w Abramcewie (1881–1882) według projektu Wiktora Wasniecowa, cerkiew św. Ducha w Tałaszkinie (1902–1905)[32][33], cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w Sokolnikach (1903–1912), świątynia Św. Trójcy w Bałakowie (1908–1909), monaster Świętych Marty i Marii w Moskwie (1908–1911), cerkiew Opieki Najświętszej Bogurodzicy w Petersburgu (1912–1913)[34][35], cerkiew Sergiusza z Radoneża na Kulikowym Polu (1913) i cerkiew Obrazu Chrystusa Nie Ludzką Ręką Uczynionego w Klaźmie (1913)[36], będąca zarazem najstarszą żelbetową świątynią w Rosji.

Powstał również szereg budowli nawiązujących do tradycyjnej, rosyjskiej architektury drewnianej, np. niezachowana drewniana cerkiew Wszystkich Świętych w Nadieżdinsku (1896–1898), drewniana cerkiew Ikony Matki Bożej Kazańskiej w Wyricy (1912–1914) i cerkiew św. Mikołaja pod Sołomienną Storożką (1916).

Na początku XX wieku również niektóre cerkwie staroobrzędowców zaczęły być budowane w stylu modernizmu. Do najstarszych modernistycznych cerkwi staroobrzędowych należy cerkiew Ikony Matki Bożej „Znak” w Petersburgu (1906–1907) wybudowana według projektu Dmitrija Kryżanowskiego z własną kotłownią, parowym systemem ogrzewania ścian i wentylacją. Do kolejnych należały projekty Ilji Bondarenki, np. cerkiew na Małym Gawrikowie w Moskwie (1911).

Neorosyjska architektura sakralna po 1991 roku[edytuj]

Architektura sakralna po 1991 roku
Sobór św. Trójcy w Magadanie, Jelena i Władimir Kołosowie (2001–2008)
Czasownia Aleksandra Newskiego w Korolowie, J. Ałonow (1998–1999)
Cerkiew św. Jana Kronsztadzkiego w Petersburgu, I. Kniaziew (1999–2002)
Sobór Chrystusa Zbawiciela w Kaliningradzie, Oleg Kopyłow (2004–2006)
Cerkiew św. Piotra w Petersburgu (2005–2010)

Po upadku komunizmu w 1991 roku nastąpiło odrodzenie się stylu neorosyjskiego. Odbudowano wiele zniszczonych obiektów, m.in. sobór Chrystusa Zbawiciela w Moskwie (1990–2000) i Wielkiego Złatousta w Jekaterynburgu (2006–2013). Obok prac restauratorskich i odbudowy wielu przedrewolucyjnych świątyń wybudowano również szereg nowych, np. sobór Zwiastowania w Woroneżu (1998–2009), sobór św. Trójcy w Magadanie (2001–2008) i sobór Przemienienia Pańskiego w Chabarowsku (2001–2004). Pojawiły się także przykłady zmodernizowanego stylu rosyjskiego, np. cerkiew św. Jerzego w Dorogomiłowie (1994–1995), cerkiew św. Pantelejmona w Rostowie nad Donem (1996–1997), cerkiew św. Piotra w Petersburgu (2005–2010), czasownia św. Aleksandra Newskiego w Korolowie (1998–1999) i sobór Chrystusa Zbawiciela w Kaliningradzie (2004–2006).

Neorosyjska architektura świecka[edytuj]

Styl Konstantina Thona[edytuj]

Styl Konstantina Thona
Wielki Pałac Kremla Moskiewskiego, K. Thon (1838–1849)
Kaplica orderu św. Andrzeja, Wielki Pałac, K. Thon (1838–1849)
Zbrojownia kremla moskiewskiego, K. Thon (1849–1851)
Dom Inwalidów Wojennych w Izmajłowie, K. Thon i inni (1836–1849)
Pałac Gubernatorski w Kazaniu, K. Thon, A. Peske, M. Kornifski (1842)

W okresie od lat 30. XIX wieku do lat 20. XX wieku pojawiły się często monumentalne i funkcjonalne budynki świeckie w stylu neorosyjskim. Do najstarszych należały Wielki Pałac (1838–1849) i zbrojownia kremla moskiewskiego (1849–1851) zaprojektowane przez Thona. Architekt wykorzystał w swych projektach elementy istniejących, przedbarokowych pałaców w dawnym stylu rosyjskim, łącząc je z architekturą klasycystyczną[37].

Nowe warianty w architekturze świeckiej[edytuj]

Nowe warianty stylu
Ornament budynku Typografii Mamontowa w Moskwie, Wiktor Hartmann (1872)
Muzeum Historyczne w Moskwie, Władimir Sherwood i inni (1875–1883)
Muzeum Politechniczne w Moskwie (1875–1877)
Teatr Fiodora Korsza w Moskwie, Michaił Cziczagow (1882)
Siedziba Michaiła Bode-Kołyczewa w Łukinie (1884)
Teatr Paradies w Moskwie, Fiodor Schechtel (1885)
Elektrostacja „Nowy Maneż” w Moskwie (1888)
Dom Igumnowa w Moskwie, Nikołaj Pozdiejew, Piotr Bojcow i Iwan Pozdiejew (1888–1895)
Dom Lokalowa w Wielikoje (1888–1890, arch. Fiodor Schechtel)
Moskiewska Duma Miejska, Dmitrij Cziczagow (1890–1892). Styl neorosyjski i neorenesans
Wierchnije Torgowyje Riady (1893)
Targi w Niżnym Nowogrodzie, Augustin Betancourt i Auguste de Montferrand (1893–1896)
Państwowe Muzeum Biologiczne w Moskwie, Adolf Erichson (1892–1915)
Brama główna Galerii Tretiakowskiej, Wiktor Wasniecow (1899–1906)
Teatr Dramatyczny w Samarze, Michaił Cziczagow (1888)
Fasada Pałacu Staszica z 1893 roku
Budynek Kazańskiej Szkoły Artystycznej, Karł Müfke (1900–1905)
Muzeum Suworowa w Petersburgu, Alexander von Hohen (1900–1904)
Komnaty Ratnickie w Carskim Siole (1913–1917, arch. Siemion Sidorczuk)
Komnata Refektarzowa w Gródku Fiodorowskim (1913–1918, arch. Giеorgij Paszkow)
Wnętrze refektarzu w Gródku Fiodorowskim (około 1918, arch. Giеorgij Paszkow)
Nowa giełda pieczywa w Rybińsku, A.W. Iwanow (1912)

Pod koniec lat 60. XIX wieku Wiktor Hartmann i Iwan Ropet rozpoczęli projektowanie kolejnych budowli neorosyjskich znacznie bardziej odwołujących się do autentycznych wzorów rosyjskiej architektury przedbarokowej i budownictwa ludowego. W 1872 roku wybudowano Typografię Mamontowa i Teatr Narodowy na Placu Warwarinskim w Moskwie, które stały się wzorami dla kolejnych budynków. W 1875 roku rozpoczęto budowę Państwowego Muzeum Historycznego w Moskwie i Muzeum Politechnicznego w Moskwie nawiązujących do XVI. wiecznej moskiewskiej architektury[37].

Następnymi ważnymi obiektami były: Teatr Korsza w Moskwie (1882), Teatr Paradies w Moskwie (1885), Teatr Dramatyczny w Samarze (1888), elektrostacja „Nowy Maneż” w Moskwie (1888), moskiewska Duma Miejska (1890–1892), dworzec kolejowy we Władywostoku (1891–1893), Targi w Niżnym Nowogrodzie (1893–1896), Wierchnije Torgowyje Riady z zastosowaną inżynierią strukturalną (1893). Wiele obiektów nosiło cechy eklektyczne. Za najbardziej „czysty” przykład stylu neorosyjskiego w architekturze świeckiej uważany jest dom Igumnowa w Moskwie (1888–1895)[37]. Styl neorosyjski bywał niekiedy wykorzystywany w celu zaciśniania więzów z innymi krajami, np. sobór św. Aleksandra Newskiego w Sofii został wzniesiony na cześć rosyjskiego cara Aleksandra II, dzięki któremu Bułgaria uzyskała niepodległość w 1878 roku. Wybudowana w 1826 roku cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Poczdamie miała obok służby wierzącym, przysłużyć się „umacnianiu przyjaźni prusko-rosyjskiej”. Z okazji setnej rocznicy zwycięstwa Rosjan w „bitwie narodów” wybudowano w Lipsku cerkiew św. Aleksego (1911–1913). Obok demonstracji wzajemnych powiązań i obecności kulturowej Rosji na danym obszarze, styl neorosyjski stawał się także narzędziem rusyfikacji, np. nowa fasada Pałacu Staszica w Warszawie z 1893 roku z urządzoną w nim cerkwią św. Tatiany Rzymianki zostały zaprojektowane z myślą o nadaniu miastu rosyjskiego charakteru, w nawiązaniu do rzekomej „rosyjskiej przeszłości” tego miejsca – Kaplicy Moskiewskiej[38][39].

Nurt modernizujący w architekturze świeckiej[edytuj]

Nurt modernizujący
Dworzec Jarosławowski w Moskwie (1902). Styl neorosyjski, modernizm i retrospektywizm
Dwór Sawwiński w Moskwie, Iwan Kuzniecow (1905–1907). Styl neorosyjski i modernizm
Dom czynszowy Piercowej w Moskwie, Nikołaj Żukow (1905–1907)
Budynek Rosyjskiego Banku Rolniczego w Połtawie, Aleksandr Kobielew (1906–1908)
Dom Szaranowa w Taganrogu, Fiodor Schechtel (1914)
Duma Miejska w Chabarowsku (1907–1909, arch. P. Bartoszewicz i B. Malinowski)

Na początku XX wieku dochodzi do splotu stylu neorosyjskiego z modernizmem, np. Dworzec Jarosławowski w Moskwie (1902), dom czynszowy Piercowej w Moskwie (1905–1907, arch. Nikołaj Żukow), dom „Skazka” w Petersburgu (1909, arch. Aleksandr Bernardazzi) i dom przy ulicy Plutałowej 2 w Petersburgu (1911–1913)[37]. Kolejnym nurtem w ramach którego przejawiały się formy secesyjne był retrospektywizm staroruski, wywodziący się wprost ze stylu neorosyjskiego. W przeciwieństwie do architektów neorosyjskich retrospektywiści przywiązywali większą wagę do posługiwania się wyrazistymi, autentycznymi wzorami dawnej architektury rosyjskiej i nie wahali się korzystać ze zdobyczy modernizmu. Do najważniejszych budynków zaliczany jest m.in. budynek Banku Państwowego w Niżnym Nowogrodzie (1910–1912) i Dworzec Kazański w Moskwie (1913–1940)[40].

Styl neorosyjski w budownictwie świeckim przestał być szerzej stosowany w latach 20. XX wieku. Do rzadkich przykładów nawiązań do stylu neorosyjskiego w okresie radzieckim należy kawiarnia „Łabędź” na terenie WWC z połowy lat 50.[41] Po 1991 roku zaczęto ponownie realizować projekty w stylu neorosyjskim, np. dom mieszkalny na Chwostowym Zaułku nr 5 w Moskwie (1997, arch. Aleksandr Szczukin i Michaił Leonow) i kreml izmajłowski w Moskwie (1998–2007).

Neorosyjskie małe formy architektoniczne[edytuj]

Małe formy architektoniczne
Izba Pogodinska na Dziewiczym Polu, Nikołaj Nikitin (1856)
Izba „Teremok” we Fljonowie, Siergiej Maljutin (1901)
Dom braci Stepanowych w Czelabińsku (przed 1866)
Dom Porochowszczikowa w Moskwie, Andriej Hun (1871–1872)
Siedziba Sukaczewa w Irkucku (1882)
Dworek Gubernatora Grodzieńskiego w Białowieży (1845, późniejsza neorosyjska przebudowa)
Dom mieszkalny w Tomsku (1902)
Dom mieszkalny w Tomsku, Stanisław Chomicz (1904–1917)
Dom mieszkalny w Tomsku (ok. 1905)
Dom Wasniecowa w Moskwie, Wasilij Baszkirow lub Michaił Priomyszew (1893–1894)
Dworek Szorina w Gorochowcu (początek XX w.). Styl neorosyjski, modernizm
Projekt Bramy Kijowskiej, Wiktor Hartmann (1869)
Bania w Abramcewie, Iwan Ropet (1872–1878)
Szkic rosyjskiego pawilonu marynarki na Targach Światowych w Wiedniu, Wiktor Hartmann (1873)
Szkic pawilonu rosyjskiego na Wystawie Światowej w Paryżu, Iwan Ropet (1878)
Pawilon rosyjski na Wystawie Światowej w Chicago (1893)
Przystanek koronacyjny na Placu Zwycięstwa w Moskwie, Fiodor Schechtel (1896)
Pawilon-przystanek Odincowo, Fiodor Schechtel (1896)
Pawilon rosyjski na Wystawie Światowej w Paryżu, Robert Friedrich Meltzer (1900)

W 1856 roku Nikołaj Nikitin zaprojektował malutką Izbę Pogodinską na Dziewiczym Polu w duchu słowianofilstwa, która stała się źródłem inspiracji dla kolejnych, niekiedy bardzo okazałych drewnianych: izb, dacz, bani, siedzib (ros. usadba), dworków (ros. osobnjak), pałaców i dworów (ros. dworiec). Pierwszym budynkiem w stylu neorosyjskim jest dworek braci Stiepanowych w Czelabińsku z około 1865 roku zainspirowany uralskim budownictwem ludowym. Ważnymi budynkami są bania „Teremok” (1872–1878)[42] i studio-pracownia w Abramcewie (1873–1877)[43], dom Sazanowa w Ostaszewie (1897) i izba „Teremok” we Fljonowie (1901). Budownictwo tego typu uległo z czasem silnym wpływom modernizmu (np. dworek Szorina w Gorochowcu z początku XX wieku) i eklektyzmu, np. dacza Marii Kleinmichel na Wyspie Kamiennej (1908–1911) i dacza Pawła Baszenina w Sarapule (1909) z elementami neogotyku[37][44]. Do rzadkich, zachowanych przykładów małej architektury neorosyjskiej w Polsce należy Dworek Gubernatora Grodzieńskiego (1845, neorosyjska przebudowa nastąpiła później) w parku pałacowym w Białowieży.

Do architektów inspirujących się folklorem i stosujących nowe, niestandardowe formy należeli Wiktor Hartmann i Iwan Ropet. Zapoczątkowany przez nich fantazyjny styl bywa nazywany „baśniowym”. Położyli oni podwaliny pod rosyjską architekturę pawilonów wystawienniczych, carskich stacji koronacyjnych, przystanków, kiosków itp. W XX wieku kontynuatorami tej tradycji stali się Fiodor Schechtel i Ilja Gołosow[37][44].

Styl neorosyjski w pozostałych dziedzinach sztuki[edytuj]

Styl neorosyjski był stosowany również w pozostałych dziedzinach sztuki i rzemiosła: rzeźbiarstwie, malarstwie, grafice, meblarstwie, złotnictwie, ceramice i innych.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Виктор ГеоргиевичВ. Г. Власов Виктор ГеоргиевичВ. Г., Русский Модерн, [w:] Большой энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 8 т. [online], ЛИТА, Санкт-Петербург 2000-2001 [dostęp 2016-03-31] (ros.).
  2. Павел ЮрьевичП. Ю. Климов Павел ЮрьевичП. Ю., Модерн в России, Владимир АлексеевичВ. А. Леняшин, Юлия БорисовнаЮ. Б. Демиденко, Москва: Арт-Родник, 2010, ISBN 978-5-404-00025-2.
  3. Елена АндреевнаЕ. А. Борисова Елена АндреевнаЕ. А., «Русский стиль». Новые тенденции в русской архитектуре конца XIX в., [w:] Русская архитектура второй половины XIX века [online], АН СССР, ВНИИ искусствознания М-ва культуры СССР, Наука, Москва 1979 [dostęp 2016-03-03], Cytat: Так, например, как уже отмечалось выше, введенное современниками наименование «русско-византийский», а чаще «византийский стиль» обозначало такие различные образцы, как, с одной стороны, «тоновская архитектура», не имеющая ничего общего с византийскими прототипами, и с другой – более поздние сугубо подражательные сооружения, исходящие из кавказских и балканских прообразов.
  4. Владимир ГригорьевичВ. Г. Лисовский Владимир ГригорьевичВ. Г., Архитектура России XVIII - начала XX века. Поиски национального стиля, Москва: Белый город, 2009, ISBN 978-5-7793-1629-3 (ros.).
  5. a b c B. Seniuk: Prawosławne cerkwie guberni lubelskiej i siedleckiej zrealizowane według projektów arch. Wiktora Iwanowicza Syczugowa, członka Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu, [w:] Do piękna nadprzyrodzonego. Sesja naukowa na temat rozwoju sztuki sakralnej od X do XX wieku na terenie dawnych diecezji chełmskich Kościoła rzymskokatolickiego, prawosławnego, greckokatolickiego. Chełm: Muzeum Chełmskie, 2003, s. 274-275. ISBN 83-914960-6-6.
  6. a b J. B.J. B. Bullen J. B.J. B., Byzantium Rediscovered, London, New York: Phaidon, 2003, ISBN 9780714846385 (ang.).
  7. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 333 i 370. ISBN 83-242-0361-3.
  8. Андрей АлексеевичА. А. Михайлов Андрей АлексеевичА. А., Собраніе плановъ, фасадовъ и профилей для строенія каменныхъ церквей съ краткимъ наставленіемъ Какъ о самомъ производствҍ строенія, такъ и о вычисленіи потребныхъ къ тому матеріаловъ; При чемъ приложены и объяснительные чертежи важнҍйшихъ частей зданій, съ означеніемъ размҍра оныхъ для практическаго употребленія, Иосиф ИвановичИ. И. Шарлеман, По высочайшему Его Императорскаго Величества повелҍнію Министерства Внутреннихъ дҍлъ отъ Департамента Государственнаго Хозяйства и Публичныхъ Зданій изданное, Санктпетербургъ: Бъ типографіи Медицинскаго департамента Министерства Внутреннихъ дҍлъ, 1824 (ros.).
  9. Александр ВитальевичА. В. Берташ Александр ВитальевичА. В., Храмостроительство в Российской империи под покровительством государей из династии Романовых и поиски национального стиля, „{{{czasopismo}}}”, Пермская государственная ордена «Знак Почёта» краевая универсальная библиотека им. А.М. Горького, conf.gorkilib.ru, 2013 [dostęp 2016-03-03], Cytat: В начале 1826 года, в ответ на многочисленные пожелания «снизу», Синод обратился к императору Николаю Павловичу с просьбой дополнить собрание образцовых проектов 1824 года несколькими новыми, составленными «по примеру древних православных церквей» (ros.).
  10. Евгения ИвановнаЕ. И. Кириченко Евгения ИвановнаЕ. И., Русский стиль: Поиски выражения национальной самобытности. Народность и национальность. Традиции древнерусского и народного искусства в русском искусстве XVIII-начала XX века, Москва: Галарт АСТ, 1997, ISBN 978-5-269-00930-8 (ros.).
  11. Владимир ГригорьевичВ. Г. Лисовский Владимир ГригорьевичВ. Г., Архитектура России XVIII - начала XX века. Поиски национального стиля, Москва: Белый город, 2009, ISBN 978-5-7793-1629-3 (ros.).
  12. a b P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 315-316. ISBN 83-242-0361-3.
  13. Mikołaj IM. I Romanow Mikołaj IM. I, Najwyższy ukaz nr 14392 z 25 marca 1841 roku, [w:] Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2. 1841 : От № 14141-14986 [online], 1842, s. 213, Cytat: (...) подъ вҍдомствомъ коихъ могутъ быть составляемы проекты на построеніе православныхъ церквей, чтобы при соствленіи таковыхъ проектовъ, преимущественно и по возможности сохраняемъ былъ вкусъ древняго Византійского зодчества. (...) для сего могутъ съ пользою принимаемы быть въ соображеніе чертежи, составленные на построеніе православныхъ церквей Профессоромъ Архитектуры Константиномъ Тономъ.
  14. Елена АндреевнаЕ. А. Борисова Елена АндреевнаЕ. А., «Русский стиль». Новые тенденции в русской архитектуре конца XIX в., [w:] Русская архитектура второй половины XIX века [online], АН СССР, ВНИИ искусствознания М-ва культуры СССР, Наука, Москва 1979 [dostęp 2016-03-03], Cytat: Так, например, как уже отмечалось выше, введенное современниками наименование «русско-византийский», а чаще «византийский стиль» обозначало такие различные образцы, как, с одной стороны, «тоновская архитектура», не имеющая ничего общего с византийскими прототипами, и с другой – более поздние сугубо подражательные сооружения, исходящие из кавказских и балканских прообразов.
  15. 1842 год. Введенский собор., www.spb300.osis.ru [dostęp 2016-03-03].
  16. GavinG. Ambrose GavinG., The Visual Dictionary of Architecture, PaulP. Harris, Lausanne, Switzerland: AVA Publishing, 2007, s. 78, ISBN 294037354X (ang.).
  17. Mikołaj IM. I Romanow Mikołaj IM. I, Najwyższy ukaz nr 14392 z 25 marca 1841 roku, [w:] Полное собрание законов Российской империи. Собрание 2. 1841 : От № 14141-14986 [online], 1842, s. 213, Cytat: (...) подъ вҍдомствомъ коихъ могутъ быть составляемы проекты на построеніе православныхъ церквей, чтобы при соствленіи таковыхъ проектовъ, преимущественно и по возможности сохраняемъ былъ вкусъ древняго Византійского зодчества. (...) для сего могутъ съ пользою принимаемы быть въ соображеніе чертежи, составленные на построеніе православныхъ церквей Профессоромъ Архитектуры Константиномъ Тономъ.
  18. Инесса НиколаевнаИ. Н. Слюнькова Инесса НиколаевнаИ. Н. (red.), Предмет архитектуры: Искусство без границ. Сборник научных работ, Российская Академия Художеств, Научно-исследовательский институт теории и истории изобразительных искусств, Москва: Прогресс-Традиция, 2011, s. 267–305, ISBN 5898263837 [dostęp 2016-03-03] (ros.).
  19. Евгения ИвановнаЕ. И. Кириченко Евгения ИвановнаЕ. И., Русская архитектура 1830-1910-х годов, wyd. 2, poprawione i uzupełnione, Москва: Искусство, 1982, ISBN (brak) [dostęp 2016-03-03] (ros.).
  20. a b c P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 325-327. ISBN 83-242-0361-3.
  21. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 330. ISBN 83-242-0361-3.
  22. Владимир ГригорьевичВ. Г. Лисовский Владимир ГригорьевичВ. Г., Архитектура России XVIII - начала XX века. Поиски национального стиля, Москва: Белый город, 2009, ISBN 978-5-7793-1629-3 (ros.).
  23. Владимир ГригорьевичВ. Г. Лисовский Владимир ГригорьевичВ. Г., Архитектура России XVIII - начала XX века. Поиски национального стиля, Москва: Белый город, 2009, ISBN 978-5-7793-1629-3 (ros.).
  24. Елена АндреевнаЕ. А. Борисова Елена АндреевнаЕ. А., «Русский стиль». Новые тенденции в русской архитектуре конца XIX в., [w:] Русская архитектура второй половины XIX века [online], АН СССР, ВНИИ искусствознания М-ва культуры СССР, Наука, Москва 1979 [dostęp 2016-03-03], Cytat: Так, например, как уже отмечалось выше, введенное современниками наименование «русско-византийский», а чаще «византийский стиль» обозначало такие различные образцы, как, с одной стороны, «тоновская архитектура», не имеющая ничего общего с византийскими прототипами, и с другой – более поздние сугубо подражательные сооружения, исходящие из кавказских и балканских прообразов.
  25. Юрий РостиславовичЮ. Р. Савельев Юрий РостиславовичЮ. Р., "Византийский стиль" в архитектуре России: вторая половина XIX – начало XX века, Санкт-Петербург: Лики России – Проект-2003, 2005, ISBN 5-87417-207-6 (ros.).
  26. Владимир ГригорьевичВ. Г. Лисовский Владимир ГригорьевичВ. Г., Архитектура России XVIII – начала XX века. Поиски национального стиля, Москва: Белый город, 2009, ISBN 978-5-7793-1629-3 (ros.).
  27. a b c P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 332-333. ISBN 83-242-0361-3.
  28. Евгения ИвановнаЕ. И. Кириченко Евгения ИвановнаЕ. И., Русский стиль: Поиски выражения национальной самобытности. Народность и национальность. Традиции древнерусского и народного искусства в русском искусстве XVIII-начала XX века, Москва: Галарт АСТ, 1997, ISBN 978-5-269-00930-8 (ros.).
  29. Владимир ГригорьевичВ. Г. Лисовский Владимир ГригорьевичВ. Г., Архитектура России XVIII - начала XX века. Поиски национального стиля, Москва: Белый город, 2009, ISBN 978-5-7793-1629-3 (ros.).
  30. Владимир ГригорьевичВ. Г. Лисовский Владимир ГригорьевичВ. Г., Архитектура России XVIII - начала XX века. Поиски национального стиля, Москва: Белый город, 2009, ISBN 978-5-7793-1629-3 (ros.).
  31. P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 334-335. ISBN 83-242-0361-3.
  32. Усадьба "Талашкино". Церковь Сошествия Святого Духа (церковь Спаса), kulturnoe-nasledie.ru [dostęp 2016-03-03] (ros.).
  33. Фленово. Церковь Сошествия Святого Духа, sobory.ru [dostęp 2016-03-03], Cytat: Архитектурные стили: Модерн, Романтический стиль. Адрес: Смоленская область, Смоленский район, п. Фленово, музей "Талашкино" (ros.).
  34. Энциклопедия Санкт-Петербурга, encspb.ru [dostęp 2016-03-03], Cytat: 6 июня 1912 выдержанная в древнерусском стиле с элементами модерна постройка была заложена в честь Покрова, в память о дне основания института.
  35. Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации, kulturnoe-nasledie.ru [dostęp 2016-03-03].
  36. Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации, kulturnoe-nasledie.ru [dostęp 2016-03-03].
  37. a b c d e f Евгения ИвановнаЕ. И. Кириченко Евгения ИвановнаЕ. И., Русский стиль: Поиски выражения национальной самобытности. Народность и национальность. Традиции древнерусского и народного искусства в русском искусстве XVIII-начала XX века, Москва: Галарт АСТ, 1997, ISBN 978-5-269-00930-8 (ros.).
  38. Waldemar Baraniewski: MIĘDZY OPRESJĄ A OBOJĘTNOŚCIĄ Architektura w polsko-rosyjskich relacjach w XX wieku (pol.). culture.pl. [dostęp 18 maja 2009].
  39. Piotr Paszkiewicz: Pod berłem Romanowów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815–1915. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1991, s. 95, 97. ISBN 83-900047-7-1.
  40. В. Г.В. Г. Власов В. Г.В. Г., Ретроспективизм, [w:] Большой энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 8 т. [online], Лита, СПб. 2000 [dostęp 2016-03-31].
  41. Архнадзор » Архив » Пережить второе рождение, 30 stycznia 2012 [dostęp 2016-03-10], Cytat: Особое место занимает бывшее кафе «Лебедь» – небольшая архитектурная аномалия середины 1950-х, по своему резному декору напоминающая неорусский стиль рубежа 19-ХХ века в духе Абрамцева.
  42. Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации, kulturnoe-nasledie.ru [dostęp 2016-03-02].
  43. Памятники истории и культуры (объекты культурного наследия) народов Российской Федерации, kulturnoe-nasledie.ru [dostęp 2016-03-02].
  44. a b К. Ю.К. Ю. Нарвойт К. Ю.К. Ю., Сокровища русского стиля: произведения мастеров и художников Абрамцева, Сергиева Посада и Московского кустарного музея: из собрания Всероссийского музея декоративно-прикладного и народного искусства и Государственного историко-художественного и литературного Музея-заповедника "Абрамцево", Москва: Всероссийский музей декоративно-прикладного и народного искусства, 2013, ISBN 978-5-9904009-4-8 (ros.).