Wojna włosko-abisyńska 1935-1936

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wojny kolonialnej w latach 1935–1936. Zobacz też: inne znaczenia tego określenia.
Wojna włosko-abisyńska 1935–1936
Ilustracja
Wyjazd na wojnę w Etiopii włoskich żołnierzy rekrutowanych w Montevarchi.
Czas 3 października 1935 – 9 maja 1936
Miejsce Etiopia
Przyczyna incydent w oazie Ueluel[1]
Wynik zwycięstwo Włoch, podbój Etiopii, utworzenie Włoskiej Afryki Wschodniej
Strony konfliktu
 Włochy  Etiopia
Dowódcy
Benito Mussolini
Emilio De Bono
Pietro Badoglio
Rodolfo Graziani
Hajle Syllasje I
Ras Imru
Kassa Hajlu
Ras Seyoum
Mulu-Gieta
Ras Desta Damitu
Ras Nasibu
Siły
ok. 600 000 żołnierzy
(ok. 350 000 zmobilizowanych)
ok. 595 samolotów
ok. 795 czołgów[2]
ok. 600 000 żołnierzy
(ok. 300 000 wyposażonych)
ok. 3 samoloty
ok. 3 czołgi
Straty
3731 poległych żołnierzy, 619 cywilów, ok. 9 tys. rannych[3][1] ok. 275 tys. poległych, ok. 500 tys. rannych[2]

Wojna włosko-abisyńska 1935–1936 (tzw. druga wojna włosko-abisyńska) – jeden z największych w historii konfliktów o podłożu kolonialnym. Był wynikiem włoskich dążeń do stworzenia jednolitej kolonii, obejmującej Abisynię i wcześniej już należące do Włochów – Erytreę i Somali Włoskie, opanowania źródeł Nilu Błękitnego i licznych, eksploatowanych dotychczas w minimalnym stopniu bogactw naturalnych oraz pomszczenia klęski doznanej podczas najazdu w 1896 pod Aduą.

Przed wybuchem wojny miało miejsce wiele incydentów granicznych – Włosi przekraczali niestrzeżoną południową granicę i zajmowali oazy leżące w głębi Abisynii, z kolei rządzący od niedawna cesarz Hajle Syllasje I miał nadzieję, że ograniczona wojna z Włochami scementuje wokół niego skłócony naród. W grudniu 1934 etiopski oddział natrafił na Włochów w oazie Ueluel oddalonej o 60 km od granicy. Doszło do walki, w wyniku której padło kilkudziesięciu zabitych, a Włosi wycofali się w kierunku Somali. W polityce rozpoczął się okres nazywany przez historyków kryzysem abisyńskim. Od tego czasu Włosi rozpoczęli wzmacnianie garnizonów w Erytrei i Somali – do rozpoczęcia wojny zebrali około 350 tysięcy dobrze uzbrojonych żołnierzy. Dowódcy włoscy planowali szybkie przełamanie frontu północnego i zajęcie Addis Abeby oraz odcięcie pozostałych sił etiopskich atakiem z południa.

Przebieg walk[edytuj]

Wojska włoskie wkroczyły do Abisynii 3 października 1935. Komentatorzy europejscy przewidywali, że wojna będzie trwała latami – jak niemal każda wojna kolonialna. Główny ciężar ataku przyjął front północny (erytrejski) skupiający 2/3 ogółu sił włoskich i większość sił pancernych pod dowództwem generała Emilio De Bono, będącego jednocześnie głównodowodzącym całej ekspedycyjnej armii włoskiej, od Somali ruszył pomocniczy front południowy dowodzony przez gen. Rodolfo Grazianiego. Wskutek zbyt późno ogłoszonej mobilizacji liczące około 600 tysięcy ludzi wojska plemienne zebrały się pod Addis Abebą dopiero w grudniu 1935. Do pierwszej poważnej bitwy doszło na początku listopada pod Mekeile. Mimo twardego oporu miasto padło, a Włosi koncentrując się na stabilizacji frontu zaprzestali ataków na kilka dni. Postępy wojsk włoskich nie zadowalały Mussoliniego więc marszałka Emilio De Bono zastąpił Pietro Badoglio, przed którym postawiono zadanie zajęcia stolicy Etiopii przed porą deszczową. Korzystając z chwili wytchnienia, Etiopczycy zorganizowali udany kontratak pod Aksum i Tembien, w wyniku którego zdobyli kilka czołgów i dział. 22 stycznia Włosi po krwawych walkach odzyskali Tembien, jednak nie osiągnęli głównego celu – nie otoczyli armii etiopskiej, a sami ponieśli wielkie straty. Badoglio uznał więc, że należy wprowadzić inne środki walki. W bitwie o Ambę Aradam Włosi atakowali umocnionych na zboczach gór Etiopczyków zmasowanymi bombardowaniami i ostrzałem ciężkiej artylerii. Jako represje za torturowanie i mordowanie wziętych do niewoli Włochów użyto także gazu musztardowego. Włosi osiągnęli cel po pięciu dniach walk. Było to jednak zwycięstwo o tyle ważne, że otworzyło drogę do stolicy Etiopii i zmniejszyło odwody cesarza. Znacznie gorzej szło Włochom na południu, gdzie zajmowane tereny były całkowicie pozbawione wody, którą dowożono z portów Somali. Dodatkowo pojawiły się dezercje z oddziałów kolonialnych. 27 lutego na froncie północnym doszło do drugiej bitwy o Tembien, gdzie Włosi odnieśli łatwe zwycięstwo, otaczając Etiopczyków za pomocą sił pancernych i rozbijając je bombardowaniami.

Jedynymi etiopskimi odwodami była 10-tysięczna Gwardia Cesarska, jedyna pełnowartościowa jednostka etiopska. Cesarz zdecydował na wydanie przeciwnikowi decydującej bitwy. 31 marca Gwardia Cesarska i 30 tysięcy żołnierzy z wojsk plemiennych zaatakowało przeciwnika pod Majczeu. Wskutek impetu natarcia załamało się lewe skrzydło Włochów, ale postępy Etiopczyków zatrzymały intensywne naloty. Po trzech dniach walk resztki wojsk cesarskich wycofały się. Władca kraju, cesarz Hajle Syllasje I, wraz z rządem i rodziną udał się na wygnanie do Europy, a w dniu 9 maja rząd włoski pod przewodnictwem Benito Mussoliniego ogłosił dekret o aneksji Etiopii i o nadaniu królowi Włoch Wiktorowi Emanuelowi III tytułu cesarza Etiopii. Etiopczycy nie pogodzili się z porażką i rozpoczęli wojnę partyzancką, która trwała aż do 1941, gdy Etiopia została odbita przez aliantów.

Kraj został włączony do Włoskiej Afryki Wschodniej, na czele której w uznaniu zasług postawiono generała, a następnie marszałka, Rodolfo Grazianiego z tytułem generała-gubernatora i wicekróla Etiopii.

Siły[edytuj]

Włoskie wojska liczyły około 350 tysięcy dobrze uzbrojonych żołnierzy zorganizowanych w 5 dywizji piechoty, 4 dywizje Milicji Faszystowskiej i jednostki kolonialne składające się przede wszystkim z żołnierzy z Erytrei oraz dubatsów. Wspierało ich około 350 samolotów i 250 tankietek i czołgów (głównie typu CV 33 i Fiat 3000), Włosi używali także gazów bojowych i nowoczesnej artylerii. W trakcie walk do portów w Erytrei przybywały dodatkowe jednostki, łącznie około 150 tysięcy żołnierzy.

Etiopczycy po zakończeniu mobilizacji wystawili wojsko liczące około 350 tysięcy ludzi. Armia etiopska była zacofana i znacznie słabsza od włoskiej, ale nie w takim stopniu, jak próbuje się to przedstawiać. Dysponowała m.in. 200 tysiącami karabinów (w tym zakupionymi we Francji karabinami Lebel) i 234 działami różnych kalibrów. Tuż przed wojną Etiopia zakupiła ponad tysiąc karabinów maszynowych, w tym nowoczesne karabiny Browninga, a także 48 dział przeciwlotniczych Oerlikona. Od III Rzeszy otrzymano m.in. 3 samoloty, 30 dział przeciwpancernych, 10 tys. karabinów i 10 mln nabojów. Etiopia dysponowała zaledwie 12 czołgami i tankietkami oraz 19 samochodami pancernymi. Po stronie Etiopczyków służyli jako doradcy Belgowie, Szwajcarzy, Szwedzi, Turcy, a nawet Kubańczyk, Austriak i biali Rosjanie. Dokonali oni szybkich reform armii etiopskiej i zreorganizowali m.in. pomoc medyczną (do tej pory opartą na rytualnej magii)[4].

Zbrodnie wojenne[edytuj]

Etiopczycy wielokrotnie dopuszczali się bestialskich mordów na wziętych do niewoli Włochach i walczących po ich stronie Askarysach, rozłupywali im czaszki, ucinali palce i genitalia, czy ścinali. Znany jest przypadek wymordowania 72 Włochów na północnym froncie, których ścięto po wzięciu do niewoli. Wykorzystywali także zakazane przez konwencję genewską pociski dum-dum.

Użycie środków chemicznych zatwierdził Mussolini – „Rzym, 27 października '35. A.S.E. Graziani w reakcji na zamordowanie przez Etiopczyków porucznika Titto Minnitiego, któremu po wzięciu do niewoli ucięto palce i genitalia, a następnie poćwiartowano. Użycie gazu jest ultima ratio w celu przezwyciężenia oporu wroga i w wypadku kontrataku jest zatwierdzone. Mussolini.”. Zbrodnie te starano się zachować w tajemnicy lecz zostały one ujawnione światu przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż i zagranicznych obserwatorów. Reakcją na informacje o zbrodniach były „omyłkowe” bombardowania (przynajmniej 19 razy) namiotów Czerwonego Krzyża[3][4].

Postawa Europy[edytuj]

Przed wybuchem wojny cesarz Hajle Syllasje I występował do Ligi Narodów z prośbami o rozsądzenie sporu granicznego, lecz wskutek układów między Francją, Wielką Brytanią i Włochami, Liga Narodów nie próbowała interweniować w tej sprawie. Jedynie ZSRR protestował przeciwko poczynaniom włoskim. 7 października, 3 dni po wybuchu wojny, Liga Narodów uznała, że rząd włoski dopuścił się nieuzasadnionej agresji na członka Ligi i zapowiedziała wprowadzenie sankcji ekonomicznych dla agresora[5]. Sankcje wprowadzone 10 listopada nie objęły jednak najważniejszego surowca – ropy naftowej. Ożywiła się Wielka Brytania, która liczyła na podzielenie stref wpływów w Etiopii z Włochami; Francuzi nie protestowali, zgodnie z obietnicą daną Mussoliniemu; zaś Stany Zjednoczone wprowadziły zakaz sprzedaży broni walczącym stronom, co szczególnie ugodziło w Etiopczyków.

9 grudnia 1935 brytyjski minister spraw zagranicznych Samuel Hoare oraz premier Francji Pierre Laval przedstawili rządom walczących państw propozycję zmian granicznych, tzw. pakt Hoare-Laval, na mocy którego Włosi mieli przejąć znaczną część etiopskiego terytorium oraz uzyskać prawo do nieograniczonej ekspansji gospodarczej i emigracyjnej na obszarze wynoszącym około 50% powierzchni Etiopii. Cesarz Etiopii uznał dokument za skandaliczny, nie zadowalał on także Włochów, a jedynym jego skutkiem był zmasowany atak opinii publicznej na obu polityków który doprowadził do ich dymisji.

Postawa papieża[edytuj]

W przemówieniu wigilijnym w 1934 Pius XI mówił o przygotowaniach do nowej wojny, czyniąc aluzję do rozpoczętych działań wojennych w Abisynii, stwierdził że to „nowy objaw zabójczego i samobójczego obłąkania”. Później jeszcze przed rozpoczęciem wojny potarzał swe przestrogi przed rozpoczęciom wojny. 4 kwietnia 1935 stwierdził że nowa wojna byłaby ,,zbrodnią tak potworną, objawem tak szalonego obłąkania, iż uważamy ją za absolutnie niemożliwą”. Wielokrotnie wypowiadał się przeciwko usprawiedliwianiu ewentualnej nowej wojny, między innymi w przemówieniu 27 sierpnia 1935[6].

Skutki wojny[edytuj]

Władze włoskie po zakończeniu działań wojennych przejaskrawiały i wyolbrzymiały sukcesy armii na Wyżynie Abisyńskiej. Mimo zapewnień, że cały kraj zajęty przez Zjednoczone Królestwo Włoch, tylko 40% powierzchni Etiopii było okupowane przez włoską armię. Konflikt ten miał też duży wpływ na losy ofiary włoskiej ekspansji. Gdy 2 czerwca 1936 Hajle Selassie udał się na emigrację do Europy, jego autorytet w kraju znacznie zmalał.

Okupanci założyli obozy pracy, okaleczali ciała zabitych i organizowali publiczne egzekucje. Schwytani partyzanci byli zrzucani z samolotów w trakcie lotu[7].

Rozkazy wydane przez Mussoliniego były jasne: „Rzym, 5 czerwca 1936. A.S.E. Graziani. Wszyscy rebelianci wzięci do niewoli muszą zostać zabici. Mussolini.” W innych swoich poleceniach dyktator nakazywał przeprowadzenie eksterminacji rebeliantów i całej populacji oraz prowadzenie polityki terroru[8].

W lutym 1937 doszło do nieudanego zamachu na namiestnika Włoskiej Afryki Wschodniej, Rodolfo Grazianiego. Po tym gdy Włosi dowiedzieli się jakoby zamachowcy mieli skryć się w klasztorze Debru Libanos, wkroczyli do niego i dokonali masakry, zamordowano około 300 mnichów i mniszek[9]. Następnie okupanci dokonali masakry w Addis Abebe, w której zamordowano 30 000 Etiopczyków, a ich domy spalono[10][11].

Włosi w Etiopii rozpoczęli jednak reformy. Wprowadzono podstawowe zasady higieny i opieki zdrowotnej, zbudowano państwowe szpitale i kliniki, rozpoczęto budowę dróg (wybudowano ich do wybuchu wojny ok. 4 tys. kilometrów), oraz rozbudowano sieć kolejową (położono ponad 900 km torów). W Addis Abebie zaprowadzono częściową elektryfikację i zbudowano tamę w celu zwiększenia zapasów wody. Zakazane było jednak mieszanie ras, co doprowadziło do segregacji rasowej i powstania dzielnic dla białej i czarnej ludności. Duże przywileje otrzymywały mniejszości etniczne i religijne, jak muzułmanie. Włosi zachęcali wiele firm do prowadzenia działalności w Etiopii w celu rozwoju tego strasznie zacofanego kraju. Rozpoczęto również zakrojoną na szeroką skalę edukację ludności Etiopii, jednak ten i większość innych planów przerwał wybuch II wojny światowej.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Le guerre italiane 1935–1943, G. Rochat
  2. Le guerre italiane 1935–1943 takoż
  3. Candeloro Giorgio, Storia dell’Italia Moderna, Feltrinelli 1981.
  4. Del Bocca Angelo, Rohat Giorgio, I gas di Mussolini, 1996 Editori Riuniti, ​ISBN 88-359-4091-5​.
  5. League Declares Italy An Agressor
  6. Oskar Halecki, Eugeniusz Pacelli - Papież pokoju, Olsztyn: Hosianum, 1951, s. 74.
  7. Del Bocca Angelo, Rohat Giorgio, I gas di Mussolini, 1996 Editori Riuniti, ​ISBN 88-359-4091-5​.
  8. Candeloro Giorgio, Storia dell’Italia Moderna, Feltrinelli 1981.
  9. Anthony Mockler’s Haile Selassie’s War (New York: Olive Branch, 2003)
  10. Cannistraro, Philip V. (1982) Historical Dictionary of Fascist Italy, s.5, Westport, Conn.; London : Greenwood Press, ​ISBN 0-313-21317-8
  11. Sarti, Roland (1974) The Ax Within: Italian fascism in action, s. 191, New York : New Viewpoints, ​ISBN 0-531-06498-0

Bibliografia[edytuj]

  1. Baer, George W. (1976). Test Case: Italy, Ethiopia, and the League of Nations. Stanford, California: Hoover Institute Press, Stanford University. ​ISBN 0-8179-6591-2​.
  2. Barker, A.J. (1971). Rape of Ethiopia, 1936. New York: Ballantine Books. pp. 160. ​ISBN 978-0-345-02462-6​.
  3. De Bono E., La preparazione e le prime operazioni, Roma: Istituto Nazionale Fascista di Cultura, 1937.
  4. Gooch, John (2007). Mussolini and His Generals. Cambridge: Cambridge University press. pp. 660. ​ISBN 978-0-521-85602-7​.
  5. Graziani, R., Fronte del Sud, Milano: A. Mondadori, 1938.
  6. Haile Selassie I, Edited by Harold Marcus with others and Translated by Ezekiel Gebions with others (1999). My Life and Ethiopia’s Progress: The Autobiography of Emperor Haile Selassie I, King of Kings and Lord of Lords, Volume II. Chicago: Research Associates School Times Publications. pp. 190. ​ISBN 0-948390-40-9​.
  7. Kershaw, Ian, Hitler: 1889–1936: Hubris, New York: W. W. Norton & Company, 1999.
  8. Mockler, Anthony (2003). Haile Sellassie’s War. New York: Olive Branch Press. ​ISBN 978-1-56656-473-1​.
  9. Nicolle, David (1997). The Italian Invasion of Abyssinia 1935–1936. Westminster, MD: Osprey. pp. 48. ​ISBN 978-1-85532-692-7​.
  10. Shinn, David Hamilton, Ofcansky, Thomas P., and Prouty, Chris (2004). Historical dictionary of Ethiopia. Lanham, Maryland: Scarecrow Press. pp. 633. ​ISBN 0-8108-4910-0​.
  11. Starace, A., La marcia su Gondar Milano: A. Mondadori, 1937.
  12. Walker, Ian W. (2003). Iron Hulls, Iron Hearts : Mussolini’s elite armoured divisions in North Africa. Marlborough: Crowood. ​ISBN 1-86126-646-4​.