Zawada (nazwisko)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy nazwiska. Zobacz też: inne znaczenia pojęć Zawada i zawada.

Zawada (forma żeńska: Zawada, Zawadowa, Zawadówna; liczba mnoga: Zawadowie; śląski formie: Zowada, Sowada) – polskie nazwisko (dawniej również: przydomek, przezwisko, miano), obecnie noszone przez kilkanaście tysięcy osób.

Znaczenia i etymologia[edytuj | edytuj kod]

Słowo zawada we współczesnym języku polskim oznacza rodzaj przeszkody najczęściej terenowej, ale także przenośnie niematerialnej, zaś szczególnie dawniej, również przeszkody potrzebnej (zob. poniżej). Zawadzić - przeszkodzić, przeszkadzać komu; mimowolnie lub nie, zahaczyć/uderzyć o coś/kogoś, zaczepić.

Inne znaczenia:

  • biblijne (np. w Ewangelii Mateusza 16:23[1], w niektórych przekładach): zawada – przenośnie "kamień potknięcia" w sensie zgorszenia, skandalu[2] (grec. skandalon, ang. stumbling block), pokusa, pułapka, przeszkoda itp.
  • XVIII/XIX w.:
    • zwada, spór, zawadzić – zwadę zacząć
    • zawadiaka
    • zawady podróżne – bagaże, potrzeby, ciężary, ekwipunek
    • zawadzają się – zdarzają się, natykać się na coś/kogoś, spotykać się z czymś/kimś
      (za Linde 1809)
  • staropolskie – m.in. przeszkoda materialna, w szczególności:
    • zawadajaz, tama[3]; wyraz "jaz (yasz)" oznaczał też urządzenie: do kierowania wody na koła młyńskie; a także do połowu ryb.[4] Potwierdzałoby to znaczenie również skojarzenie z młynami wodnymi[5] i z zawodem młynarza.
    • zawada myeczewa (myeczowa) – łac. feratura, rodzaj jelca[3]
  • dawne znaczenia usiłują rekonstruować archeolodzy, przy okazji prób wykorzystywania tego typu toponimów np. celem (kontrowersyjnego) odtwarzania granic wczesnośredniowiecznych - zobacz: zawada (archeologia).

Według Brücknera pochodzenie słowa podobne do wada (błąd, brak) poprzez: "wadzić komuś" ("przeszkadzać komuś"); "wadzić się" (kłócić się), zwada, zawadzić (zwadę zacząć). Inne prawdopodobnie pokrewne etymologicznie słowa (za Linde 1809, Brückner 1927) np.: uwadzić się (staropolskie zaplątać się), czes. wada (brak) wáda (spór), czes. wadka (niewód rodzaj pułapki, dużej sieci), Sla. izwaditi (wyjmować, wywikłać, wyciągać), bułg. wadja (wyjmować), łac. wadium, sanskr. वाद (vāda) (głoszenie, nauczanie, przemowa, kłótnia, odpowiedź, itp.), grec. aude (głos), itd.

Z kolei według K. Kasiske (krytykowanego przez polskich etymologów)[6] określenie Zawada często mogło powstawać z bardzo pospolitych określeń, nazwisk, nazw miejscowych oznaczających lokację: za wodą, Zawoda; zapewne poprzez mechanizm/błąd hiperpoprawności, rusycyzmu fonetycznego (lub identyczności niektórych ligatur kaligraficznych dla sylab od i ad. W niemieckich zapisach określenie to tłumaczone jest czasem (szczególnie w okresie III Rzeszy) jako Hinterwasser, czyli Zawoda, np. Zawada w opolskiem.

Historia nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Staropolskie nazwisko (początkowo przezwisko, przydomek) – popularne wśród niższych warstw społecznych Polaków co najmniej od XV wieku[7] m.in. wśród polskich chłopów[8][9][10], mieszczan[7][11], a także wiadomo, że dwie osoby o takim przydomku (za Historya piechoty polskiej) zaciągnięto do „pierwszej znanej nam roty pieszej polskiej rotmistrza Marka z roku 1471[12].

Jedną z rodzin o tym nazwisku, według zapisów heraldycznych, nobilitowano i adoptowano do herbu Rawicz w 1571 roku[13] (zobacz: Zawada - herb szlachecki):

Quote-alpha.png
Warszawa, 27.VIII.1571
Zawada Piotr, Walenty, Stanisław, Wacław i Marcin, bracia rodzeni. Tenże Piotr Z.[awada] zasłużył się Izabelli Jagiellonce, królowej węgierskiej, i jej synowi Janowi II. Adopt. do h. Rawa przez Walentego Dembińskiego, kanclerza kor.[14]

Potomkowie Rawicz-Zawadów to rodzina zmarłego już, znanego himalaisty o pełnym pierwotnym nazwisku Maria Andrzej Rawicz-Zawada, którego przodkowie (m.in. Filip Zawada - legionista, Tomasz Rawicz-Zawada - powstaniec styczniowy) brali udział w walkach wyzwoleńczych[15].

Osoby o nazwisku Zawada[edytuj | edytuj kod]

Osoby o nazwisku o podobnej fonetyce[edytuj | edytuj kod]

Postacie fikcyjne o nazwisku Zawada[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław z Zawady - Rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego w XV wieku.
  • W dawnych pismach pojawia się łaciński zwrot z „de”, który w tłumaczeniu na język polski oznacza:
    • de Zawada – łaciński zwrot oznaczający pochodzenie: „z miejscowości Zawada
    • de Zawada – wczesna łacińska forma nazwiska „Zawadzki
    • de Zawada – łaciński zwrot „herbu Rawicz odmiana Zawada
    • de Zawada – łaciński zwrot opisujący lokalizację pełnionej funkcji np. „sołtys wsi Zawada
      (na podstawie analizy łacińskiego/romańskiego słowa „de” Adama Naruszewicza). Jako ciekawostkę można podać, że możliwa jest teoretycznie osoba o kilku „Zawada” koniecznych do określenia jej tożsamości.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Mat 16:23
  2. Komentarze Liturgiczne 8 sierpnia 2013
  3. a b PAN, IJP, "Słownik Staropolski" Zapowiadanie-Zawity, t. XI z. 3 (71), Kraków 1997, s. 228
  4. Zygmunt Gloger "Encyklopedia staropolska", Warszawa 1900-1903
  5. „Kwartalnik historii kultury materialnej”, t. 42, Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk, 1994).
  6. K. Kasiske, za krytycznym opracowaniem jego prac w: „Roczniki Historyczne”, t. 15, w. 2, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Towarzystwo Miłośników Historii w Poznaniu, PWN Poznań 1946.
  7. a b Sądecczyzna za Jagiellonów z miasty spiskiemi i księstwem oświęcimskiem, t. 2, Szczęsny Morawski, Kraków 1865.
  8. dziesięciny płacą chłopi: (...) Zawada, (...)” [przydomek lub nazwisko], księga uposażeń z czasów biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego z 1510 roku w: Nazwiska Polaków, Kazimierz Rymut, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991.
  9. „Zawada (...), gbur”, Księgi Referendarii Koronnej z drugiej połowy XVIII wieku Tom 1., Książka i Wiedza, 1955.
  10. „Zawada z żoną kmieć, dzieci przy sobie 7...”, „Kwartalnik historii kultury materialnej”, t. 18, Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk), 1971.
  11. „Zawada, złotnik (1753)”, Domy Krakowskie: Ulica Grodzka, t. 1, Adam Chmiel, 1934.
  12. Konstanty Górski, Historya piechoty polskiej, Kraków, 1893, str. 7 i w „przypiskach” doń na str.: 214, 219.
  13. Sławomir Górzyński, Jerzy Kochanowski, Adam Jońca, Herby szlachty polskiej, 1990.
  14. Red. Szymon Konarski, "Materiały do Biografii, Genealogii i Heraldyki Polskiej", Tom 9, Paryż 1987
  15. Fundacja Himalaizmu Polskiego im. Andrzeja Zawady