Aglutynacyjność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Aglutynacyjność (dosł. sklejanie) – w językoznawstwie proces morfologiczny polegający na stosowaniu różnego rodzaju afiksów, określających funkcję składniową wyrazu w wypowiedzeniu. Od końcówek fleksyjnych afiksy te odróżnia luźniejszy związek z rdzeniem wyrazu oraz ich częsta jednofunkcyjność – zazwyczaj określają one tylko jedną kategorię gramatyczną, co niesie za sobą konieczność jednoczesnego dodawania do wyrazu wielu afiksów (np. tur. geliyorum = "idę", gdzie -iyor oznacza czas teraźniejszy, a -um pierwszą osobę).

Języki aglutynacyjne[edytuj | edytuj kod]

Języki stosujące tę technikę noszą nazwę języków aglutynacyjnych – w Europie najważniejszymi reprezentantami tego typu są języki węgierski, fiński, estoński i turecki, należą tu także m.in. gruziński i baskijski, a ze starożytnych także etruski, sumeryjski i elamicki.

Poza obszarem europejskim, aglutynacja jest często spotykana, m.in. w niektórych językach autochtonicznych ludów Ameryki, takich jak keczua, oraz w rozprzestrzenionych po olbrzymich obszarach Azji językach ligi uralo-ałtajskiej. Do języków aglutynacyjnych należą też japoński i koreański.

Aglutynacja pełni w tych językach często również funkcję słowotwórczą – umożliwia przekazywanie rozbudowanych treści za pomocą ciągu połączonych ze sobą morfemów, np. jednym z najdłuższych wyrazów języka węgierskiego jest meg|szent|ség|telen|ít|het|etlen|ség|es|kei|dés|ei|tek|ért, pochodzący od wyrazu szent, czyli święty.

W wielu językach można znaleźć przykłady aglutynacji, zwłaszcza w zakresie słowotwórstwa, co jednak nie powoduje automatycznej klasyfikacji do typu aglutynacyjnego. Na przykład, w języku angielskim można znaleźć takie wyrazy, jak anti|dis|establish|ment|ari|an|ism, gdzie wyrazem bazowym jest establish. Polskim przykładem mogłoby być anty|samo|u|bez|przedmiot|owia|nie, gdzie wyrazem bazowym jest przedmiot (lub wręcz miot). W zakresie słowotwórstwa, językiem aglutynacyjnym jest esperanto, w którym stosuje się swobodne połączenia morfemów, np. mal|konsent|em|ul|in|o (kobieta skłonna się sprzeciwiać), gdzie mal- to prefiks oznaczający przeciwieństwo, konsent- to rdzeń dotyczący zgadzania się, -em- jest sufiksem oznaczającym skłonność, -ul- to morfem oznaczający osobę prezentującą daną cechę, -in- to przyrostek rodzaju żeńskiego oraz -o to końcówka fleksyjna rzeczowników. Innym przykładem aglutynacyjności esperanta może być słowo nask|iĝ|dat|re|ven|o (urodziny, rocznica urodzin), w którym to słowie po głównym morfemie nask- dotyczącym rodzenia następują kolejno przyrostki -iĝ- oznaczający stawanie się (stawanie się urodzonym), dat- pochodzący od rzeczownika dato (pl. data), re- określającym powtarzanie się czynności, ven- pochodzący od czasownika veni (pl. przychodzić) oraz -o - końcówka fleksyjna rzeczowników. Dosłownie można by było zatem słowo naskiĝdatreveno przetłumaczyć jako powtórne przyjście daty zrodzenia się.

Mechanizm aglutynacji na przykładzie jęz. fińskiego[edytuj | edytuj kod]

Cząstkami doklejanymi do wyrazu są

  • końcówki przypadków
  • końcówki dzierżawcze
-ni -mme
-si - tte
-nsa (nsä) -nsa (nsä)
  • formanty potwierdzające (zaprzeczające)
-kin -kaan (-kään)

Przykładowa aglutynacja wygląda tak (na przykładzie słowa sana - słowo)

sana (słowo)
sanassa (Inessiivi) - (w słowie)
sanassani - końcówka dzierżawcza (w moim słowie)
sanassanikin - formant potwierdzający (też w moim słowie)

Kolejność stosowania formantów jest ściśle określona. Przy doczepianiu formantów stosuje się wszelkie zasady oboczności – ale tylko w przypadku pierwszego formantu. Pozostałe nie wpływają na strukturę wyrazu:

puukko (finka)
puukossa (w fince)
puukossani (w mojej fince)