Język keczua

Qhiswa Simi / Runa Simi (Quechua)
Obszar	Andy (Argentyna, Brazylia, Boliwia, Chile, Ekwador, Kolumbia, Peru)
Liczba mówiących	11 milionów
Ranking	83
Klasyfikacja genetyczna	języki keczua *język keczua
Pismo	łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy	Boliwia, Kolumbia, Peru
Regulowany przez	Academia Mayor de la Lengua Quechua
Kody języka
ISO 639-1	qu
ISO 639-2	que
SIL	QUE
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku keczua
W Wikisłowniku: Słownik języka keczua

Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-keczua online

Język keczua, kiczua (runa simi; hiszp. quechua) – język z rodziny keczua, którym posługują się Indianie Keczua. Był językiem urzędowym imperium inkaskiego aż do jego upadku, a po konkwiście do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, przyjmując go za oficjalny język ewangelizacji. Obecnie językiem keczua posługuje się ok. 11 mln osób, głównie w Andach, od Argentyny, przez Ekwador aż po Kolumbię, a w Peru oraz Boliwii jest jednym z języków urzędowych (obok hiszpańskiego). Z języka keczua wywodzą się takie polskie wyrazy, jak inka, lama, puma, kauczuk, kondor czy guano.

Dialekty

Keczua jest językiem niezwykle zróżnicowanym dialektalnie. Wyróżnia się 44 często wzajemnie niezrozumiałe odmiany, wobec czego niektórzy badacze mówią raczej o rodzinie języków keczuańskich, bądź o tzw. makrojęzyku keczua. Największym prestiżem cieszy się odmiana z Cuzco, używana również jako lingua franca na terenach od jeziora Titicaca do Ayacucho.

Obszar występowania ludności posługującej się językiem keczua, z podziałem na dialekty

Alfabet

Pismo używane do zapisu keczua to alfabet łaciński. Alfabet keczua składa się z następujących znaków: a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.

Fonetyka

Spółgłoski

	wargowe	dziąsłowe	zadziąsłowe	podniebienne	miękko -podniebienne	języczkowe	krtaniowe
zwarte	p	t	tʃ		k	q
zwarte przydechowe	pʰ	tʰ	tʃʰ		kʰ	qʰ
ejektywne	pʼ	tʼ	tʃʼ		kʼ	qʼ
szczelinowe		s					h
nosowe	m	n		ɲ
boczne		l		ʎ
uderzeniowe		ɾ
półotwarte				j	w

Samogłoski

Język keczua ma trzy samogłoski: /a/, /i/, /u/. Po spółgłosce języczkowej /i/ i /u/ brzmią jak [e] i [o]. Akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę wyrazu. Nie ma tonów ani iloczasu.

Gramatyka

Keczua jest bardzo regularnym językiem aglutynacyjnym. Typowy szyk wyrazów w zdaniu to SOV. Szczególną cecha gramatyczną jest dwuosobowa odmiana czasownika (zgodność czasownika z podmiotem i jednocześnie z dopełnieniem). Język keczua także gramatycznie oddaje przekonanie nadawcy o prawdziwości stwierdzenia (en:evidentiality). Osobne przyrostki gramatyczne wskazują, kto odniesie korzyść z danej akcji i stosunek nadawcy na temat akcji.

Poszczególne sufiksy są "przylepiane" (łac. agglutinare) do wyrazu, precyzując w ten sposób znaczenie. Przykład:

• wasi – dom
• wasi-yki – twój dom
• wasiyki-kuna – twoje domy
• wasiykikuna-manta – z twoich domów

Rzeczownik

Rzeczowniki są nieodmienne, funkcje gramatyczne zaznaczane są przez szereg dodawanych doń przyrostków:

• llaqta – miasto
• llaqtata – do miasta
• llaqtamanta – z miasta
• llaqtapi – w mieście
• llaqtakama – aż do miasta

Przymiotnik

Przymiotniki są nieodmienne

• hatun wasi – duży dom
• hatun wasikuna – duże domy

Czasownik

Czasowniki odmieniają się przez osoby, czasy i tryby za pomocą licznych specjalnych przyrostków, które bliżej charakteryzują określany wyraz - mają znaczenie np. wątpiące, potwierdzające itd. Nie ma czasowników nieregularnych.

Przykład odmiany czasownika rimay (mówić) w czasie teraźniejszym:

• noqa rima-ni – mówię
• qan rima-nki – mówisz
• pay rima-n – on/ona mówi
• noqayku rima-yku – mówimy (tzw. my ekskluzywne, nie obejmujące rozmówcy)
• noqanchis rima-nchis – mówimy (my inkluzywne, obejmujące także rozmówców)
• qanhuna rima-nkichis – mówicie
• paykuna rima-nku – mówią

Czas przeszły tworzy się poprzez dodanie -ra- pomiędzy temat a końcówką: rima-ra-ni, rima-ra-nki itd.

Przeczenie tworzy się za pomocą podwójnej partykuły mana … chu np. mana riman-chu (on nie mówi).

Inne często używane sufiksy

• -chi- – znaczenie kauzatywne, np. qhaway patrzeć, qhawa-chi-y pokazać;
• -yoq – "z" np. lichi-yoq z mlekiem
• -cha – zdrobnienie np. wasi-cha domek
• -lla – "tylko" np. noqa-lla tylko ja

Słownictwo

Zasób leksykalny języka keczua opiera się na słownictwie lokalnym, istnieje również pewna ilość zapożyczeń z języka hiszpańskiego np. sirwisa piwo, mediko lekarz, turu byk itd. Większość użytkowników jest dwujęzyczna, i również w peruwiańskiej odmianie języka hiszpańskiego istnieje wiele słów przejętych z keczua, np. papa ziemniaki itd.

Bibliografia

• Monografia keczua, perskiego, portugalskiego i rumuńskiego, pod red. Adama Weinsberga. – Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1987. ISBN 83-230-0476-5. Ss. 13-37.
• Ronal Wright: Quechua Phrasebook, Lonely Planet Publications, 1989, ISBN 0 86442 039 0

Linki zewnętrzne

• Polska strona o języku keczua
• Gramatyka języka keczua (ang.)
• Klasyfikacja języków keczuańskich na portalu Ethnologue
• Minirozmówki