Język baskijski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Euskara
Obszar Hiszpania, Francja i inne
Liczba mówiących 1.033.900
Ranking (poza pierwszą 100.)
Klasyfikacja genetyczna Język izolowany (nienależący do żadnej grupy językowej)
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Kraj Basków (Hiszpania)
Regulowany przez Euskaltzaindia
Kody języka
ISO 639-1 eu
ISO 639-2 baq/eus
SIL BSQ
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku baskijskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka baskijskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-baskijski online
Basque Country in Spain and France

Język baskijski (nazwy własne, zależnie od dialektu: euskara, euskera, eskuara, üskara) – język Basków, zamieszkujących kilka prowincji na pograniczu Hiszpanii i Francji. Posługuje się nim dzisiaj ponad milion osób, z których ok. 90% mieszka w Hiszpanii.

Wyróżnia się 10 dialektów języka baskijskiego. Ze względu na duże różnice pomiędzy nimi powstała ustandaryzowana odmiana języka – Euskara batua, łącząca cechy największych dialektów języka baskijskiego, oparta zwłaszcza na dialekcie Gipuzkoa. Odmiana ta nauczana jest w szkołach. Literatura w tym języku powstaje od XVI wieku. Pierwszą drukowaną książkę w języku baskijskim wydano w 1545 roku.

Jego przynależność genetyczna nie została do tej pory ustalona, ale z pewnością nie jest to język indoeuropejski. Mówiono nim już przed kolonizacją zachodniej Europy przez Indoeuropejczyków[potrzebne źródło]. Istnieją przypuszczenia, że jest on spokrewniony z językami kartwelskimi czy chamickimi, bywa też zaliczany do hipotetycznej makrorodziny dene-kaukaskiej. W języku baskijskim występują liczne zapożyczenia z łaciny, hiszpańskiego i francuskiego.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

W języku baskijskim występują następujące spółgłoski:

dwuwargowe dziąsłowe apikalne dziąsłowe laminalne zadziąsłowe podniebienne miękkopodniebienne krtaniowe
zwarte bezdźwięczne p t tt [c] k
zwarte dźwięczne b d dd [ɟ] g
nosowe m n
szczelinowe f s [] z [s] x [ʃ] h
zwarto-szczelinowe ts [ʦ̺] tz [ʦ] tx [ʧ]
półotwarte l j
uderzeniowe r [ɾ]
drżące rr [r]

Spółgłoski /n/ i /l/ mają podniebienne alofony [ɲ] i [ʎ] po samogłosce /i/. J może brzmieć jak [dʒ], ż [ʒ] lub [h] w zależności od dialektu.

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

W języku baskijskim istnieje 5 samogłosek: /a/, /e/, /i/, /o/ i /u/. Brzmią one tak samo jak ich polskie odpowiedniki. W niektórych dialektach istnieje szósta samogłoska ü /ø/. Ton i iloczas nie są fonemiczne.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Dialekty języka baskijskiego

Baskijski jest językiem ergatywnym:

Gizona etorri da. - Mężczyzna przybył
Gizonak mutila ikusi du. - Mężczyzna widzi chłopca

W polskim w obu zdaniach podmiot jest wyrażony w mianowniku. W baskijskim natomiast podmiot drugiego, przechodniego zdania wyrażony jest specjalnym przypadkiem - ergatywem, natomiast mianownik wyraża dopełnienie bliższe.

Baskijski jest też językiem aglutynacyjnym. Istnieje w nim inkorporacja zaimków, np. zdanie "mam książkę" brzmi po baskijsku liburua dut, dosłownie książka ja-mam-to.

Język baskijski ma dwanaście przypadków:

  • Nominativus, czyli po prostu mianownik, zwany także absolutywem. Używany jest on do określenia podmiotu przy czasowniku nieprzechodnim lub dopełnienia bliższego przy czasowniku przechodnim; sufiks -a.
  • Ergativus, używany do określenia podmiotu przy czasowniku przechodnim; sufiks -k.
  • Dativus, czyli celownik, oznacza osobę, która korzysta na jakiejś akcji; sufiks -i.
  • Genetivus possesivus, tłumacząc na polski "dopełniacz posiadacza", określa przedmiot należący do kogoś; sufiks -en.
  • Instrumentativus (narzędnik), używa się go dla określenia, że coś zostało zrobione przy pomocy odmienionego przedmiotu; sufiks -z.
  • Inessivus, dla określenia miejsca, w którym coś się znajduje; sufiksy -n, -en.
  • Allativus, dla określenia miejsca, do którego się zmierza, sufiks -ra(t).
  • Ablativus określa miejsce, z którego się przychodzi; sufiks -tik.
  • Locativus, określający związek przedmiotu z miejscem, z którego on pochodzi; sufiks -ko, -go.
  • Partitivus, mający różne zastosowania, sufiksy -ik, -rik.

Podstawowe zwroty[edytuj | edytuj kod]

  • Dziękuję - Eskerrik asko
  • Nie - Ez
  • Tak - Bai
  • Proszę - Mesedez
  • Przepraszam - Barkatu
  • Cześć - Kaixo
  • Dzień dobry - Egun on
  • Czy mówisz po baskijsku? - Euskaraz badakizu?
  • Jak leci? - Zer moduz? lub Zelan?
  • Świetnie - Oso ondo
  • Cieszę się - Pozten naiz

Liczebniki[edytuj | edytuj kod]

Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego
  • 1 bat
  • 2 bi
  • 3 hiru
  • 4 lau
  • 5 bost
  • 6 sei
  • 7 zazpi
  • 8 zortzi
  • 9 bederatzi
  • 10 hamar

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Baskijski