Języki bantu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zasięg języków bantu

Języki banturodzina języków afrykańskich, zaliczana do wielkiej rodziny nigero-kongijskiej. W rodzinie tej wyróżnia się ponad 400 języków, którymi posługuje się około 150 mln mówiących na terenie niemal całej Czarnej Afryki z wyjątkiem większości Afryki Zachodniej, Rogu Afryki oraz południowo-centralnej Namibii i zachodniego RPA. Najważniejsze języki z tej grupy to: suahili, rwanda, lingala, niandża, makua, bemba, tonga, szona, xhosa, zulu.

Cechy charakterystyczne[edytuj | edytuj kod]

Podstawowe cechy języków rodziny bantu to:

Rzeczowniki w języku bantu zawierają z reguły temat poprzedzony prefiksem, zmieniającym postać w zależności od kategorii liczby. Rzeczowniki dzielą się na klasy na podstawie tychże prefiksów. Niemal wszystkie wyrazy w zdaniu bantu są zazwyczaj wyposażone w prefiks, oznaczający klasę, do której należy rzeczownik, użyty w tym zdaniu w funkcji podmiotu. W języku bantu występują również sufiksy, zazwyczaj dołączane do tematów czasownikowych.

Geneza i rozprzestrzenianie się języków bantu[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie języków bantu od wspólnego prajęzyka nie jest dziś w zasadzie przez nikogo podważane. Wśród specjalistów od bantuistyki nie ma jednak zgody co do obszaru pierwotnego występowania tych języków, ani kierunków ich migracji. Rekonstrukcję wspólnego języka protobantu dodatkowo utrudnia niski stopień poznania większości języków tej rodziny (zwłaszcza z północnych krańców zajmowanego przez nie obszaru) oraz fakt tworzenia przez nie kontinuum językowego, co wskazuje na ich wzajemne interakcje. Z drugiej strony pewnych wskazówek na temat historii języków bantu dostarcza ich wysoki stopień podobieństwa i zwarty, choć rozległy obszar ich występowania. Uważa się, że taka dystrybucja wskazuje na względnie krótki czas różnicowania się tych języków (ok. 3-4 tys. lat).

Hipoteza J. Greenberga[edytuj | edytuj kod]

W latach czterdziestych XX w. Joseph Greenberg oparł swoją hipotezę wędrówek ludów mówiących językami bantu na spostrzeżeniu – dziś przez nikogo nie kwestionowanym – że są one spokrewnione z językami kordofańskimi (Greenberg proponował jednak nieco dalsze pokrewieństwo, niż się dzisiaj sądzi – umieścił języki kordofańskie na równi z językami nigero-kongijskimi, do których zaliczają się bantu, w obrębie nieuznawanej dziś makrorodziny nigero-kordofańskiej). Zgodnie z teorią Greenberga praojczyzną ludów bantu miałyby być tereny na styku obszarów zajmowanych przez te grupy językowe, a więc tereny dzisiejszego Kamerunu i Republiki Środkowoafrykańskiej. Greenberg nie przedstawił jednak koncepcji dalszego rozprzestrzeniania się języków bantu, ani ich klasyfikacji.

Hipoteza M. Guthriego[edytuj | edytuj kod]

Malcolm Guthrie wysunął pod koniec lat sześćdziesiątych XX w. hipotezę rozprzestrzeniania się języków bantu, opartą na badaniach leksykostatystycznych. Zrekonstruował on około 2000 wspólnych rdzeni bantu i zbadał stopień ich zachowania w kilkudziesięciu językach testowych tej rodziny. Guthrie przyjął następnie teoretyczne założenie, że obszar zajmowany przez języki zachowujące najwięcej pierwotnych rdzeni jest obszarem pierwotnego występowania języków bantu. Zgodnie z tym założeniem, języki różnicowałyby się coraz bardziej w miarę oddalania się mówiących nimi ludów od swojej pierwotnej siedziby. W świetle tych założeń praojczyzną języków bantu miałyby być tereny Wyżyny Katanga w południowo-wschodniej części Demokratycznej Republiki Konga (za hipotetyczne jądro języków bantu często uznaje się w tym kontekście język bemba[1]). Teza ta jest jednak krytykowana.

Hipoteza B. Heinego[edytuj | edytuj kod]

W latach siedemdziesiątych kilku niemieckich uczonych, m.in. Bernd Heine, Hans Hoff i Rainer Vossen zaproponowali kilkuetapowy proces rozprzestrzeniania się języków bantu. Podobnie jak Greenberg za ich pierwotną siedzibę uznał tereny dzisiejszego Kamerunu. Zdaniem niemieckich uczonych drugim ośrodkiem były tereny Konga, skąd języki bantu rozprzestrzeniły się na południe, ku Angoli, Namibii i RPA oraz na południowy wschód, gdzie posługujące się nimi ludy utworzyły drugi ośrodek kulturowy. Znajdować się on miał na obszarze wskazanym przez Guthriego jako praojczyzna wszystkich języków bantu, a więc na terenie wyżyny Katanga w południowo-wschodniej Demokratycznej Republice Konga. Zgodnie z teorią niemieckich uczonych miała stąd nastąpić ostatnia faza ekspansji języków bantu na Afrykę Wschodnią.

Hipoteza D.W. Phillipsona[edytuj | edytuj kod]

Hipoteza rozprzestrzeniania się języków bantu według D.W. Phillipsona

W 1980 r. D. W. Phillipson zaproponował chronologię i trasy wędrówek ludów bantu, uwzględniające kontakty języków tej rodziny z językami nilo-saharyjskimi, widoczne w materiale leksykograficznym.

  • Faza 1 – około 1000 p.n.e. tworzy się społeczność protobantu. Podobnie jak poprzednicy Phillipson przyjął praojczyznę języków bantu na obszarach dzisiejszego Kamerunu i południowo-wschodniej Nigerii.
  • Faza 2a – w okresie 1000-400 p.n.e. część ludów bantu przemieszcza się na wschód, wzdłuż północnej granicy lasu tropikalnego. Ludy bantu mają tu kontakt z ludnością mówiącą wczesnymi językami środkowosudańskimi (grupa nilo-saharyjska). Świadczą o tym liczne zapożyczenia leksykalne.
  • Faza 2b – jednocześnie, w okresie 1000-200 p.n.e. inna część ludów bantu wędruje z pierwotnej siedziby w kierunku południowym wzdłuż wybrzeży Atlantyku.
  • Faza 3 – w okresie 400-300 p.n.e. ludność bantu migrująca na wschód tworzy na terenach Międzyjezierza kulturę Urewe (kultura wczesnej epoki żelaza).
  • Faza 4 – w okresie 300-100 p.n.e. część ludów kultury Urewe wędruje na zachód południowym skrajem lasu tropikalnego i miesza się tam z ostatnimi ludami fali migracyjnej 2b, dzieląc się z nimi zdobyczami techniki kultury Urewe.
  • Faza 5 – zmieszane fale migracyjne 2b i 4 wędrują na południe tworząc ok. roku 100 p.n.e. ośrodek późniejszego rozprzestrzeniania się języków bantu na Afrykę Południową.
  • Faza 6 – w okresie 100-200 n.e. ludy kultury Urewe przemieszczają się ku wybrzeżom Oceanu Indyjskiego na obszarach dzisiejszego pogranicza Tanzanii i Kenii, tworząc tam kulturę Kwale. Powstają tu języki pochodzące bezpośrednio od narzeczy używanych przez ludy fali migracyjnej 2a i kultury Urewe.
  • Faza 7a i 7b – w okresie 300-400 n.e. ludy kultur Urewe i Kwale wędrują na południe
  • Faza 8 i 9 – w okresie 400-500 n.e. ludy fali migracyjnej 5 wędrują na wschód i napotykają tam migrujące ludy z kultur Kwale i Urewe. W wyniku zmieszania się tych dwóch kultur powstaje ok. 500 roku n.e. nowy ośrodek kulturowy w regionie wyżyny Katanga w południowej części dzisiejszej Demokratycznej Republiki Konga.
  • Faza 10 – w okresie 1000-1100 n.e. następuje ekspansja kultury 9 na cały obszar Afryki Wschodniej.

Klasyfikacja języków bantu[edytuj | edytuj kod]

Przybliżone pozycje szesnastu stref bantu według Guthrie z uwzględnieniem dodania strefy J

Słaby stopień poznania większości języków bantu nie pozwala na obecnym etapie badań na przedstawienie ich jednoznacznej klasyfikacji genetycznej. Poniżej przedstawiono klasyfikację języków bantu według M. Guthriego. Jest to raczej klasyfikacja geograficzno-referencyjna niż genetyczna.

języki lundu-balong – mbo, balundu
języki duala – duala, bakwiri
języki bube-benga – bubi
języki basa – basaa, banen
język bafia
język sanaga
języki yaunde-fang – yaunde, fang, eton
języki maka-njem – makaa, mundani
języki kaka – kaka, pol
język myene
języki kele – kele, kota
język tsogo
języki shira-punu – punu, sira
języki njabi – njabi, duma, tsangi
języki mbete – mbete, mbama
język teke
języki tende-yanzi – tende, yanzi
języki ngundi – mbati, ngundi, lobala
języki mboshi – mboshi, mboko
języki bangi-ntumba – bangi, sakata, ntomba, bolia, lingala
języki ngombe – ngombe, boa
języki soko-kele – soko, lokele
języki mongo-nkundu – mongo, ngando, lalia
języki tetela – tetela, kela, yela, nkutu, kusu
języki kuba – kuba, lele
języki mbole-ena – mbole
języki lega-kalanga – lega, kalanga
języki bira-huku – bira, nyali
języki konjo – ndande, konjo
języki bembe-kabwari – bembe, hunde, tembo
języki ruanda-rundirwanda, rundi, fuliiro, ha
języki nyoro-ganda – nyoro, toro, nyankole, ganda, chiga, soga, gwere
języki haya-jita – haya, jita, jinja, kerewe
języki masaba-luhya – masaba, luhya, nyore, saamia
języki ragoli-kuria – gusii, ragoli, kuria
języki kikuyu-kamba – kikuyu, kamba, meru, embu, segeju
język chaga
języki nyika-taita – giryama, digo, taita, nyika, pokomo
języki tongwe – tongwe, bende
języki sukuma-nyamwezi – sukuma, nyamwezi
języki ilamba-irangi – ilamba, nyaturu, irangi
języki gogo – gogo, kagulu
języki shambala – shambala, asu, bondei
języki zigula-zaramo – zaramo, zigula, sagala, ruguru
język suahili i język komoryjski
języki pogoro – pogoro, ndamba
języki bena-kinga – hehe, bena, kinga, pangwa
języki kikongo – beembe, kongo (wraz z odmianami wehikularnymi – kituba, monokutuba)
język mbundu
języki kiyaka – yaka, suku, mbangala
język mnala
języki chokwe-luchazi – chokwe, lunda, luchazi
język lozi
język luyana
języki subiya – subiya, totela
język pende
język songe
język luba
język kaonde
język lunda
język nkoya
języki fipa-mambwe – fipa, mambwe, lungu
języki nyika-safwa – nyika, safwa
język konde
języki bemba – bemba, taabwa
języki bisa-lamba – lamba, lala, bisa
języki lenje-tonga – lenje, ila, tonga
język manda
język tumbuka
język nyanja
języki senga-sena – sena, senga, nsenga, nyungwe
języki matumbi – matumbi, język ngindo
języki yao – yao, makonde, maviha
języki makua – makua, ngulu
język umbundu
języki ndonga – kwanyama, ndonga
język herero
język yeye
język shona
język venda
języki sotho-tswana – sotho, tswana
języki ngunizulu, xhosa, ndebele, suazi
języki tswa-rongaronga, tswa, tsonga, changana
języki chopi – chopi, tonga

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Damm, Krystyna i Mikusińska, Aldona (red.), Ludy i języki świata, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, str. 39

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Stanisław Piłaszewicz, Eugeniusz Rzewuski Wstęp do afrykanistyki, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, ISBN 83-235-0061-4
  2. Renfrew, Colin (2001), Archeologia i język. Łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków., Warszawa – Poznań: Wydawnictwo Naukowe PWN