Epos o Gilgameszu

XI tabliczka Eposu o Gilgameszu z opisem potopu; zbiory British Museum

głowica ceremonialnej maczugi/buławy z inskrypcją klinową dedykującą ten przedmiot bohaterowi Gilgameszowi; okres panowania III dynastii z Ur; zbiory Luwru (AO 3761)

fragment reliefu z przedstawieniem bogini Ninsun, matki Gilgamesza; zbiory Luwru (AO 2761); imię bogini zapisane pismem klinowym widnieje w lewym górnym rogu.

Epos o Gilgameszu — akadyjski epos opisujący poszukiwanie przez legendarnego Gilgamesza, władcę sumeryjskiego miasta Unug (akadyjskie Uruk), tajemnicy nieśmiertelności. Epos ten – zawierający między innymi opis potopu – powstał na kanwie wcześniejszych sumeryjskich opowieści o tym władcy.

Sumeryjskie eposy o Gilgameszu

Do naszych czasów przetrwało pięć niezależnych sumeryjskich poematów o Gilgameszu, spisanych w większości na tabliczkach z pierwszej połowy II tys. p.n.e., ale będących najprawdopodobniej kopiami starszych utworów, pochodzących z końca III tys. p.n.e. Niektóre z występujących w nich wątków włączone zostały później do słynnego akadyjskiego Eposu o Gilgameszu. Poematami tymi są:

• Gilgamesz i Agga z Kisz — opowiada o uwieńczonym powodzeniem buncie Gilgamesza przeciwko swojemu suzerenowi, królowi Agdze z Kisz.
• Gilgamesz i Huwawa (lub Gilgamesz i Las Cedrowy) — opowiada o tym, jak Gilgamesz i Enkidu pokonali i zabili potwora Huwawę, który był wyznaczony przez boga Enlila na strażnika Lasu Cedrowego.
• Gilgamesz i Byk Niebiański — opowieść o tym, jak Gilgamesz i Enkidu pokonali i zabili Byka Niebiańskiego, zesłanego przeciw Gilgameszowi przez boginię Inannę, prawdopodobnie po tym, jak odrzucił jej awanse miłosne.
• Śmierć Gilgamesza — opowiada o uroczystym pogrzebie i przybyciu zmarłego Gilgamesza do świata podziemnego.
• Gilgamesz, Enkidu i świat podziemny (lub Gilgamesz, drzewo halub i świat podziemny) — opowiada o uwięzieniu Enkidu w świecie podziemnym i próbach Gilgamesza wydostania go stamtąd.

Akadyjskie eposy o Gilgameszu

Wersja starobabilońska

W okresie starobabilońskim (XVIII-XVII w. p.n.e.) częŝć sumeryjskich opowieści o Gilgameszu i jego przygodach przetworzono w jeden lub kilka – zachowanych niestety jedynie we fragmentach – poematów w języku akadyjskim (tzw. wersja starobabilońska Eposu o Gilgameszu). Wersja ta znana jest pod nazwą "šūtur eli šarrī" (tłum. "Przewyższający wszystkich królów"), powstałą od pierwszych słów rozpoczynających ten utwór. Znanych jest jedenaście fragmentów wersji starobabilońskiej, w tym trzy niemal kompletne tabliczki. Zachowane fragmenty zawierają m.in. opis spotkania Enkidu z hierodulą Szamkatum (występującą w wersji standardowej pod imieniem Szamhat), spotkania Enkidu z Gilgameszem w Uruk, wyprawy obu bohaterów do Lasu Cedrowego przeciwko Huwawie (w wersji standardowej Humbaba), spotkania Gilgamesza z karczmarką Siduri i przewoźnikiem Sur-sunabu (w wersji standardowej Ur-szanabi).

Wersja standardowa

Najpełniejsza znana nam akadyjska wersja Eposu o Gilgameszu – tzw. wersja standardowa – skompilowana została najprawdopodobniej w okresie środkowobabilońskim (XIII w. p.n.e.). Według późniejszej mezopotamskiej tradycji (z I tys. p.n.e.) autorem tejże wersji miał być kapłan z miasta Uruk o imieniu Sin-leqi-unninni. Wersja standardowa powstała w oparciu o już istniejącą wersję starobabilońską, która została przeredagowana i rozbudowana (m.in. dodany został prolog i niektóre wątki, jak pokonanie Byka Niebiańskiego i zapożyczony z Eposu o Atra-hasisie opis potopu). Wersja standardowa znana jest pod akadyjską nazwą "ša naqba imuru" (tłum. "Ten, który widział wszystko"), powstałą od pierwszych rozpoczynających ją słów. Utwór ten – spisany na dwunastu tabliczkach – odkryto po raz pierwszy w 1850 roku wśród tekstów znalezionych w bibliotece pałacowej króla asyryjskiego Aszurbanipala w Niniwie. Obecnie znanych jest ponad 70 fragmentów Eposu, pochodzących w większości z I tys. p.n.e. Odkryto je w czasie wykopalisk na takich stanowiskach, jak Niniwa, Aszur, Kalchu, Sultantepe, Uruk czy Babilon. W sumie ze wszystkich tych fragmentów udało się zestawić ok. 60% treści pierwotnego Eposu.

Treść wersji standardowej

Tabliczkę I rozpoczyna prolog z pochwałą Gilgamesza jako wielkiego wojownika i budowniczego miasta Uruk, w jednej trzeciej człowieka, a w dwóch trzecich boga. Jednocześnie jednak władca ten przedstawiany jest jako ciemiężyciel i prześladowca mieszkańców miasta, którzy - zdesperowani - proszą boga Anu o pomoc. Ten tworzy Enkidu, dzikiego, niecywilizowanego człowieka, który pokonać ma Gilgamesza. W następstwie spotkania z hierodulą Szamhat, oswojony i wprowadzony do świata ludzi Enkidu rusza do Uruk, gdzie czeka go nieuchronna konfrontacja z królem. Dzięki wieszczym snom Gilgamesz jest przygotowany na jego przybycie.
Tabliczka II opisuje zapaśnicze zmagania obu mężczyzn. Gilgamesz zwycięża, ale siła i nieustępliwość przeciwnika zyskują jego trwały szacunek i przyjaźń. Odtąd Enkidu traktowany jest jako równy partner i towarzysz Gilgamesza.
W Tabliczkach III-V obaj bohaterowie udają się do odległego Lasu Cedrowego, strzeżonego przez przerażającego Humbabę (akadyjska wersja imienia Huwawa). Opis potyczki nie zachował się, ale jest prawdopodobne, że Humbaba został pokonany i zabity.
Tabliczka VI rozpoczyna się powrotem Gilgamesza do Uruk. Isztar (akadyjskie imię Inanny), bogini miasta, proponuje mu małżeństwo, ale Gilgamesz - pomny losu jej poprzednich kochanków - odrzuca jej zaloty i z pomocą Enkidu zabija budzącego przerażenie Byka Niebiańskiego, którego mściwa bogini zesłała przeciwko niemu.
Na początku Tabliczki VII Enkidu opowiada sen, w którym bogowie Anu, Ea i Szamasz zdecydowali, że za zabicie Humbaby i Byka Niebiańskiego jeden z bohaterów musi umrzeć. Wyrok pada na Enkidu, który popada w chorobę i wkrótce umiera.
Opłakiwanie przez Gilgamesza zmarłego przyjaciela i szczegóły uroczystego pogrzebu są opowiedziane w Tabliczce VIII.
Następny epizod - na Tabliczkach IX-XI - prowadzi do opowieści o potopie. Gilgamesz, przygnębiony śmiercią Enkidu, udaje się w daleką i związaną z wieloma niebezpieczeństwami podróż do ocalonego z potopu Ut-napisztima, aby poznać od niego tajemnicę nieśmiertelności. Gdy w końcu tam przybywa, Ut-napisztim opowiada mu historię swojego ocalenia i uzyskania życia wiecznego. W odpowiedzi na błagania Gilgamesza o dar nieśmiertelności Ut-napisztim poddaje go próbie niespania, której ten niestety nie przechodzi. Nie może więc uzyskać życia wiecznego, ale Ut-napisztim pragnie mu pomóc w inny sposób: kieruje go do miejsca, gdzie rośnie ziele, ktore ma właściwość przywracania młodości. Gilgamesz zrywa roślinę, ale zostawia ją na brzegu, zażywając kąpieli. Zapach rośliny wyczuwa znajdujący się w pobliżu wąż i od razu ją połyka. Gilgamesz musi wracać do Uruk, gdzie z dumą pokazuje swoje miasto Ur-szanabiemu, który był przewoźnikiem u Ut-napisztima.
Tabliczka XII jest dodatkiem mówiącym o utracie pewnych przedmiotów, które Gilgamesz dostał w darze od bogini Isztar. Dodatek ten stanowi ścisłą analogię do sumeryjskiego eposu "Gilgamesz, Enkidu i świat podziemny", który nie bardzo pasował do nowego Eposu i w związku z tym został umieszczony na końcu. Poemat kończy się pojawieniem ducha Enkidu, który przedstawia ponury obraz warunków bytowania w zaświatach.

Zobacz też

• Synkretyzm religijny

Bibliografia

• hasło Gilgamesz, [w:] Jeremy Black, Anthony Green, Słownik mitoligii Mezopotamii, Wydawnictwo Książnica, Katowice 1998, s.75-78.
• Epos o Gilgameszu, tłum. Krystyna Łyczkowska, Piotr Puchta, Magdalena Kapełuś, Wydawnictwo Agade, Warszawa 2002, ISBN 83-87111-24-4.
• Gilgamesz - epos starożytnego Dwurzecza, zrekonstruował i przełożył Robert Stiller, 1982 (swobodna kompilacja i parafraza dokonana z różnojęzycznych przekładów, głównie ros.)
• Gilgamesz - powieść starobabilońska, w przekładzie (z niem.) Józefa Wittlina, z ilustracjami Marka Żuławskiego, 1986 (przedruk z oryginału z 1922)
• Marek Żuławski: Gilgamesz, oprac. Sławomir Majoch, [informator do wystawy], Muzeum Uniwersyteckie: Toruń 2008, ISBN 978-83-89376-62-6, http://www.muzeum.umk.pl/zulawski/gilgamesz.html
• Krystyna Szarzyńska, Eposy sumeryjskie, Wydawnictwo Agade, Warszawa 2003, ISBN 83-87111-23-6.
• Maureen Kovacs, The Epic of Gilgamesh, Stanford University Press, Stanford 1989.
• Morris Jastrow, Albert T. Clay, The Epic of Gilgamesh - An Old Babylonian Version, San Diego 2003.
• Stephen Mitchell, Gilgamesh - A New English Version, Profile Books LTD, London 2005.