Język akadyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
lišānum akkadītum
Obszar Asyria i Babilonia
Klasyfikacja genetyczna Języki afroazjatyckie
*Języki semickie
**Języki wschodniosemickie
***Język akadyjski
ISO 639-2 akk
ISO 639-3 akk
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka akadyjskiego
Słownik akadyjsko-polski, polsko-akadyjski online

Język akadyjski, dawniej też: chaldejski (akad. lišānum akkadītum, Kod ISO 639: akk) – język z grupy semickiej, używany w Mezopotamii od połowy III tysiąclecia p.n.e. do początków I tysiąclecia n.e. Nazwa języka pochodzi od miasta Akad w środkowej Mezopotamii, stolicy imperium akadyjskiego, założonego około 2350 roku p.n.e. przez Sargona.

W literaturze naukowej określenia "język akadyjski" używa się w dwóch znaczeniach. W węższym termin ten oznacza najstarszy etap rozwoju języka ludów semickich, zamieszkałych na terenach, na których później powstały Babilonia, Asyria i Subartu. W szerszym znaczeniu (choć tu stosowanie terminu nie jest zalecane) jest to język mezopotamski, którym posługiwano się w Międzyrzeczu od III tysiąclecia p.n.e. do początków naszej ery[1].

W drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e. był używany w kontaktach dyplomatycznych między państwami Egiptu, Mezopotamii, Anatolii, Palestyny i Syrii.

Głównymi dialektami języka akadyjskiego były: dialekt staroakadyjski, dialekt asyryjski i dialekt babiloński.

Pismo[edytuj | edytuj kod]

Tabliczka z "Eposem o Gilgameszu" opisująca potop.

Język akadyjski zapisywany był sumeryjskim pismem klinowym, zawierającym znaki logograficzne i sylabiczne. Pismo to nie pozwalało oddać wielu typowo semickich dźwięków mowy, takich jak spółgłoski emfatyczne. Z drugiej strony zapis ten uwzględniał samogłoski, czego nie czyni współczesne pismo arabskie i hebrajskie.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

W języku akadyjskim istniały cztery samogłoski: a,e,i,u. Samogłoska e pojawiła się po zaniku spółgłosek gardłowych jako rekompensata - np. "cztery" to po akadyjsku erbe a po arabsku 'arba`ah. Iloczas był fonemiczny, podobnie jak w arabskim i hebrajskim. Nie było tonów.

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

W języku akadyjskim w porównaniu z prasemickim obserwuje się zanik spółgłosek artykułowanych w tylnej części aparatu mowy ([ɣ], [ħ], [ʕ] i [h]). Możliwe jest także że przynajmniej niektóre z tych dźwięków istniały w akadyjskim, choć nie były uwzględniane w zapisie klinowym.

Spółgłoski Zwarte
dźwięczne
Zwarte
bezdźwięczne
Szczelinowe
dźwięczne
Szczelinowe
bezdźwięczne
Nosówki Półotwarte /
Półsamogłoski
Wargowe b p m w
Zębowe d t z s n r, l
Emfatyczne ţ [tˁ] ş [sˁ]
Podniebienne š [ʃ] j
Miękkopodniebienne g k
Języczkowe q h [χ]

W dialekcie asyryjskim fonem š był zastępowany przez s (zjawisko analogiczne do polskiego mazurzenia).

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Deklinacja samodzielnego zaimka osobowego

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

W języku akadyjskim istniały trzy przypadki (mianownik, dopełniacz i biernik), dwa rodzaje (męski i żeński) i trzy liczby (pojedyncza, podwójna i mnoga).

Poniżej zamieszczony jest pełna odmiana rzeczownika "król" (rdzeń šarr):

Liczba pojedyncza

  • M. šarrum
  • D. šarrim
  • B. šarram

Liczba podwójna

  • M. šarrūn
  • D. šarrīn
  • B. šarrīn

Liczba mnoga

  • M. šarrū
  • D. šarrī
  • B. šarrī

Formy żeńskie tworzono przez dodanie morfemu -at- po rdzeniu wyrazu: królowa ( w mianowniku liczby pojedynczej) to šarratum. Liczbę mnogą rzeczowników żeńskich tworzono wydłużając samogłoskę: królowe to šarrātum.

Jeśli dany rzeczownik występował tylko w rodzaju żeńskim, to nie przyjmował żeńskiej końcówki w liczbie pojedynczej. Matka to po akadyjsku ummum, ale matki to ummātum.

Rzeczownik określany przez inny rzeczownik lub przymiotnik występuje w stanie konstrukcji, fonetycznie często tożsamym z rdzeniem. Dom króla, pałac to po akadyjsku bīt šarrim. Liczba mnoga rzeczownika w stanie konstrukcji ma końcówkę -ū (bītu šarrim - pałace).

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Przymiotniki, podobnie jak w języku polskim, odmieniały się przez liczby, rodzaje i przypadki.

Wyraz określający następował zawsze po wyrazie określanym, tak jak w innych językach semickich, np. ezzūtu šārū "porywiste wiatry", dosłownie "wiatry porywiste"

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Akadyjskie czasowniki odmieniały się przez osoby, czasy i strony. Istniały cztery czasy: statywny, teraźniejszy, przeszły dokonany i przeszły niedokonany. W drugiej i trzeciej osobie liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej formy czasownika wykazują zróżnicowanie w zależności od rodzaju podmiotu: tarappud i tarappudī znaczą "ty biegniesz", ale pierwszej formy używano zwracając się do mężczyzny, drugiej - do kobiety. Ze względu na postpozycję zaimków odnoszących się do dopełnienia istnieje bardzo duża liczba form czasownika, np. ikašadani ‘on zwycięża mnie’, ikašadši ‘on zwycięża ją’, ikašadannaši ‘on zwycięża nas’.

W języku akadyjskim istnieje jako forma fleksyjna kauzatywność czasownika - np. dummuqum "czynić dobrym" wobec damāqum "być dobrym". Istnieje też forma intensywna - np. šitappurum "ciągle pisać" wobec šaparum "pisać".

Składnia[edytuj | edytuj kod]

Język akadyjski charakteryzuje się zmianą szyku zdania z VSO na SOV, prawdopodobnie pod wpływem sumeryjskiego substratu. Pod koniec I tysiąclecia p.n.e., pod wpływem języka aramejskiego szyk zdania wrócił do VSO.

Liczebniki[edytuj | edytuj kod]

  • 1 ištēn
  • 2 šena
  • 3 šalaš
  • 4 erbe
  • 5 hamiš
  • 6 šiššu
  • 7 sebe
  • 8 samāne
  • 9 tiše
  • 10 ešer

Przypisy

  1. M. L. Uberti, Wprowadzenie do historii starożytnego Bliskiego Wschodu, Warszawa 2010, s. 32. ISBN 978-83-235-0680-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]