Geopolityka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Geopolityka – nauka powstała na przełomie XIX i XX wieku, badająca wpływ czynników geograficznych na zjawiska i procesy społeczno-polityczne. Termin ten został stworzony przez Szweda, Rudolfa Kjelléna. Po raz pierwszy użył go w swoim artykule naukowym pt. Studier öfver Sveriges politiska gränser, opublikowanym w Sztokholmie na łamach czasopisma "Ymer" w 1899 r. Ten rok uznawany jest za symboliczną datę narodzin geopolityki, jako nauki akademickiej.

Geopolityka dzieli się na geopolitykę akademicką i geopolitykę stosowaną.

Geopolityka akademicka jest interdyscyplinarną nauką, która bada związki i zależności pomiędzy powstawaniem i funkcjonowaniem państw a wpływem na to czynników geograficznych i czasowych. Geopolityka stosowana jest metodą prowadzenia polityki międzynarodowej, opartej przede wszystkim na determinizmie geograficznym. Jej fundamentem jest myślenie w kategoriach przestrzennych. Relacje państw postrzega ona w kategoriach konfliktów interesów i nieustannej rywalizacji o wpływy.

Termin geopolityka może mieć co najmniej pięć znaczeń:

  • Nauka o charakterze interdyscyplinarnym badająca zależności między wpływem czynników geograficznych i historycznych na powstawanie i funkcjonowanie państw (ośrodków siły).
  • Paradygmat badawczy, podejście naukowe (metoda, wzorzec), charakteryzujący się rozpatrywaniem zjawisk polityki międzynarodowej przez pryzmat kategorii geograficznych (wielkiej przestrzeni), wykorzystywaniem agregowanych wyników badań (złożonych z wielu danych obejmujących kilka-kilkanaście dziedzin wiedzy). W tym znaczeniu geopolityka bywa często postrzegana jako subdyscyplina nauk politycznych.
  • Metoda skutecznego wykorzystania wiedzy z zakresu geografii, historii, nauk politycznych, wojskowych i ekonomicznych w celu jak najskuteczniejszej realizacji celów politycznych danego państwa (ośrodka siły). Dla tego znaczenia słowa geopolityka używa się często określenia geopolityka stosowana (w odróżnieniu od geopolityki akademickiej w znaczeniu zawartym w pkt 1).
  • Doktryna zakładająca konieczność realizacji interesów państwa (ośrodka siły) tylko, lub przede wszystkim, przy użyciu metod i założeń geopolityki. Podstawowym punktem odniesienia jest dla niej Raum-motiv. Głównym założeniem tej doktryny jest ekspansja, poszerzanie pola geopolitycznego. Jednym z terenów eksperymentalnych dla geopolityki w tym rozumieniu jest wojna.
  • Jedna z pięciu kategorii określających i badających państwo według teorii stworzonej przez Rudolfa Kjelléna, dotycząca jego struktury przestrzennej. Dzieliła się na fizjopolitykę i morfopolitykę[1].

Subdyscyplinami geopolityki są:

Pozostałe definicje[edytuj | edytuj kod]

  • Geopolityka jest nauką o zastosowaniu zasad geografii w polityce światowej – The Columbia Encyclopedia 1965
  • Geopolityka zajmuje się badaniami wzajemnych relacji między naturalnymi elementami geografii a polityką państw – Dictionnaire de Robert 1965
  • Geopolityka jest nauką, która bada relację między cechami geograficznymi państwa a jego polityką – Grand Dictionnaire Larousse 1983
  • Geopolityka jest zastosowaniem wiedzy geograficznej do polityki światowej – William T. Fox, Geopolitics and International Relations [w:] NATO Adwanced Reaserch Workshop, Bruksela 1983
  • Geopolityka współcześnie bada rywalizację między supermocarstwami (układ Wschód-Zachód) o dominację nad strefami peryferyjnymi (układ Północ-Południe) – Peter Taylor, Political geography of the Twentieth Century: a Global Analyzis, Londyn 1993.
  • Geopolityka zajmuje się zmiennymi układami sił na niezmiennej przestrzeniLeszek Moczulski, Geopolityka Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999.
  • Geopolityka to doktryna polityczna głosząca, że zjawiska, procesy i fakty polityczne są wyznaczane przez warunki geograficzne – Słownik Języka Polskiego PWN[2].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Geopolityka narodziła się pod koniec XIX wieku. Oprócz wyżej wspomnianego Rudolfa Kjellena do ojców geopolityki zalicza się także: Fryderyka Ratzela, Alfreda Mahana, Halforda Johna Mackindera oraz Karola Haushofera, którzy tworzyli na przełomie XIX i XX wieku.

Kjellen twierdził że państwo nieodłącznie związane z ziemią na której bytuje, stale współzawodniczy z sąsiadującymi państwami, chcąc zdobyć prawo do przewodzenia innymi.

Ratzel, niemiecki geograf, stworzył geopolityczne podwaliny pod niemiecką koncepcję Mitteleuropy. Powiązał ściśle dążenia polityczne z determinantem geograficznym. Mahan, amerykański admirał, stworzył koncepcję przewagi potęgi morskiej nad lądową. Jego koncepcje odnoszące się do amerykańskiej supremacji są nadal stałym elementem kształcenia oficerów i dyplomatów w Stanach Zjednoczonych.

Mapa Macindera z zaznaczonym Pivot Area

Mackinder, brytyjski geograf, jest autorem najsłynniejszej koncepcji geopolitycznej związanej z ukutymi przez niego pojęciami: World Island (Światowa Wyspa) i Heartland (Obszar Centralny; pierwotnie Pivot Area – Obszar Osiowy). Jego zdaniem to na Światowej Wyspie (obejmującej Eurazję i Afrykę) rozgrywały się najważniejsze wydarzenia dziejowe. Na tym obszarze wyznaczył rejon krytyczny – Heartland, usytuowany w jego środkowo-północnej. Geopolityczne prawo Mackindera sprowadzało się w skrócie do stwierdzenia: Kto panuje nad Wschodnią Europą, panuje nad Obszarem Centralnym; kto panuje nad Obszarem Centralnym, panuje nad Światową Wyspą; kto panuje nad Światową Wyspą, panuje nad światem.[3] W 1943 zmodyfikował nieco swoją teorię, stwierdzając iż morski odpowiednik Heartlandu stanowi Midland Ocean Basin, czyli basen północnego Atlantyku od Gór Skalistych w Ameryce Północnej do rzeki Wołgi na pograniczu Europy i Azji. Z Heartlandu i basenu Atlantyku wyłonią się dwie potęgi: USA i ZSRR, kóre rozpoczną walkę o wladzę nad światem, a rejonem ich starcia stanie się Płaszcz Próżni: Azja wschodnia, Indie, Bliski Wschód, Afryka Północna.[4][5][6][7]

Haushofer, niemiecki generał, był twórcą koncepcji geopolitycznej zakładającej podział świata na cztery panregiony geopolityczne rozciągające się południkowo: amerykański, niemiecki, rosyjski i japoński. Założyciel najsłynniejszego pisma geopolitycznego Zeitschrift für Geopolitik[8][9].

Ojcowie geopolityki dali początek geopolityce klasycznej, do przedstawicieli której można zaliczyć m.in.: Nicholasa Spykmana (koncepcja Rimlandu), Aleksandra de Seversky’ego czy Saula Cohena.

Własną koncepcję geopolityczną wykreował Carl Schmitt który uznał iż "kluczem" do rozpoznania mechanizmu dziejów jest konflikt między potęgami "morskimi" (tallassokracjami) i "lądowymi"(tellurokracjami), przy czym uosobieniem potęgi morskiej miałby być legendarny "Lewiatan", zaś lądowej – "Behemot"[10][11]. Koncepcję tę rozwinął m.in. George Modelski w swej teorii cykli hegemonicznych.

okres Potęga morska Potęga lądowa
ok. 1200 pn.e. Mykeny Troja
V w. p.n.e. Ateny Sparta
264 – 146 p.n.e. Kartagina Rzym
IX w. Normanowie Imperium Karolińskie
XIII – XIV w. Wenecja Imperium Mongołów
XV – XVI w. Portugalia Hiszpania
1660-1688 Holandia Francja
1744-1815 Wielka Brytania Francja
1815-1907 Wielka Brytania Rosja
1885-1945 Wielka Brytania Niemcy
1945-1991 USA ZSRR

Alternatywną wobec powyższych koncepcję geopolityczna przedstawił rosyjski geopolityk Wieniamin Siemonow Tien-Szański (1870-1942), który wyodrębnił powierzchni ziemi obszar „krytyczny”, między równikiem a 45 północnym równoleżnikiem. W tym obszarze zaznaczył trzy wielkie zatoki oceaniczne: europejskie Morze Śródziemne wraz z Morzem Czarnym, Morze Chińskie (Południowe i Wschodnie) wraz z Morzem Japońskim oraz Morze Karaibskie wraz z Zatoką Meksykańską. Tien Szański uważał, iż hegemonem świata” będzie ten kto będzie w stanie rządzić jednocześnie wszystkimi trzema morzami, a trzema „władcami świata” będą te trzy mocarstwa, z których każda zawładnie jednym z tych mórz. Wyróżnił też trzy rodzaje globalnych mocarstw.

Geopolityka polska[edytuj | edytuj kod]

W Polsce geopolityka akademicka narodziła się bardzo wcześnie, bo na przełomie XIX i XX wieku. Ojcem geopolityki polskiej był Eugeniusz Romer, którego sztandarowe dzieła takie jak Rola rzek w historii i geografii narodów (1901), czy Ziemia i państwo. Kilka uwag geopolitycznych (1939) po dziś dzień nie straciły swojej aktualności. Polska geopolityka wyłoniła się z naukowego sporu między Eugeniuszem Romerem oraz Wacławem Nałkowskim. Ten ostatni stworzył tezę badawczą o przejściowym charakterze ziem polskich, zarówno w znaczeniu komunikacyjnym jak i kulturowym. Romer odniósł się do niej bardzo krytycznie, wskazując na pomostowy charakter ziem polskich, usytuowanych między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym.

Do akademickich geopolityków polskich zaliczają się także m.in.: Michał Janiszewski, Maria Kiełczewska, Ignacy Matuszewski, Leszek Moczulski, Jerzy Niezbrzycki (ps. Ryszard Wraga), Andrzej Piskozub, Władysław Studnicki, Zygmunt Wojciechowski, Tomasz Gabiś[13].

W Polsce działa Polskie Towarzystwo Geopolityczne, Instytut Geopolityki, Europejskie Centrum Analiz Geopolitycznych, odbywają się zjazdy geopolityków[14].

Czasopismo[edytuj | edytuj kod]

Geopolityka. Półrocznik Instytutu Geopolityki – czasopismo naukowe założone przez Leszka Sykulskiego, prezesa Instytutu Geopolityki. Redaktorem naczelnym jest dr Robert Potocki, z-cą red. nacz. – dr Radosław Domke.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Leszek Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny, PWN, Warszawa 2009, s. 31-32, ISBN 978-83-01-15968-9
  2. Zbigniew Lach, Julian Skrzyp, Geopolityka i geostrategia, Wydawnictwo AON, Warszawa 2007, s. 194-196, ISBN 978-83-7523-015-4
  3. Andrzej Maśnica: Świat kolisty i zwycięstwo w historii Sir Halforda Mackindera. Stańczyk 1/ 1995, s. 24-38
  4. L.Moczulski: Geopolityka, s. 17
  5. http://geopolityka.net/chiny-w-grze-o-dominacje-nad-eurazja/?fb_action_ids=674919845887024&fb_action_types=og.likes&fb_source=feed_opengraph&action_object_map=%7B%22674919845887024%22%3A339000559556827%7D&action_type_map=%7B%22674919845887024%22%3A%22og.likes%22%7D&action_ref_map=%5B%5D Karol Bobkowski: Chiny w grze o dominację nad Eurazją
  6. http://www.unc.edu/depts/diplomat/AD_Issues/amdipl_14/sempa_mac3.html
  7. http://geopolityka.net/heartland-halforda-mackindera/
  8. Leszek Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Bellona, Warszawa 1999, ISBN 83-11-08898-5.
  9. Tomasz Gabiś: Powrót geopolityki. Stańczyk nr 1 / 1995, s. 11-23
  10. M. Konopko, Walka Behemota z Lewiatanem: Nomos ziemi według Carla Schmitta, <http://www.fronda.pl/arch/17-18/109.htm> (20 IV 2008)
  11. http://geopolityka.net/geopolityka-jako-nauka-pomocnicza-historii/ Dawid Madejski: Spojrzenie z góry. Geopolityka jako nauka pomocnicza historii
  12. http://geopolityka.net/wienamin-siemionow-tien-szanski-jako-tworca-rosyjskiej-szkoly-geopolityki/ Jakub Potulski: Wienamin Siemionow Tien-Szański jako twórca rosyjskiej szkoły geopolityki Przegląd Geopolityczny”, 2009, t. 1, s. 47-54.
  13. Tomasz Gabiś: Powrót geopolityki. Stańczyk nr 1 / 1995, s. 24-36
  14. aon.edu.pl: III Zjazd Geopolityków Polskich. [dostęp 31.10.2010].