Getto krakowskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Der judische Wohnbezirk in Krakau
Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie
1941-1943

Distinctive emblem for cultural property.svg nr rej. A-1380/M z 29.11.2013
Der judische Wohnbezirk in KrakauŻydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie1941-1943
Zabytkowy, ocalały fragment muru getta przy ul. Lwowskiej 27 i tablica pamiątkowa.
Data odbudowy {{{odbudowano}}}
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Der judische Wohnbezirk in KrakauŻydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie1941-1943
Der judische Wohnbezirk in Krakau
Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie
1941-1943
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Der judische Wohnbezirk in KrakauŻydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie1941-1943
Der judische Wohnbezirk in Krakau
Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie
1941-1943
Ziemia 50°02′43″N 19°57′13″E/50,045278 19,953611
Brama I getta, rok 1941.
Wejście z Rynku Podgórskiego na ul. Limanowskiego.

Getto krakowskie (niem. Der judische Wohnbezirk in Krakau - Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Krakowie (oficjalna nazwa z czasów okupacji), jid. קראָקעווער געטאָ - Krokewer geto) – getto dla ludności żydowskiej w Krakowie[1], założone w 1941 roku przez hitlerowskie władze okupacyjne w krakowskiej dzielnicy Podgórze. Było jednym z pięciu największych gett utworzonych przez hitlerowców w Generalnym Gubernatorstwie w czasie II wojny światowej. Przed wojną Kraków zamieszkiwała 60-80 tysięczna społeczność żydowska, w getcie znalazło się około 17 tysięcy osób.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Granatowy policjant kontroluje dokumenty w getcie, 1941
Rozporządzenie o znamionowaniu Żydów z 18 listopada 1939

Prześladowania Żydów rozpoczęły się wkrótce po rozpoczęciu okupacji we wrześniu 1939 roku. Na Żydów nałożono obowiązek uczestniczenia w pracach przymusowych (wrzesień 1939), noszenia opasek identyfikacyjnych (listopad 1939), synagogi w Krakowie zostały zamknięte, rozpoczęto rekwirowanie majątku ruchomego i nieruchomego należącego do krakowskich Żydów.

Do maja 1940 z rozkazu niemieckich władz okupacyjnych zarządzono deportację Żydów z terenu miasta Krakowa. Z ok. 68 tys. zostało tylko ok. 15 tys. pracowników żydowskich i członków ich rodzin.

Getto krakowskie zostało powołane zarządzeniem gubernatora dystryktu krakowskiego dra Otto Wächtera z 3 marca 1941 roku, z dniem zamknięcia wyznaczonym na 21 marca. Getto powstało w części dzielnicy Podgórze, którą pierwotnie zamieszkiwało 3 tys. ludzi, na powierzchni ok. 20 hektarów i obejmowało 15 ulic (lub ich fragmentów) oraz 320 domów i 3167 pokojów. Dzielnica została otoczona drutem kolczastym, a w kwietniu rozpoczęto wznoszenie wokół getta wysokiego muru o półkolistych zwieńczeniach przypominających kształtem żydowskie nagrobki – macewy). Fragment muru getta zachował się do dzisiaj m.in. przy ulicy Lwowskiej, obecnie znajduje się na nim pamiątkowa tablica. Do getta prowadziły cztery bramy: na placu Zgody (obecnie Plac Bohaterów Getta), u wylotu ul. Lwowskiej, tuż obok na ul. Limanowskiego, oraz u wylotu ul. Limanowskiego na Rynek Podgórski. Bramy do getta były silnie strzeżone przez żandarmerię niemiecką i polską policję tzw. granatową. Okna wychodzące na stronę „aryjską” zostały zamurowane. Mieszkańcom getta od początku doskwierało ogromne przeludnienie – tam, gdzie poprzednio żyło 3,5 tysiąca osób, nagle stłoczono 16 tysięcy ludzi. Metraż powierzchni mieszkalnej na jedną osobę wynosił zaledwie 2 m².

Wznoszenie murów getta, maj 1941
Deportacja Żydów z getta, marzec 1943
Mienie porzucone przez deportowanych, marzec 1943

15 października 1941 roku na mocy zarządzenia gubernatora Hansa Franka getto stało się oficjalnie dzielnicą zamkniętą: za jej przekroczenie bez specjalnej przepustki groziła kara śmierci. Dnia 15 października 1941 roku Gubernator generalny wydał w Warszawie rozporządzenie o karze śmierci na Żydów opuszczających tereny getta oraz na Polaków udzielających im pomocy. Było to tzw. trzecie rozporządzenie o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie i odwoływało się do dekretu Hitlera z 12 października 1939 roku. W art. I paragraf 4b karze śmierci podlegali zarówno Żydzi opuszczający teren getta jak również osoby pomagające uciekinierom oraz ich ukrywające. Śmierci podlegały również osoby zachęcające do takich aktów, a czyn usiłowany karany był tak samo jak dokonany[2].

Pod koniec maja 1942 roku okupanci hitlerowscy podjęli na terenie Krakowa wielkie akcje deportacji ludności żydowskiej do obozów zagłady. W nocy z 31 maja na 1 czerwca 1942 funkcjonariusze Gminy Żydowskiej w asyście OD-manów przeprowadzili kontrolę tzw. kart rozpoznawczych, która stała się pretekstem do wysiedlenia ok. 5 tysięcy ludzi. 30 maja 1942 roku Niemcy rozpoczęli systematyczną wywózkę Żydów z getta do obozu zagłady w Bełżcu. W ciągu następnych miesięcy wywieziono tysiące osób. 27 października 1942 roku deportowano 5 tysięcy ludzi (także chorych ze szpitala i dzieci z sierocińca), a 28 października ok. 6 tysięcy Żydów wywieziono lub pognano na piechotę do obozu przejściowego w Płaszowie. Pod koniec roku getto podzielono na dwie części – „A” przeznaczoną dla osób zdolnych do pracy oraz „B” dla dzieci, osób starszych i chorych. Linia graniczna przechodziła wzdłuż placu Zgody. W marcu 1943 roku komendant obozu pracy w Płaszowie Amon Göth polecił przesiedlić mieszkańców getta A do płaszowskiego kacetu.

W dniach 13 - 14 marca 1943 roku hitlerowcy przeprowadzili ostateczną likwidację getta. Na czele operacji stanął SS-Sturmbannführer Willi Haase. 8 tysięcy Żydów uznanych za zdolnych do pracy zostało przetransportowanych do obozu Kraków-Płaszów. Około 2 tysięcy zostało zamordowanych przez Niemców podczas likwidacji getta, pozostałych mieszkańców wywieziono do obozu Auschwitz-Birkenau i również zamordowano.

W getcie krakowskim powstały żydowskie grupy oporu (Żydowska Organizacja Bojowa), które ze wsparciem Armii Krajowej podejmowały różne działania dywersyjne, w tym akcje zbrojne. W odróżnieniu od getta warszawskiego nie doszło tutaj do wybuchu powstania przed likwidacją getta. Wydawana była gazeta dla Żydów - „Gazeta Żydowska

Z niemal 70-tysięcznej społeczności żydowskiej w Krakowie wojnę przeżyło około tysiąc osób.

Granice getta krakowskiego[edytuj | edytuj kod]

Plan Krakowskiego Getta (eksponat w Muzeum Historycznego Miasta Krakowa)

Obręb getta wyznaczony był murami okalającymi następujące ulice:

Tramwaje w getcie krakowskim[edytuj | edytuj kod]

Przez getto przebiegały dwie „aryjskie” linie tramwajowe (pogrubieniem zaznaczono ich przebieg na terenie getta):

  • „3” - DWORZEC TOWAROWY – Kamienna – Długa – Sławkowska – Rynek Główny – Mikołajska – Mały Rynek – Sienna – Starowiślańska – Na Zjeździe – Lwowska – Tarnowska [ob. B. Limanowskiego] – Kalwaryjska – Wadowicka – ŁAGIEWNIKI-Borek Fałęcki
  • „6” - SALWATOR – T. Kościuszki – Zwierzyniecka – Wiślana – Rynek Główny – Mikołajska – Mały Rynek – Sienna – Starowiślańska – Na Zjeździe – Lwowska – Wielicka – PŁASZÓW - cmentarz Podgórski)[3].

Tramwaje pokonywały teren getta bez zatrzymywania się. Czas przejazdu przez jego obszar to zaledwie kilkanaście minut; dwa przystanki w okresie przedwojennym. Linia nr „3” była bardziej obciążona, gdyż w „aryjskiej” części Podgórza mieściły się liczne przedsiębiorstwa, a przy ul. S. Czarnieckiego, czyli na terenie getta, siedziba sądów karnych Sądu Grodzkiego w Krakowie oraz więzienie[4].

Ponieważ tramwaje krakowskie nie miały zamalowanych na niebiesko szyb, tak jak np. w Łodzi, pasażerowie w czasie przejazdu mogli obserwować życie wewnętrzne getta, chociaż na pewno nie dawało to podstawy do pełnego wyrobienia sobie opinii o tragicznej sytuacji więźniów getta. Tramwaje „aryjskie” przejeżdżające przez krakowskie getto służyły czasami do przerzutu większych paczek z prowiantem lub innymi rzeczami, których nie dało się ze względu na wielkość przemycić podczas pieszego przechodzenia przez bramy[5]. Były one wyrzucane z jadących tramwajów w umówionych miejscach. Najbardziej dogodnym miejscem dla tego celu był prawdopodobnie odcinek na ul. Lwowskiej, pomiędzy pl. Zgody a skrzyżowaniem z ul. Józefińską - tym bardziej, że według wspomnień T. Pankiewicza największy przemyt do getta szedł nocą właśnie przez bramę przy pl. Zgody[6].

W literaturze przedmiotu nie ma informacji o wykorzystywaniu tramwajów do ucieczek lub nielegalnych wyjść z getta, chociaż teoretycznie istniała taka możliwość. O ile takie ucieczki miały miejsce, najłatwiej można było wskoczyć do tramwaju na wąskiej ul. Lwowskiej. Oczywiście mogło się to odbyć tylko za uprzednim uzgodnieniem takiej operacji z obsługą danego pociągu, a przynajmniej z konduktorem danego wagonu i w czasie minimalnego ruchu pasażerskiego, czyli w późnych godzinach wieczornych. Do tego uciekający musiałby również przekupić policjantów strzegących bramy[7].

Współczesne zabytkowe miejsca na terenie getta[edytuj | edytuj kod]

Ocalałe fragmenty muru getta, ul. Limanowskiego 60

Literatura poruszająca temat getta krakowskiego[edytuj | edytuj kod]

Znani więźniowie getta krakowskiego[edytuj | edytuj kod]

Inne osoby związane z istnieniem getta[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. "część nie jest nazywana gettem, jak miało to miejsce w dawnej dzielnicy żydowskiej, lecz «Judenviertel» (dzielnica żydowska)." (w:) Studia historyczne: Tom 50, Wydania 1-4, 2007 str. 210
  2. Dokument nr 67A, "Trzecie rozporządzenie o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie z dnia 15 października 1941 roku w "Okupacja i ruch oporu w Dzienniku Hansa Franka 1939-1945" KIW, Warszawa 1972, Tom I, str. 428.
  3. Podrozdział opracowano na podstawie fragmentów pozycji: Pankiewicz Tadeusz, Apteka w getcie krakowskim. Kraków, 1947; Kiełkowski Roman, Zlikwidować na miejscu. Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Krakowie. Kraków, 1981; Bieberstein Aleksander, Zagłada Żydów w Krakowie. Kraków, 1986; Kołodziej Jacek, Krakowskie tramwaje. Kraków, 2010 (na str. 88 Autor ogranicza się tylko do stwierdzenia, że tramwaje przejeżdżały przez getto.)
  4. Kiełkowski R., op. cit. ss. 48.
  5. Kiełkowski R., op. cit,. s. 48: „paczki z prowiantem, których z uwagi na objętość nie dało się przemycić przez bramę, wyrzucane z jadącego tramwaju, trafiały do rąk odbiorców, czekających w umówionych miejscach
  6. Pankiewicz T., op. cit., s. 8.
  7. Wniosek na podst. cytowanej wyżej literatury.
  8. "Dziennik Łódzki", wyd. A, 20 I 2014, nr 15, s. 14.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]