Getto warszawskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Granice getta w listopadzie 1940 (mapa interaktywna)

Getto warszawskiegetto dla ludności żydowskiej w Warszawie utworzone przez okupacyjne władze niemieckie w czasach II wojny światowej.

Powstanie getta[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze szykany wobec warszawskich Żydów. Jesień 1939
Żydzi eskortowani w drodze do pracy na Krakowskim Przedmieściu (marzec 1940)
„Dziennik Obwieszczeń Miasta Warszawy” z 18 października 1940 z listą ulic granicznych tworzonego getta
Przymusowe przesiedlenie ludności żydowskiej z mniejszych miast i osiedli w dystrykcie warszawskim do getta warszawskiego
Budowa murów getta na ulicy Świętokrzyskiej (sierpień 1940)
Tabliczka Nur für Juden - Tylko dla Żydów na warszawskim tramwaju (październik 1940)
Mur getta przy placu Żelaznej Bramy
Drewniana kładka nad ulicą Chłodną, jedna z czterech tego typu budowli wzniesionych w warszawskim getcie
Przeludnienie dzielnicy zamkniętej (ulica Smocza, 1941)
Obwieszczenie Heinza Auerswalda z 17 listopada 1941 o wykonaniu wyroku śmierci na ośmiu Żydach za „nieuprawnione opuszczenie dzielnicy żydowskiej”
W latach 1940–42 w getcie, głównie z głodu i chorób, zmarło ok. 92 tys. osób
Mieszkańcy getta na ulicy Leszno (1941). Widoczna leżąca ofiara głodu
Zbieranie zwłok zmarłych z ulic getta
Zmarłe z głodu żydowskie niemowlę (1942)
Głodujące żydowskie dzieci. Jedna z nielicznych fotografii barwnych wykonanych w warszawskim getcie
Oddział warszawskiej Żydowskiej Służby Porządkowej
Żydzi pracujący w jednym z zakładów produkcyjnych w getcie (tzw. szopów)
Kara śmierci dla każdego Polaka za pomoc Żydom – obwieszczenie gubernatora Fischera Warszawa, listopad 1941
Obwieszczenie dowódcy SS i policji na dystrykt warszawski – kara śmierci dla każdego Polaka pomagającego Żydom – wrzesień 1942 – po rozpoczęciu „akcji” likwidacji getta
Żydzi oczekujący na transport na Umschlagplatzu
Powstanie w getcie warszawskim, podpalone przez Niemców budynki na ulicy Zamenhofa
Żydzi pojmani przez SS w czasie walk

Pierwsze mury wokół „dzielnicy żydowskiej” w Warszawie zaczęto wznosić już 1 kwietnia 1940[1]. Oficjalnie getto zostało utworzone przez niemieckie władze okupacyjne dopiero 2 października 1940, kiedy to gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer podpisał zarządzenie wraz z załącznikiem, w którym wymieniono ulice graniczne dzielnicy żydowskiej. Ich lista została opublikowana m.in. w „Nowym Kurierze Warszawskim” oraz „Dzienniku Obwieszczeń Miasta Warszawy”, chociaż do dnia zamknięcia getta wprowadzono jeszcze niewielkie poprawki w przebiegu jego granic.

Getto warszawskie zostało zamknięte 16 listopada 1940 roku[2].

Od 1940 nadzór nad gettem sprawował jego główny organizator, SA-Standartenführer Waldemar Schön. W maju 1941 na stanowisku komisarza do spraw dzielnicy żydowskiej zastąpił go Heinz Auerswald.

Podstawą prawną było Rozporządzenie o dzielnicy żydowskiej w Warschau z dnia 19 kwietnia 1941 roku, wydane przez gubernatora Generalnego Gubernatorstwa Hansa Franka na podstawie par. 5 ust. 1 dekretu Führera i Kanclerza Rzeszy Niemieckiej z dnia 12 października 1939 roku[3].

Warszawa w 1941 roku oplakatowana została dwujęzycznymi ostrzeżeniami przed ewentualnym zarażeniem się od wędrujących Żydów tyfusem plamistym. Obwieszczenia tej treści sygnowane były podpisem gubernatora Ludwiga Fischera. Na ulicach Warszawy pojawiły się również tablice informujące o zakazach wkraczania na tereny zamieszkiwane przez ludność żydowską z powodu zagrożenia infekcją.

Przewodniczącym Rady Żydowskiej (Judenratu) w getcie warszawskim był Adam Czerniaków, a po jego samobójstwie 23 lipca 1942 – Marek Lichtenbaum.

Teren getta w Warszawie[edytuj | edytuj kod]

Getto powstało na wydzielonym, odgrodzonym murem od reszty miasta na terenie o powierzchni ok. 3 km², który już przed wojną był w większości zamieszkany przez ludność żydowską (tzw. dzielnica północna). Granice getta w pierwszym okresie przebiegały ulicami: Wielką (obecnie w tym miejscu znajduje się Pałac Kultury i Nauki), Bagno, pl. Grzybowski, Rynkową, Zimną, Elektoralną, pl. Bankowy, Tłomackie (obecnie odcinek al. „Solidarności”), Przejazd, Ogród Krasińskich, Freta, Sapieżyńską, Konwiktorską, Stawki, Okopową, Towarową, Srebrną i Złotą. Z getta wyłączono m.in. Sądy Grodzkie na Lesznie, obszar tzw. enklawy ewangelickiej ze Szpitalem Ewangelickim oraz magazyny browaru Haberbusch i Schiele przy ulicy Ceglanej. Granice getta podlegały później wielokrotnym korektom, przy czym powierzchnia terenów wyłączonych była znacznie większa, niż terenów włączonych do getta[4]. W listopadzie 1940 na jego granicach funkcjonowały 22 bramy. W kwietniu 1941 ich liczba wynosiła już tylko 14, co było wynikiem realizowanej przez Niemców polityki izolowania dzielnicy żydowskiej.

Siedziba Judenratu znajdowała się w przedwojennej siedzibie Gminy Żydowskiej przy ulicy Grzybowskiej 26/28.

Po wyłączeniu z getta w grudniu 1941 obszaru pomiędzy ulicami Wronią i Żelazną, dzielnica żydowska podzieliła się na tzw. duże getto (część północna) i małe getto (część południowa). Jedynym ich połączeniem stał się wąski przesmyk skrzyżowania Żelaznej z Chłodną. W styczniu 1942 duże i małe getto połączył tutaj drewniany wiadukt nad ulicą Chłodną, zbudowany równolegle do Żelaznej. Wysoka na dwa piętra konstrukcja, do której z każdej strony prowadziły pięćdziesięciostopniowe schody, była największą z czterech pieszych przepraw mostowych, jakie powstały na terenie getta. Żydzi nazwali to przejście „Mostem Westchnień”.

Ruch kołowy pomiędzy dużym a małym gettem odbywał się wąskim pasem wschodniej jezdni ulicy Żelaznej. Komunikację na skrzyżowaniu z Chłodną regulowały dwie, otwierane przemiennie, bramy. Miejsce to, ze względu na wielki ruch i ciasnotę wąskiego przesmyku nazywano „Dardanelami” lub (ze względu na bestialstwo wart niemieckich i SS-manów z narożnej Nordwache) „Scyllą i Charybdą”.

Warunki życia w getcie[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1941 roku w getcie znajdowało się ok. 400 tys. Żydów. Maksymalną liczbę ludności – ok. 460 tys. – getto osiągnęło w marcu 1941. W getcie panowały bardzo ciężkie warunki życia[5] oraz terror. Gęstość zaludnienia sięgała 146 tys. osób na 1 km²; na jedną izbę w mieszkaniach getta warszawskiego przypadały średnio ok. 3 osoby[6]. Przydział żywności na osobę wynosił ok. 180 kalorii dziennie.

Od jesieni 1940 do lipca 1942 w getcie, głównie z głodu i chorób, zmarło ok. 92 tys. Żydów[7].

Czarną sławą zapisała się ulica Karmelicka o niezwykłym natężeniu ruchu pieszego i kołowego, nazywana przez mieszkańców getta „Gibraltarem” lub „Wąwozem Śmierci”. Tędy codziennie przemieszczały się samochody SS do znajdującego się na terenie getta więzienia na Pawiaku i z Pawiaka do siedziby Gestapo w alei Szucha. Tu Niemcy maltretowali przechodzących Żydów, a nawet strzelali do nich na oślep.

Dnia 15 października 1941 roku gubernator Hans Frank wydał w Warszawie rozporządzenie o karze śmierci dla Żydów opuszczających getto oraz dla Polaków udzielających im pomocy. Było to tzw. trzecie rozporządzenie o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie i odwoływało się do dekretu Hitlera z 12 października 1939 roku. W art. I p.4b karze śmierci podlegali zarówno Żydzi opuszczający teren getta, jak również osoby pomagające uciekinierom oraz ich ukrywające. Karze śmierci podlegały także osoby zachęcające do takich aktów, a czyn usiłowany karany był tak samo, jak dokonany[8].

Akcje likwidacyjne[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą wielką akcję likwidacyjną getta rozpoczęto 22 lipca 1942. Do 21 września 1942 do obozu zagłady w Treblince wywieziono ok. 300 tys. (ok. 80%) mieszkańców getta, których następnie zamordowano.

Miejscem koncentracji Żydów był Umschlagplatz (niem. plac przeładunkowy, służący pierwotnie do przeładowywania towarów przywożonych ze strony „aryjskiej”, tutaj przebiegała również granica celna getta), znajdujący się przy ulicy Stawki u zbiegu z Dziką.

Information icon.svg Osobny artykuł: Umschlagplatz w Warszawie.

Przeciwko wywózkom Żydów z warszawskiego getta zaprotestowała polska organizacja katolicka Front Odrodzenia Polski, będący kontynuacją przedwojennej Akcji Katolickiej, której przewodniczącą była polska pisarka Zofia Kossak-Szczucka. 11 sierpnia 1942 roku opublikowała ona konspiracyjnie protest zwany Protestem Zofii Kossak-Szczuckiej, w którym wyraziła niezgodę polskich środowisk katolickich na łamanie praw człowieka[9].

Po zakończeniu wielkiej akcji likwidacyjnej teren dotychczasowego getta na południe od Leszna, z wyjątkiem szopu (zakładu produkującego na rzecz Niemiec) Waltera C. Toebbensa przy ulicy Prostej, został włączony do „aryjskiej” części Warszawy. Na północ od ul. Leszno przeplatały się ze sobą tzw. tereny dzikie (gdzie nikt nie mógł mieszkać i poruszać się) oraz porozrzucane tereny getta szczątkowego – oddzielone od siebie kwartały budynków, w których mogli zamieszkać pozostali jeszcze w Warszawie Żydzi (było ich około 50-65 tysięcy), pracujący w szopach (szop Hallmanna, szop Hoffmana, szop Oschmann-Leszczyński, szop Roehricha, szop szczotkarzy, szop Fritza Schultza, szop Karla Georga Schultza, szop Schillinga, szop Toebbensa, garbarnia Weiglego).

Do kolejnej akcji wysiedleńczej doszło w dniach 18–22 stycznia 1943 na rozkaz Heinricha Himmlera, który w dniu 9 stycznia 1943 dokonał osobistej inspekcji terenów getta. Wywieziono wtedy do Treblinki i zamordowano ok. 6–7 tysięcy osób. Styczniowa akcja doprowadziła do pierwszego oporu w getcie, kiedy to grupa bojowców pod dowództwem Mordechaja Anielewicza wmieszała się w kolumnę Żydów prowadzonych na Umschlagplatz i na rogu ulic Zamenhofa i Niskiej zaatakowała niemieckich konwojentów.

Powstanie w getcie i jego zniszczenie[edytuj | edytuj kod]

O 6.00 rano 19 kwietnia 1943 oddziały niemieckie dowodzone przez szefa warszawskiej SS i policji płk. Ferdynanda von Sammern-Frankenegga wkroczyły na teren getta z dwóch kierunków: Nalewkami i od skrzyżowania ul. Gęsiej z Zamenhofa. Celem akcji było dokonanie ostatecznej likwidacji getta. Wybuchło powstanie. Żydzi stawili niespodziewanie silny opór, zmuszając niemieckie oddziały do wycofania się. Tego samego dnia dowództwo sił niemieckich objął gen. SS Jürgen Stroop. Grossaktion zakończyła się 16 maja o godzinie 20:15. Dla efektu propagandowego postanowiono zakończyć walki wysadzeniem w powietrze Wielkiej Synagogi przy ulicy Tłomackie; dokonał tego osobiście Jürgen Stroop.

Po upadku powstania nastąpiła ostateczna eksterminacja mieszkańców getta i jego zniszczenie, nadzorowane przez generała Stroopa. Na terenie „pustyni kamienno-ceglanej”, w którą Niemcy zmienili dzielnicę, przeprowadzane były masowe egzekucje mieszkańców Warszawy (polskich więźniów politycznych oraz Żydów schwytanych po „aryjskiej stronie”). Ponadto od lata 1943 w okolicach ulicy Gęsiej zaczął funkcjonować niemiecki obóz koncentracyjny – tzw. Konzentrationslager Warschau.

Znane osoby przetrzymywane w getcie[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsze pomniki i upamiętnienia warszawskiego getta[edytuj | edytuj kod]


Getto warszawskie, zrównane z ziemią przez Niemców z rozkazu Adolfa Hitlera, po upadku powstania w getcie warszawskim w 1943 – widok w kierunku północno-zachodnim

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego 6 IX 1939 – 23 VII 1942, Opracowanie i przypisy Marian Fuks, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, s. 101.
  2. Getto warszawskie. Kalendarium. Centrum Badań nad Zagładą Żydów. [dostęp 2013-02-15].
  3. Alfred Koneczny, "Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa. Okres okupacji hitlerowskiej na ziemiach polskich", Wrocław 1980, str.99.
  4. Mapa Getto warszawskie. Granice przed wielką akcją likwidacyjną, opracowanie kartograficzne Paweł E. Weszpiński [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001. ISBN 83-87632-83-X.
  5. Czesław Madajczyk „Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce”, Warszawa 1970, t. I, s. 222. pisze: „W getcie spotykało się najwytworniejsze restauracje. Niewiarygodny wydaje się dziś komfort panujący wówczas w 'Palais de Dance' braci Frontów. Chleb był tu znacznie droższy niż w polskich dzielnicach, lecz wino tańsze. Wypada tylko powtórzyć 'uczta w czasie pomoru'. Taki stan rzeczy w getcie sprzyjał pożądanej przez okupanta dezintegracji społeczności żydowskiej, utrzymywał się wbrew bundowskiej prasie, żądającej zamknięcia sal tańca, burdelu i licznych klubów”.
  6. Gunnar S. Paulsson, Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy (1940-1945), przeł. E. Olender-Dmowska, red. nauk. B. Engelking-Boni, J. Leociak, Kraków 2009, s. 174-175 - podaje jako gęstość zaludnienia z okresu po utworzeniu getta: 2,94 mieszkańca na 1 izbę, a w marcu 1941, tj. okresie największej populacji w getcie (460 tys. ludzi) – 3,29. Rozpowszechnione są natomiast w badaniach historycznych bardzo mylne szacunki dokonywane przez hitlerowskiego komisarza getta Waldemara Schöna, wskazujące wysokość zaludnienia: 6-7 mieszkańców na izbę ("Rzeczywistość warszawskiego getta była wystarczająco okropna nawet bez uciekania się do takiej przesady" - komentuje powoływanie się na te szacunki Paulsson)
  7. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 71. ISBN 978-83-63444-27-3.
  8. Dokument nr 67A, „Trzecie rozporządzenie o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie z dnia 15 października 1941 roku w „Okupacja i ruch oporu w Dzienniku Hansa Franka 1939-1945” KIW, Warszawa 1972, Tom I, s. 428.
  9. Andrzej Krzysztof Kunert, „Polacy – Żydzi 1939–1945. Wybór źródeł”, Rytm Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2001, s. 213, ISBN 83-7399-158-1.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego 6 IX 1939 – 23 VII 1942, Opracowanie i przypisy Marian Fuks, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983.
  • W. Bartoszewski, B. Brzeziński, L. Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939-1949 Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1970.
  • Stefan Chaskielewicz: Ukrywałem się w Warszawie: styczeń 1943 - styczeń 1945 Kraków: „Znak”, 1988. – 191, ISBN 83-7006-029-3.
  • N. Davies: Powstanie '44, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004.
  • Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001. ISBN 83-87632-83-X.
  • Bernard Goldstein: Five Years in the Warsaw Ghetto. Dolphin, Doubleday. New York 1961.
  • H. Makower: „Pamiętnik z getta warszawskiego październik 1940 – styczeń 1943”, Wrocław 1987.
  • Emanuel Ringelblum: „Kronika getta warszawskiego wrzesień 1939 – styczeń 1943”, Warszawa 1988.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]