Getto warszawskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Granice getta w listopadzie 1940 (mapa interaktywna)
Pierwsze szykany wobec warszawskich Żydów. Jesień 1939
Rozporządzenie z 18 grudnia 1939 nakazujące Żydom rejestrację posiadanego majątku
Żydzi eskortowani w drodze do pracy na Krakowskim Przedmieściu (marzec 1940)
„Dziennik Obwieszczeń Miasta Warszawy” z 18 października 1940 z listą ulic granicznych tworzonego getta
Przymusowe przesiedlenie ludności żydowskiej z mniejszych miast i osiedli w dystrykcie warszawskim do getta (ul. Leszno róg Żelaznej)
Gmach Gminy Żydowskiej przy ul. Grzybowskiej 26/28, do sierpnia 1942 siedziba warszawskiego Judenratu. Tutaj 23 lipca 1942 popełnił samobójstwo Adam Czerniaków
Budowa murów getta na ulicy Świętokrzyskiej (sierpień 1940)
Tabliczka „Nur für Juden - Tylko dla Żydów” na warszawskim tramwaju (październik 1940)
Mur getta dzielący plac Żelaznej Bramy
Drewniana kładka nad ulicą Chłodną, jedna z czterech tego typu budowli wzniesionych w warszawskim getcie
Najmłodsi więźniowie warszawskiego getta
Przeludnienie dzielnicy zamkniętej (ul. Smocza, 1941)
Transport do pracy poza getto, (ul. Grzybowska, 1941)
Obwieszczenie Heinza Auerswalda z 17 listopada 1941 o wykonaniu pierwszego wyroku śmierci na ośmiu Żydach za „nieuprawnione opuszczenie dzielnicy żydowskiej”
W latach 1940–42 w getcie, głównie z głodu. zimna i chorób, zmarło ok. 92 tys. osób
Mieszkańcy getta na ulicy Leszno (1941). Widoczna leżąca ofiara głodu
Zwłoki zmarłych zebrane z ulic getta
Zmarłe z głodu żydowskie niemowlę (1942)
Głodujące żydowskie dzieci. Jedna z nielicznych fotografii barwnych wykonanych w getcie
Oddział warszawskiej Żydowskiej Służby Porządkowej
Żydzi pracujący w jednym z zakładów produkcyjnych w getcie (tzw. szopów)
Owieszczenie gubernatora Fischera z 10 listopada 1941 o karze śmierci za „nieuprawnione opuszczenie żydowskich dzielnic mieszkaniowych”
Obwieszczenie dowódcy SS i policji na dystrykt warszawski wydane podczas wielkiej akcji wysiedleńczej 5 września 1942 o kara śmierci dla Polaków pomagających Żydom
Żydzi oczekujący na transport na Umschlagplatzu
Zarządzenie gubernatora Ludwiga Fischera z 16 listopada 1942 w sprawie utworzenia sześciu gett szczątkowych w dystrykcie warszawskim
Powstanie w getcie warszawskim. Płoną podpalone przez Niemców kamienice przy ulicy Zamenhofa
Mieszkańcy Warszawy patrzący na płonące getto
Żydzi schwytani przez SS w czasie pacyfikacji getta (zdjęcie z raportu Stroopa)

Getto warszawskiegetto dla ludności żydowskiej utworzone przez władze niemieckie w Warszawie 2 października i zamknięte 16 listopada 1940. Było największym gettem w Generalnym Gubernatorstwie i całej okupowanej Europie. W kwietniu 1941 znajdowało się w nim ok. 450 tys. Żydów[1].

W wyniku wielkiej akcji wysiedleńczej latem 1942 ok. 80% mieszkańców warszawskiego getta zostało wywiezionych i zamordowanych w obozie zagłady w Treblince.

Getto zostało zlikwidowane po powstaniu w 1943. Po wywiezieniu pozostałych przy życiu mieszkańców do Treblinki oraz obozów w dystrykcie lubelskim, zabudowa centralnej i północnej części „dzielnicy żydowskiej” została na rozkaz Niemców zburzona.

Łączna liczba ofiar getta warszawskiego szacowana jest na ok. 400 tys. osób, z czego ok. 100 tys. zginęła lub zmarła w Warszawie (ofiary głodu i chorób, ofiary egzekucji, dwóch akcji likwidacyjnych oraz polegli i zamordowani podczas powstania w getcie), a ok. 300 tys. w obozie zagłady w Treblince.

Położenie żydowskich mieszkańców Warszawy do listopada 1940[edytuj | edytuj kod]

W 1939 Warszawa była największym skupiskiem Żydów w Europie oraz drugim – po Nowym Jorku – na świecie[2].

Według spisu ludności żydowskiej, przeprowadzonego 28 października 1939 z polecenia niemieckich władz okupacyjnych, w Warszawie mieszkało wtedy 359 827 Żydów[3]. Liczba ludności żydowskiej zaczyna w kolejnych miesiącach rosnąć w wyniku przesiedlenia do stolicy w okresie od listopada 1939 do października 1940 ok. 90 tys. Żydów usuwanych z okupowanych terenów Polski włączonych bezpośrednio do III Rzeszy (przede wszystkim z Łodzi i rejencji ciechanowskiej)[4].

Dyskryminacja społeczna i ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

Prześladowania ludności żydowskiej rozpoczęły się bezpośrednio po wkroczeniu wojsk niemieckich do miasta 1 października 1939. Znieważano żydowskie kobiety, bito i znęcano się nad osobami starszymi i dziećmi, zrzucano Żydom nakrycia głowy, wymagano kłaniania się, obcinano brody, zatrzymywano na ulicy każąc wykonywać ćwiczenia gimnastyczne lub zapędzano do najcięższych prac[5].

Po utworzeniu Generalnego Gubernatorstwa (26 października) władze niemieckie rozpoczęły wydawanie kolejnych zarządzeń dyskryminujących żydowskich mieszkańców stolicy oraz sankcjonujących pierwsze represje[5]. W październiku 1939 „aryjskie” sklepy i kawiarnie otrzymały zakaz obsługiwania klientów żydowskich[6]. Zablokowano konta bankowe i depozyty należące do Żydów, ograniczając wypłaty do 250 zł tygodniowo i wprowadzając jednocześnie zakaz posiadania gotówki powyżej 2000 zł[7]. W listopadzie żydowskie przedsiębiorstwa objęto przymusowym zarządem komisarycznym[8] W grudniu lombardom zakazano zwracania Żydom zastawionych przedmiotów[9]. W tym samym miesiącu wprowadzono obowiązek rejestracji żydowskiego majątku oraz przymus pracy dla Żydów – mężczyzn w wieku od 14 do 60 lat[10]. Przed utworzeniem getta Żydzi pracowali w ok. 130 miejscach na terenie Warszawy (tzw. placówkach), m.in. obiektach należących do policji, wojska, kolei i poczty, a także przy odgruzowywaniu i oczyszczaniu miasta. Przymus pracy wynosił dwa dni w tygodniu, a praca, często połączona z biciem i szykanami, trwała do 12 godzin dziennie[11].

Od 1 grudnia 1939 wprowadzono obowiązek noszenia przez Żydów powyżej 12 roku życia na prawym ramieniu białej opaski z niebieską Gwiazdą Dawida[8]. Według zarządzania gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera z 30 listopada Żydem była osoba, która należała kiedyś lub aktualnie do gminy żydowskiej, lub posiadająca matkę lub ojca należących dawniej lub obecnie do gminy żydowskiej[12]. Tę szeroką definicję doprecyzowano (na terenie całego Generalnego Gubernatorstwa) w lipcu 1940. Według wydanego wtedy rozporządzenia Żydem był każdy, kto posiadał dwoje „pełnożydowskich” dziadków, lub 1 września 1939 należał do gminy żydowskiej, posiadał żydowskiego współmałżonka lub urodzi się jako dziecko żydowskich rodziców po 31 maja 1941[12].

Symbolem Gwiazdy Dawida zaczęto także znakować sklepy i warsztaty żydowskie[10]. Ich właściciele zostali jednak zwolnieni z wprowadzonego pod koniec 1939 obowiązku wywieszania niemieckich szyldów – prawdopodobnie władze okupacyjne nie chciały, aby napisy w językach jidysz i hebrajskim sąsiadowały z napisami w języku niemieckim[13].

W styczniu 1940 zamknięto synagogi, zakazując jednocześnie zbiorowych modłów w mieszkaniach prywatnych[10]. W tym samym miesiącu Żydom zabroniono wstępu do bibliotek publicznych[6]. W lutym zakazano im korzystania z kolei, a przedsiębiorcom nakazano zwolnienie żydowskich pracowników[14]. W połowie 1940 rozpoczęto przejmowanie kamienic należących do Żydów, a także obiektów i przedsiębiorstw związanych z ochroną zdrowia, m.in. aptek i gabinetów dentystycznych. Zamknięto także żydowskie księgarnie i biblioteki[15]. Żydów skreślono z listy adwokackiej, cofnięto koncesje żydowskim dorożkarzom, lekarzom-Żydom zabroniono leczenia „aryjskich” pacjentów, a pacjentów-Żydów usunięto z miejskich szpitali. Żydzi zostali także wyłączeni z systemu ubezpieczeń społecznych[6]. Wstrzymano wypłaty zasiłków Żydom-emerytom państwowym, inwalidom wojennym, a także wdowom i sierotom po poległych żołnierzach[10].

W lipcu 1940 Żydom zakazano wstępu do miejskich parków, siadania na ławkach w miejscach publicznych oraz chodzenia po reprezentacyjnych ulicach miasta[16].

W 1940 wprowadzono segregację ludności polskiej w tramwajach (wydzielone części wagonów Nur für Deutsche wprowadzono już w październiku 1939). Od września 1940 Żydzi mogli korzystać wyłącznie z wagonów tramwajowych z biało-żółtymi lub żółtymi tarczami numerowymi, oznaczonymi dodatkowo tablicą z Gwiazdą Dawida za przednią szybą oraz tablicą „Nur für Juden – Tylko dla Żydów” w górnej części jednego z okien[17]. Ludności żydowskiej całkowicie zakazano także z korzystania z 15 linii tramwajowych oraz jednej linii autobusowej[18].

Od czerwca 1940 Żydzi zaczęli być dyskryminowani jeżeli chodzi o długość godziny policyjnej. Została ona wtedy przesunięta – ale tylko dla ludności „aryjskiej” – z 21 na 22. Po jej kolejnym wydłużeniu w październiku 1940 (z okazji pierwszej rocznicy utworzenia Generalnego Gubernatorstwa) z 22 na 23, Żydzi mogli pozostawać na ulicach poza murami tworzonego getta do 19, a w obrębie jego murów – do 21[19]. Zmieniono także nazwy warszawskich ulic upamiętniające zasłużonych dla polskiej historii i kultury Żydów m.in. Ludwika Zamenhofa, Bera Meiselsa oraz Berka Joselewicza[20].

Judenrat[edytuj | edytuj kod]

4 października[21] (według innego źródła – 7 października[7]) 1939 władze niemieckie utworzyły w Warszawie Radę Żydowską (Judenrat). Pierwszym przewodniczącym składającej się z 24 radców Rady został Adam Czerniaków, mianowany komisarycznym prezesem Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Warszawie jeszcze przez prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego 23 września[22]. Zastępcą Czerniakowa został Marek Lichtenbaum.

Do sierpnia 1942 siedziba Judenratu znajdowała się w przedwojennej siedzibie Gminy Żydowskiej przy ul. Grzybowskiej 26/28.

Przygotowania do utworzenia getta[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1940 w urzędzie gubernatora dystryktu warszawskiego powstał Wydział Przesiedleń (Umsiedlung), którego kierownikiem został SA-Standartenführer Waldemar Schön. Ten Wydział koordynował działania związane z utworzeniem getta[23].

W marcu 1940 administracja niemiecka rozważała projekt skupienia wszystkich Żydów w Generalnym Gubernatorstwie w dystrykcie lubelskim, jednak szybko został on zarzucony[24]. W tej sytuacji rozpoczęto prace nad lokalizacją żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Warszawie. Według pierwszego projektu getto miało być ono zlokalizowane na Pradze, rozważano także plany utworzenia dwóch oddzielnych gett peryferyjnych – na Kole i Grochowie. Nie zostały one jednak zrealizowane z uwagi na konieczność przesiedlenia ok. 600 tys. osób. W kolejnych tygodniach prace nad planami utworzenia getta w Warszawie zostały wstrzymane ze względu na plany przesiedlenia po zakończeniu wojny wszystkich europejskich Żydów na Madagaskar. Jednak ze względu na sytuację wojenną III Rzeszy, w sierpniu prace nad utworzeniem getta ponownie wznowiono. Ostatecznie dzielnicę zamkniętą zdecydowano się utworzyć w północno-zachodniej części Śródmieścia, tzw. dzielnicy północnej, która od XIX wieku była w większości zamieszkana przez ludność żydowską.

Proces izolowania tej części Warszawy ze względu na groźbę rzekomej epidemii rozpoczął się zimą 1939/1940, kiedy to na ulicach granicznych dzielnicy umieszczono białe tablice z napisami w językach polskim i niemieckim ostrzegające przed przebywaniem na terenie zamieszkałym przez ludność żydowską z powodu zagrożenia tyfusem.

Wiosną 1940 podjęto decyzję o budowie wokół zamieszkałego w większości przez Żydów „terenu epidemicznego” murów, mających pełnić funkcję ochronną dla mieszkańców pozostałej części miasta. Prace budowlane przy ich wznoszeniu, realizowane przez Judenrat na polecenie Niemców, rozpoczęły się 1 kwietnia 1940[25]. Otoczony murami fragment miasta w dużej części pokrywał się z granicami późniejszego getta.

Utworzenie „dzielnicy żydowskiej” w Warszawie[edytuj | edytuj kod]

Getto („dzielnica żydowska”) w Warszawie zostało utworzone 2 października 1940 zarządzeniem gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera, wydanego na podstawie rozporządzenia o ograniczeniach pobytu w Generalnym Gubernatorstwie z 13 września 1940[26].

Zgodnie z zarządzeniem Fischera, w dzielnicy żydowskiej mieli zamieszkać wszyscy Żydzi mieszkający w Warszawie lub przesiedlający się do niej, natomiast zamieszkującym w niej Polakom nakazano przenieść się do pozostałego obszaru miasta, z wyłączeniem tzw. dzielnicy niemieckiej. Przesiedlenie Żydów do dzielnicy żydowskiej oraz wysiedlenie z niej Polaków miało zakończyć się do 31 października 1940, jednak ten termin przedłużono później do 15 listopada[27]. Za wykonanie zarządzania byli odpowiedzialni: przewodniczący Rady Żydowskiej Adam Czerniaków oraz komisaryczny prezydent Zarządu Miejskiego Julian Kulski.

Zarządzenie z 2 października 1940 zawierało listę ulic oddzielających tworzone getto od pozostałego obszaru miasta[26]. Po niewielkich korektach dokonanych w kolejnych tygodniach, w dniu zamknięcia getta jego granice przebiegały ulicami: Wielką, Bagno, placem Grzybowskim, Rynkową, Zimną, Elektoralną, placem Bankowym, Tłomackie, Przejazd, Nalewki, granicą Ogrodu Krasińskich, Świętojerską, Freta, Sapieżyńską, Konwiktorską, Stawki, Dziką, Okopową, Towarową, Srebrną i Złotą.

Z getta wyłączono m.in. Sądy Grodzkie na Lesznie, obszar tzw. enklawy ewangelickiej z kościołem i Szpitalem Ewangelickim oraz nieruchomości należące do browaru Haberbusch i Schiele przy ulicy Ceglanej.

Utworzenie getta spowodowało konieczność zmiany w ciągu kilku tygodni swego miejsca zamieszkania przez ćwierć miliona mieszkańców Warszawy (ok. 138 tys. Żydów oraz 113 tys. Polaków)[28]. Z obszaru zamykanej dzielnicy żydowskiej do dzielnicy niemieckiej musiało się również przenieść ok. 700 volksdeutschów[29]. Lokatorów zmieniło 11 567 mieszkań „aryjskich” w tworzonym getcie oraz ok. 13 000 mieszkań żydowskich na terenie Warszawy[27].

Getto zostało zamknięte 16 listopada 1940[30][31]. Tego samego dnia rozpoczęto akcję poszukiwania pozostających po stronie „aryjskiej” Żydów, w wyniku której ujęto i skierowano do getta 11 130 osób. W tym samym czasie przejęto i opróżniono 3770 żydowskich sklepów[27].

Funkcje administracyjne w getcie niemieckie władze okupacyjne powierzyły Judenratowi.Funkcje porządkowe w dzielnicy zamkniętej sprawowała żydowska Służba Porządkowa.

Funkcjonowanie getta do lipca 1942[edytuj | edytuj kod]

Nadzór władz niemieckich[edytuj | edytuj kod]

Nadzór nad gettem sprawowała administracja cywilna dystryktu warszawskiego (Umsiedlung). W połowie marca 1941 Wydział Przesiedleń został rozwiązany, a na jego miejsce powołano urząd komisarza żydowskiej dzielnicy mieszkaniowej w Warszawie[32]. W maju 1941 na stanowisko komisarza został powołany Heinz Auerswald[33].

W praktyce getto kontrolowały także warszawskie SS i policja, tworząc w dzielnicy zamkniętej swoją nieoficjalną agenturę – kierowany przez Abrahama Gancwajcha Urząd do Walki z Lichwą i Spekulacją, nazywany przez mieszkańców getta „Trzynastką”[34]. Nazwa nawiązywała do adresu urzędu (ul. Leszno 13)

Aż do kwietnia 1942 warszawskie Gestapo nie przeprowadzało w getcie poważniejszych akcji terroru wymierzonych w jego mieszkańców. Przez cały okres istnienia dzielnicy zamkniętej ważnym powodem obecności niemieckich sił policyjnych na niektórych ulicach getta pozostawało jednak – będące enklawą na jego terenie – więzienie Pawiak, gdzie przywożono osoby aresztowane na terenie Warszawy i dystryktu, skąd regularnie przewożono więźniów na przesłuchania do siedziby Gestapo i SD w alei Jana Chrystiana Szucha 25 oraz formowano transporty do obozów koncentracyjnych.

Granice dzielnicy zamkniętej[edytuj | edytuj kod]

Getto powstało na odgrodzonym murem od reszty miasta obszarze o powierzchni ok. 3 km². Na początku 1941 powierzchnia getta wynosiła ok. 307 ha[22]. Mur getta miał wysokość ok. 3 metrów i był podwyższony o kolejny metr drutem kolczastym[22].

Getto zostało utworzone na jednym z najgęściej zabudowanych obszarów przedwojennej Warszawy. Było niemal całkowicie pozbawione zieleni – parków i ogrodów. Jedynym większym terenem zielonym był stadion RKS „Skra” (wyłączony z getta w grudniu 1941).

Po 1940 granice getta podlegały wielokrotnym korektom, przy czym powierzchnia terenów wyłączonych była większa, niż terenów włączonych do getta[35]. W listopadzie 1940 na jego granicach funkcjonowały 22 bramy. W kwietniu 1941 ich liczba wynosiła już tylko 14, co było wynikiem realizowanej przez Niemców polityki izolowania dzielnicy żydowskiej.

Po wyłączeniu z getta w grudniu 1941 obszaru pomiędzy ulicami Wronią i Żelazną, dzielnica żydowska podzieliła się na tzw. duże getto (część północna) i małe getto (część południowa). Jedynym ich połączeniem stał się wąski przesmyk skrzyżowania Żelaznej z Chłodną. W styczniu 1942 duże i małe getto połączył tutaj drewniany wiadukt nad ulicą Chłodną, zbudowany równolegle do Żelaznej. Wysoka na dwa piętra konstrukcja, do której z każdej strony prowadziły pięćdziesięciostopniowe schody, była największą z czterech pieszych przepraw mostowych, jakie powstały na terenie getta.

Ruch kołowy pomiędzy dużym a małym gettem odbywał się wąskim pasem wschodniej jezdni ulicy Żelaznej. Komunikację na skrzyżowaniu z Chłodną regulowały dwie, otwierane przemiennie, bramy. Miejsce to, ze względu na wielki ruch i ciasnotę wąskiego przesmyku nazywano m.in. „Dardanelami” (ze względu na bestialstwo wart niemieckich i SS-manów z narożnej Nordwache).

Demografia[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1941 roku w getcie znajdowało się ok. 395 tys. Żydów. Od stycznia do marca do getta przesiedlono ok. 50 tys. Żydów z zachodniej części dystryktu warszawskiego (m.in. powiaty Sochaczew, Błonie, Żyrardów, Grodzisk Mazowiecki, Grójec i Łowicz)[36]. Wiosną 1942 do getta trafiło ok. 3 tys. Żydów ze wschodniej części dystryktu m.in. Marek, Wawra, Radzymina i Tłuszcza[36]. W kwietniu 1942 do Warszawy przywieziono ok. 4 tys. Żydów niemieckich (m.in. z Berlina, Frankfurtu i Hanoweru)[37].

Maksymalną liczbę ludności – ok. 450 tys. – dzielnica zamknięta osiągnęła w kwietniu 1941[1]. W kolejnych miesiącach obserwowany był powolny spadek ludności getta spowodowany bardzo wysoką śmiertelnością (od maja 3-5 tys. zgonów miesięcznie)[38] oraz ucieczkami na stronę „aryjską”. Warunki życia w getcie spowodowały bardzo znaczący spadek liczby małżeństw i urodzin. W maju 1941 zarejestrowano 82 śluby, w czerwcu – 56, a w sierpniu – 41. Średnia liczba urodzin w 1941 wyniosła ok 220 na miesiąc[39].

W styczniu 1942 w warszawskim getcie przebywało ok. 35 tys dzieci w wieku do 7 lat oraz ok. 50 tys. dzieci w wieku 7-14 lat[39].

Warunki życia[edytuj | edytuj kod]

W getcie panowały bardzo ciężkie warunki życia. Gęstość zaludnienia sięgała 146 tys. osób na 1 km². Historycy różnią się w szacunkach dotyczących liczby osób przypadających na jedną izbę w mieszkaniach getta. Według Paulssona było to ok. 3 osób[40], według Ruty Sakowskiej, która powołuje się na raporty Schöna, w styczniu 1941 było to 6-7 osób na izbę, a w kwietniu tego samego roku już 7-8 osób[41].

W getcie, podobnie jak w całej okupowanej Warszawie, wprowadzono reglamentację żywności. Średni przydział kartkowej żywności dla dorosłego mieszkańca getta w latach 1940–1942 wynosił ok. 300 kalorii dziennie. Od jesieni 1940 do lipca 1942 w getcie, głównie z głodu, zimna i chorób, zmarło ok. 92 tys. Żydów[42].

15 października 1941 gubernator Hans Frank wydał rozporządzenie zabraniające Żydom opuszczania wyznaczonych dla nich dzielnic pod groźbą kary śmierci. Takiej samej karze miały podlegać osoby udzielające Żydom schronienia, przy czym czyn usiłowany miał być karany jak czyn dokonany[43]. W listopadzie zarządzenia o podobnej treści wydali gubernator Ludwig Fisher i komisarz Heinz Auerswald. Pierwsze egzekucje Żydów za „nieuprawnione opuszczenie dzielnicy żydowskiej” wykonano 17 listopada (rozstrzelano 8 osób) oraz 15 grudnia (12 osób)[44].

Wielka akcja likwidacyjna (lipiec-wrzesień 1942)[edytuj | edytuj kod]

Akcja likwidacyjna getta rozpoczęła się 22 lipca 1942. W dzielnicy zamkniętej znajdowało się w tym czasie ok. 370 tys. Żydów[36].

Miejscem koncentracji Żydów był Umschlagplatz, znajdujący się przy ulicy Stawki u zbiegu z Dziką.

Information icon.svg Osobny artykuł: Umschlagplatz w Warszawie.

Do 21 września 1942 do obozu zagłady w Treblince wywieziono ok. 300 tys. (ok. 80%) mieszkańców getta, których następnie zamordowano w komorach gazowych obozu.

Information icon.svg Osobny artykuł: Grossaktion in Warschau.

Po zakończeniu wielkiej akcji likwidacyjnej w getcie (legalnie i nielegalnie) znajdowało się ok. 60 tys. Żydów, przeważnie ludzi młodych, zatrudnionych przymusowo w zakładach produkcyjnych utworzonych na terenie getta (tzw. szopach)[45]. Teren dotychczasowego getta na południe od ulicy Leszno, z wyjątkiem szopu Waltera C. Toebbensa przy ulicy Prostej, został włączony do „aryjskiej” części Warszawy. Na północ od ul. Leszno przeplatały się ze sobą tzw. tereny dzikie (gdzie nikt nie mógł mieszkać i poruszać się) oraz porozrzucane tereny getta szczątkowego – oddzielone od siebie kwartały budynków, w których mogli zamieszkać pozostali jeszcze w Warszawie Żydzi (było ich około 50-65 tysięcy), pracujący w szopach (szop Hallmanna, szop Hoffmana, szop Oschmann-Leszczyński, szop Roehricha, szop szczotkarzy, szop Fritza Schultza, szop Karla Georga Schultza, szop Schillinga, szop Toebbensa, garbarnia Weiglego).

Reakcje Polaków[edytuj | edytuj kod]

Przeciwko wywózkom Żydów z warszawskiego getta zaprotestowała polska organizacja katolicka Front Odrodzenia Polski, będący kontynuacją przedwojennej Akcji Katolickiej, której przewodniczącą była polska pisarka Zofia Kossak-Szczucka. 11 sierpnia 1942 roku opublikowała ona konspiracyjnie protest zwany Protestem Zofii Kossak-Szczuckiej, w którym wyraziła niezgodę polskich środowisk katolickich na łamanie praw człowieka[46].

Akcja styczniowa (1943)[edytuj | edytuj kod]

Do kolejnej akcji wysiedleńczej doszło w dniach 18–21 stycznia 1943 na rozkaz Heinricha Himmlera, który 9 stycznia 1943 dokonał osobistej inspekcji terenów getta. .

Akcja styczniowa wywołała pierwszy pierwszego zbrojny opór w getcie, kiedy to grupa bojowców pod dowództwem Mordechaja Anielewicza wmieszała się w kolumnę Żydów prowadzonych na Umschlagplatz i na rogu ulic Zamenhofa i Niskiej zaatakowała niemieckich konwojentów. Większość żydowskich bojowców zginęła, jednak kilkudziesięciu Żydom udało się zbiec[47].

Akcja została przez Niemców przerwana. Do Treblinki wywieziono ok. 5 tys. osób

Powstanie w getcie[edytuj | edytuj kod]

O 6.00 rano 19 kwietnia 1943 oddziały niemieckie dowodzone przez szefa warszawskiej SS i policji płk. Ferdinanda von Sammern-Frankenegga wkroczyły na teren getta z dwóch kierunków: Nalewkami i od skrzyżowania ul. Gęsiej z Zamenhofa. Celem akcji było dokonanie ostatecznej likwidacji getta. Wybuchło powstanie. Żydzi stawili niespodziewanie silny opór, zmuszając niemieckie oddziały do wycofania się. Tego samego dnia dowództwo sił niemieckich objął gen. SS Jürgen Stroop.

8 maja 1943 w otoczonym przez Niemców i Ukraińców bunkrze przy ul. Miłej ginie dowódca powstania Mordechaj Anielewicz wraz z ok. 120 powstańcami. Sporadyczne walki trwały jednak jeszcze do połowy maja 1943. Dla efektu propagandowego postanowiono zakończyć tłumienie powstania wysadzeniem w powietrze Wielkiej Synagogi przy ulicy Tłomackie. Dokonał tego osobiście Jürgen Stroop 16 maja o godzinie 20:15. .

Zniszczenie getta[edytuj | edytuj kod]

Po upadku powstania nastąpiła ostateczna eksterminacja mieszkańców getta i jego całkowite zniszczenie. Na terenie „pustyni kamienno-ceglanej”, w którą Niemcy zmienili dzielnicę, przeprowadzane były masowe egzekucje mieszkańców Warszawy (polskich więźniów politycznych oraz Żydów schwytanych po „aryjskiej stronie”). Ponadto od lata 1943 w okolicach ulicy Gęsiej zaczął funkcjonować niemiecki obóz koncentracyjny – tzw. Konzentrationslager Warschau.

Znane osoby przetrzymywane w getcie[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsze pomniki i upamiętnienia warszawskiego getta[edytuj | edytuj kod]


Tereny danego getta, zrównanego z ziemią przez Niemców z rozkazu Adolfa Hitlera po upadku powstania w getcie warszawskim (widok w kierunku północno-zachodnim)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 29. ISBN 83-01-11146-X.
  2. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 9. ISBN 83-01-11146-X.
  3. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 29. ISBN 83-01-11146-X.
  4. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 76. ISBN 978-83-63444-27-3.
  5. 5,0 5,1 Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 40. ISBN 978-83-07-03239-9.
  6. 6,0 6,1 6,2 Marian Marek Drozdowski, Andrzej Zahorski: Historia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Jeden Świat, 2004, s. 338. ISBN 83-89632-04-7.
  7. 7,0 7,1 Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 58. ISBN 978-83-63444-27-3.
  8. 8,0 8,1 Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 58. ISBN 978-83-63444-27-3.
  9. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 40. ISBN 83-01-11146-X.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 42. ISBN 83-01-11146-X.
  11. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 43. ISBN 83-01-11146-X.
  12. 12,0 12,1 Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 47. ISBN 978-83-07-03239-9.
  13. Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 47. ISBN 978-83-07-03239-9.
  14. Marian Marek Drozdowski, Andrzej Zahorski: Historia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Jeden Świat, 2004, s. 337. ISBN 83-89632-04-7.
  15. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 41. ISBN 83-01-11146-X.
  16. Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 42. ISBN 978-83-07-03239-9.
  17. Dariusz Walczak, Daniel Nalazek, Bartłomiej Maciejewski: Tramwajem przez piekło, czyli komunikacja miejska na terenie Dzielnicy Żydowskiej w Warszawie (1940-1942). Warszawa: Wydawnictwo Eurospinter, 2013, s. 17, 19. ISBN 978-83-63652-01-2.
  18. Dariusz Walczak, Daniel Nalazek, Bartłomiej Maciejewski: Tramwajem przez piekło..... Warszawa: Wydawnictwo Eurospinter, 2013, s. 18. ISBN 978-83-63652-01-2.
  19. Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 31. ISBN 978-83-07-03239-9.
  20. Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 49. ISBN 978-83-07-03239-9.
  21. Marian Fuks (oprac. i przyp.): Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego. Warszawa: Państwowe Wydawictwo Naukowe, 1983, s. 20. ISBN 83-01-03042-9.
  22. 22,0 22,1 22,2 Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 26. ISBN 83-01-11146-X.
  23. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 37. ISBN 83-01-11146-X.
  24. Referat Waldemara Schöna z 20 stycznia 1941 [w:]Tatiana Berenstein, Artur Eisenbach, Adam Rutkowski (oprac.): Esterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, 1957, s. 107.
  25. Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego 6 IX 1939 – 23 VII 1942, Opracowanie i przypisy Marian Fuks, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, s. 101.
  26. 26,0 26,1 Tatiana Berenstein, Artur Eisenbach, Adam Rutkowski (oprac.): Esterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, 1957, s. 95-99.
  27. 27,0 27,1 27,2 Referat Waldemara Schöna z 20 stycznia 1941 [w:]Tatiana Berenstein, Artur Eisenbach, Adam Rutkowski (oprac.): Esterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, 1957, s. 107.
  28. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 44. ISBN 83-01-11146-X.
  29. Referat Waldemara Schöna z 20 stycznia 1941 [w:]Tatiana Berenstein, Artur Eisenbach, Adam Rutkowski (oprac.): Esterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, 1957, s. 106.
  30. Getto warszawskie. Kalendarium. Centrum Badań nad Zagładą Żydów. [dostęp 2013-02-15].
  31. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 206. ISBN 83-01-08836-2.
  32. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 37. ISBN 83-01-11146-X.
  33. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 62. ISBN 978-83-63444-27-3.
  34. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 38. ISBN 83-01-11146-X.
  35. Mapa Getto warszawskie. Granice przed wielką akcją likwidacyjną, opracowanie kartograficzne Paweł E. Weszpiński [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001. ISBN 83-87632-83-X.
  36. 36,0 36,1 36,2 Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 30. ISBN 83-01-11146-X.
  37. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 341. ISBN 978-83-63444-27-3.
  38. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 31. ISBN 83-01-11146-X.
  39. 39,0 39,1 Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 29. ISBN 83-01-11146-X.
  40. Gunnar S. Paulsson, Utajone miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy (1940-1945), przeł. E. Olender-Dmowska, red. nauk. B. Engelking-Boni, J. Leociak, Kraków 2009, s. 174-175 - podaje jako gęstość zaludnienia z okresu po utworzeniu getta: 2,94 mieszkańca na 1 izbę, a w marcu 1941, tj. okresie największej populacji w getcie (460 tys. ludzi) – 3,29. Rozpowszechnione są natomiast w badaniach historycznych bardzo mylne szacunki dokonywane przez hitlerowskiego komisarza getta Waldemara Schöna, wskazujące wysokość zaludnienia: 6-7 mieszkańców na izbę ("Rzeczywistość warszawskiego getta była wystarczająco okropna nawet bez uciekania się do takiej przesady" - komentuje powoływanie się na te szacunki Paulsson)
  41. Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 45. ISBN 83-01-11146-X.
  42. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 71. ISBN 978-83-63444-27-3.
  43. Tatiana Berenstein, Artur Eisenbach, Adam Rutkowski (oprac.): Esterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, 1957, s. 122–123.
  44. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 106. ISBN 978-83-63444-27-3.
  45. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 207. ISBN 83-01-08836-2.
  46. Andrzej Krzysztof Kunert, „Polacy – Żydzi 1939–1945. Wybór źródeł”, Rytm Oficyna Wydawnicza, Warszawa 2001, s. 213, ISBN 83-7399-158-1.
  47. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 784. ISBN 978-83-63444-27-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tatiana Berenstein, Artur Eisenbach, Adam Rutkowski (oprac.): Esterminacja Żydów na ziemiach polskich w okresie okupacji hitlerowskiej. Zbiór dokumentów. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, 1957.
  • Marian Fuks (oprac. i przyp.): Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego. Warszawa: Państwowe Wydawictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-03042-9.
  • Marian Marek Drozdowski, Andrzej Zahorski: Historia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Jeden Świat, 2004, s. 337–349. ISBN 83-89632-04-7.
  • Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013. ISBN 978-83-63444-27-3.
  • Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 206–207. ISBN 83-01-08836-2.
  • H. Makower: „Pamiętnik z getta warszawskiego październik 1940 – styczeń 1943”, Wrocław 1987.
  • Emanuel Ringelblum: „Kronika getta warszawskiego wrzesień 1939 – styczeń 1943”, Warszawa 1988.
  • Ruta Sakowska: Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-11146-X.
  • Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Czytelnik, 2010. ISBN 978-83-07-03239-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]