Jidysz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
ייִדיש
Obszar Stany Zjednoczone, Litwa, Rosja, Francja, Izrael, Ukraina, Niemcy, Białoruś, Kanada, Brazylia, Argentyna, Australia i wiele innych
Liczba mówiących 3-4 miliony
Ranking ok. 120~130
Klasyfikacja genetyczna języki indoeuropejskie
*języki germańskie
**języki zachodniogermańskie
***języki wysokoniemieckie
****jidysz
Pismo hebrajskie
Status oficjalny
język urzędowy Żydowski Obwód Autonomiczny Federacji Rosyjskiej.
Na terenach zamieszkanych przez mniejszość żydowską: Szwecja, Mołdawia
Regulowany przez YIVO de facto
Kody języka
ISO 639-1 yi
ISO 639-2 yid
SIL yds – jidysz (migowy)
ydd – jidysz wschodni
yih – jidysz zachodni
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku jidysz
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka jidysz
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-jidysz online
Elementarz, Warszawa 1958

Jidysz (ייִדיש; dosł. ‘żydowski’ – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz ‘żydowski niemiecki’) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysoko-niemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.

Zwany niekiedy także מאַמע־לשון (mame-loszn ‘język matczyny’) lub לשון־אַשכּנז (loszn-aszkenaz ‘język aszkenazyjski’) w odróżnieniu od לשון־קודש (loszn-kojdesz ‘język święty’), którym to terminem określany jest tradycyjnie język hebrajski.

Pismo[edytuj | edytuj kod]

Język ten tradycyjnie zapisywany jest alfabetem hebrajskim. Czasem jednak, współcześnie, spotyka się zapis przy użyciu alfabetu łacińskiego[1]. W tym przypadku stosuje się najczęściej metodę transkrypcji fonetycznej według ortografii właściwej dla danego języka; i tak np. osoba anglojęzyczna wyrażenie: "איך בין אַ ייִד" (‘Jestem Żydem’) przetranskrybuje jako: ikh bin a yid, polskojęzyczna zaś jako: ich bin a jid. Istnieje także, oparta na angielskiej, zmodyfikowana transkrypcja opracowana w instytucie YIVO (p. dalej). Transkrypcja ta, zwana podług nomenklatury YIVO romanizacją, stosowana jest głównie przez środowiska akademickie i stanowi rodzaj międzynarodowego standardu. Ze względu na to, iż alfabet hebrajski nie rozróżnia małych i wielkich liter, przy transkrypcji bądź transliteracji pisma jidysz dopuszcza się zapis używający wyłącznie minuskuły. Pełna tabela zawierająca romanizację YIVO, polską transkrypcję fonetyczną oraz dodatkowo zapis IPA znajduje się na Wikisłowniku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ludność żydowska, która przybyła z południa do doliny Renu, nie mówiła już po hebrajsku. Jej poprzednim językiem potocznym był bliżej nieokreślony język romański (możliwe, że był to język zarfatit), odmiana starofrancuskiego bądź włoskiego. W zetknięciu z miejscową ludnością germańską rozpoczął się proces powolnego przyswajania nowego języka. Jednakże już na tym etapie występowały różnice pomiędzy „żydowskim niemieckim” a „niemieckim”, bowiem poza tradycyjnymi zapożyczeniami hebrajskimi, które stanowią stały element wszystkich języków żydowskich, mówiono używając również zapożyczeń ze starszego języka romańskiego. Do dziś przetrwały w jidysz pojedyncze słowa, będące śladem tamtego okresu. Są to m.in. imiona własne pochodzenia romańskiego: יענטע (Jente; od romańskiego gentile), ביילע (Bejle; od Bella) czy też czasownik: בענטשן (benczn; od benedicere – ‘błogosławić’). Zatem język, którego używali Żydzi na poziomie podstawowych kontaktów społecznych był tożsamy z językiem używanym przez ludność miejscową (co umożliwiało np. handel), zaś w kwestiach związanych z obyczajowością, kulturą i religią (konfesyjnych) był przez nią niezrozumiały (co zapewniało mu swego rodzaju hermetyczność, podobnie jak obecne slangi czy żargony społeczno-zawodowe).

Od XIII wieku rozpoczęły się stopniowe migracje Żydów na tereny słowiańskie, głównie do Czech, Polski, a z czasem i dalej na wschód. W wyniku tych migracji, jak również kontaktów handlowych, jidysz zaczął absorbować elementy słowiańskie, mające olbrzymi wpływ na jego ostateczny kształt. Najstarszymi słowiańskimi zapożyczeniami używanymi po dziś są takie słowa, jak נעבעך (nebech; od neboha; staropol. nieboga – ‘biedactwo, biedaczek, godny pożałowania’) czy זיידע (zejde – ‘dziadek’), a także niektóre – zapomniane już, ale używane jeszcze do XIX w. – imiona własne, jak: טשארנה (Czarna), סלאווה (Slawa) czy זלאטה (Zlata)[2]. Istnieje teoria, według której miałyby być to zapożyczenia nie bezpośrednio od Słowian, a od ludności żydowskiej zamieszkującej ich obszar i posługującej się na co dzień językiem bądź językami judeosłowiańskimi, takimi jak knaan. O języku tym, czy też językach (bo nie wiadomo nawet, ile ich było), wiemy niewiele. Bezspornie jednak miały one wpływ na dalszy rozwój języka jidysz, przez który – z czasem – zostały wyparte bądź zasymilowane.

Warto również wspomnieć o dość śmiałej hipotezie izraelskiego językoznawcy Paula Wexlera. W 1991 roku opublikował on ponadstustronicowy artykuł w International Journal of the Sociology of Language zatytułowany Yiddish – The fifteenth Slavic language. A study of partial language shift from Judeo-Sorbian to German (pol. Jidysz – piętnasty język słowiański. Studium częściowego przesunięcia językowego z judeołużyckiego do niemieckiego). Na podstawie przykładów zaczerpniętych z materiału językowego stara się on udowodnić pochodzenie jidysz od języków łużyckich. Według niego obydwa języki z czasem uległy silnej germanizacji, co dodatkowo wspiera zaproponowaną analizę porównawczą. Teoria ta, choć bardzo kontrowersyjna i nieznajdująca uznania pośród większości współczesnych badaczy, niejednokrotnie jako jedyna wyjaśnia pochodzenie części elementu słowiańskiego, którego stosunkowo duży zasięg nie może być – zdaniem autora – jedynie wynikiem zewnętrznych kontaktów językowych.

Piśmiennictwo[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy datowany (na rok 1272) dokument piśmienniczy języka jidysz. Ze względu na to, iż w tradycji żydowskiej litery są święte i nie wolno ich łączyć, autor użył wybiegu i umiejscowił błogosławieństwo w specjalnie w tym celu wybranej przestrzeni, na tle tekstu hebrajskiego.

Pierwszy datowany dokument piśmienniczy pochodzi z roku 1272. Jest to krótkie rymowane błogosławieństwo znajdujące się w machzorze przeznaczonym dla kantora, napisanym najprawdopodobniej w Norymberdze:

jidysz[3] גוּט טַק אִים בְּטַגְֿא שְ וַיר דִּיש מַחֲזֹור אִין בֵּיתֿ הַכְּנֶסֶתֿ טְרַגְֿא
transkrypcja gut tak im betage se vaer dis makhazor in beis hakneses terage
tłumaczenie niech będzie błogosławiony ten, który będzie nosił ten modlitewnik do synagogi

Rozkwit[edytuj | edytuj kod]

Rozkwit języka i literatury jidysz przypada na okres od końca XIX wieku do wybuchu II wojny światowej. Jidysz jako jedyny język bez kraju miał swój oddział w PEN Clubie. Siedziba oddziału mieściła się w Wilnie.

Przed 1939 rokiem w Polsce wydawano pisma (m.in. Hajnt, Der Moment, Fołks-Cajtung) i książki oraz produkowano filmy w jidysz (Jidl mitn fidl, Mamełe, Dybuk).

Czasy powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie ukazywał się organ CKŻP Dos Naje Leben. Bund wydawał Fołks Cajtung oraz dwujęzyczny Biuletyn, Poalej SyjonArbajter Cajtung, PPRFołks Sztyme. Ukazywało się też pismo naukowe Jidisze Szriftn, kwartalnik literacki Literarisze Bleter, historyczne Bleter far Geszichte.

Czasy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Amerykański plakat z czasów I wojny światowej z tekstem w jidysz

Liczbę obecnie mówiących w jidysz szacuje się na 3-4 miliony, głównie w USA, Izraelu, Rosji, Ukrainie, Białorusi, Meksyku i Argentynie.

Ważną rolę w badaniach nad językiem jidysz, a także nad kulturą i historią Żydów, odgrywa instytut YIVO (od Yidisher Visnshaftlekher Institut – ‘Żydowski Instytut Naukowy’), założony w 1925 roku w Wilnie, od 1940 roku z siedzibą w Nowym Jorku. Instytut ten jest de facto regulatorem języka, choć ze względu na jego transgraniczny charakter nie wszystkie środowiska za taki go uznają. Prace nad standaryzacją zostały rozpoczęte jeszcze przed II wojną światową przez zespół najbardziej wówczas kompetentnych w tej kwestii lingwistów, z założycielem YIVO – Maxem Weinreichem na czele. Standaryzacja języka była jednym z powodów powołania tej instytucji do życia, a swoją misję wypełnia ona do dziś. Między innymi w wyniku bezpośrednich bądź pośrednich działań YIVO można w ostatnim czasie zauważyć wzrost zainteresowania językiem jidysz na świecie, i to nie tylko w społecznościach żydowskich. Trend ten zauważalny jest także w Polsce, gdzie dotychczas wybitnym popularyzatorem literatury jidysz był Michał Friedman (zm. 2006), autor licznych przekładów najważniejszych dzieł powstałych w tym języku.

W 2006 roku nakładem wydawnictwa słowo/obraz terytoria ukazała się dwujęzyczna i bogato ilustrowana Warszawska awangarda jidysz – antologia tekstów pod redakcją Karoliny Szymaniak (ISBN 83-7453-711-6), która przedstawia jedno z najciekawszych zjawisk przedwojennej kultury jidysz w Polsce. W książce, oprócz manifestów, ekspresjonistycznych wierszy i poematów oraz krótkich utworów prozatorskich, znalazły się teksty podejmujące problematykę kina abstrakcyjnego, nowoczesnego malarstwa i rzeźby konstruktywistycznej.

Na przełomie 2006/2007 roku nakładem wydawnictwa Austeria ukazał się reprint największego przedwojennego Słownika polsko-jidysz autorstwa Arona Marka (ISBN 978-83-89129-38-3), zaś pod koniec roku 2007 nakładem wydawnictwa Szolem Alejchem ukazał się drukiem pierwszy powojenny dwustronny Słownik polsko-jidysz jidysz-polski autorstwa Julii Makosz, zawierający około 12 tys. haseł (ISBN 978-83-914036-5-5).

Warto również nadmienić, iż słownik języka jidysz znajdujący się w Wikisłowniku jest – po uwzględnieniu, iż jedno hasło może mieć kilka znaczeń – największym tego typu słownikiem dostępnym w Polsce. Jest też jedynym w Polsce dostępnym online i największym pośród wszystkich innych wersji językowych Wiktionary.

Duży wkład w odkrywaniu na nowo kinematograficznej spuścizny języka jidysz ma Fundacji Ochrony Dziedzictwa Kultury Żydów „Wspólne Korzenie”. Z jej inicjatywy w dniach 16-18 października 2006 roku odbyła się w Łodzi pierwsza edycja, a w dniach 23-25 września 2007 r. w Kazimierzu Dolnym oraz 23-25 października ponownie w Łodzi druga edycja Festiwalu Sztuki Filmowej Jidysz. Podczas festiwalu prezentowano wycinek ogromnego dorobku filmowego polskich Żydów, w tym dzieła ze ścisłego kanonu kina jidysz, niejednokrotnie częściej znane poza granicami kraju niż tu, gdzie powstały (Dybuk 1937, Błazen purymowy 1937, Weseli biedacy 1937, Judeł gra na skrzypcach 1936, Mateczka 1938, Bezdomni 1939, List do matki 1939, Pięć Miast 1938).

Poza tym nieustannie od lat, częściowo w jidysz, drukowany jest dwutygodnik Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce Dos Jidisze Wort – Słowo Żydowskie, a na scenie Państwowego Teatru Żydowskiego w Warszawie wystawiane są klasyczne sztuki literatury żydowskiej w tym języku.

Dla osób chcących uczyć się jidysz prowadzone są lektoraty języka na germanistyce uniwersytetów w Warszawie, Krakowie, Łodzi, Wrocławiu i Lublinie. W 2009 roku w Toruniu otwarto pierwszą w Europie szkołę kształcąca na kierunku filologia hebrajska (Wyższa Szkoła Filologii Hebrajskiej). Na uczelni prowadzone są także kursy języka jidysz. Poza tym od roku 2002 w ramach Centrum Kultury Jidysz fundacji Shalom organizowane są corocznie Letnie Międzynarodowe Seminaria Języka Jidysz w Śródborowie z udziałem najwybitniejszych znawców i lektorów tego języka na świecie – w tym również profesorów YIVO. Dodatkowo Fundacja organizuje całoroczne kursy językowe, na różnych poziomach zaawansowania, w Warszawie i Łodzi. Niektóre artykuły w gazecie Forverts ukazują się w jidisz.

Znani pisarze i poeci tworzący w języku jidysz[edytuj | edytuj kod]

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Wyróżnia się dwie główne, historyczne odmiany języka jidysz:

  • zachodnia – występowała przede wszystkim w Niemczech, ale też np. Holandii; praktycznie wymarła w XIX w.;
  • wschodnia – występowała w Europie Środkowej i Wschodniej.

Współczesny jidysz ukształtował się na bazie tej drugiej.

Istnieją trzy podstawowe dialekty wschodniego jidysz, z których największe znaczenie mają pierwsze dwa:

Wszystkie trzy dialekty są nadal kultywowane wśród dzisiejszych Żydów, w zależności od ich pochodzenia.

Istnieje też kilka odłamów i dialektów powstałych już po II wojnie światowej np. Jinglish – rodzaj slangu łączącego tradycyjny jidysz z angielskim[4], a także kilka systemów ortograficznych i kodyfikacji, przy czym najważniejszy wydaje się standard YIVO, bazujący na dialekcie litewskim i polskim, w którym konsekwentnie podawane są zapisywane na tej stronie przykłady. Z innych systemów ortograficznych należy wymienić ten stworzony w byłym Związku Radzieckim, używany obecnie w Rosji (m.in. w Żydowskim Obwodzie Autonomicznym) oraz innych krajach byłego ZSRR, pozostających aktualnie w tej strefie wpływów. Charakteryzuje się on przede wszystkim fonetycznym, aszkenazyjskim zapisem zapożyczeń hebrajskich (np. שאבעס zamiast tradycyjnego שבת – szabes), nieużywaniem końcowych wariantów liter oraz brakiem litery pasech alef – אַ, zamiast której konsekwentnie stosuje się zwykły alef א.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Jidysz
Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Z uwagi na podobieństwo językowe, w celu ułatwienia czytelnikowi zrozumienia tekstu, stosowany jest on często w publikacjach niemieckich.
  2. Pisownia imion oryginalna sprzed okresu kodyfikacji.
  3. Pierwotnie jidysz tak jak hebrajski zapisywany był bez samogłosek. W podanym przykładzie, w celu ich oddania, użyto systemu wokalizacyjnego stosowanego w jęz. hebrajskim.
  4. Popularny wśród żydowskiej młodzieży w USA.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Historia literatury[edytuj | edytuj kod]

Słowniki[edytuj | edytuj kod]

  • Weinreich Uriel, Modern English-Yiddish Yiddish-English Dictionary, New York, YIVO (1968) 1990 ISBN 0-914512-45-5
  • Шапиро Моисей Альтерович, Русско-еврейский (идиш) словарь, Москва, Русский язык 1989 ISBN 5-200-00427-6
  • Makosz Julia, Słownik polsko-jidysz jidysz-polski, Kraków, Szolem Alejchem 2007 ISBN 978-83-914036-5-5

Źródła uzupełniające[edytuj | edytuj kod]

  • Mark Aron, Pełny słownik polsko-żydowski – zestawiony według najnowszych źródeł, Warszawa, Achisefer 1929. Reprint jako: Słownik polsko-jidysz, Kraków, Austeria 2007 ISBN 978-83-89129-38-3

Podręczniki[edytuj | edytuj kod]

  • Weinreich Uriel, College Yiddish, New York, YIVO 1949
  • Sitarz Magdalena Joanna, Jidysz – podręcznik nauki języka dla początkujących, Kraków, UJ 1995 ISBN 83-233-0865-9

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Geller Ewa, Jidysz – język Żydów polskich, Warszawa, PWN 1994 ISBN 83-01-11267-0
  • Wexler Paul, Yiddish – The Fifteenth Slavic Language. A Study of Partial Language Shift from Judeo-Sorbian to German [w:] International Journal of the Sociology of Language nr 91/1991, ss. 9-150.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]