Glarus (kanton)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Glarus
niem. Kanton Glarus
fr. Canton de Glaris
wł. Cantone di Glarona
ret. Chantun Glaruna
kanton
Herb
Herb Glarus
Państwo  Szwajcaria
Siedziba Glarus
Data powstania 1352
Kod ISO 3166-2 CH-GL
Powierzchnia 685 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności

39 369
• gęstość 57 os./km²
Języki urzędowe niemiecki
Szczegółowy podział administracyjny
Plan Glarus
Liczba gmin 3
Położenie na mapie Szwajcarii
Położenie na mapie
Ziemia 46°59′N 9°04′E/46,983333 9,066667
Strona internetowa

Kanton Glarus (szwajcarski niemiecki Glaris) – jeden z 26 kantonów Szwajcarii położony we wschodniej części kraju. Przyłączył się do Konfederacji w 1352 r. Jeden z dwóch kantonów w których wciąż władzę sprawuje wiec. Położony w Alpach, jest 17. pod względem zajmowanego obszaru i 23. pod względem ludności. Graniczy z czterema innymi kantonami: od północy i wschodu z Sankt Gallen, od południa z Gryzonią, od zachodu z Uri i Schwyz. Stolicą jest Glarus. Symbolem kantonu jest postać św. Frydolina, irlandzkiego mnicha który chrystianizował ludność germańską w dorzeczu Górnego Renu.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Tödi, najwyższy szczyt kantonu

Większość kantonu znajduje się w dolinie alpejskiej rzeki Linth. Na północnym-wschodzie znajduje się jezioro Walensee. Najniższy punkt kantonu ma 414 m n.p.m., najwyższym jest szczyt Tödi (3614 m n.p.m.). Innym charakterystycznym szczytem jest Glärnisch (2914 m n.p.m.). Duże przewyższenia w granicach kantonu wpływają na różnorodność przyrody (piętra klimatyczne) i zmienność klimatu. W najwyższych partiach górskich znajdują się lodowce. Lasy zajmują 30,8%, 36,2% nieużytki (gł. tereny wysokogórskie), 30% tereny rolne, 2,9% zabudowa. Charakterystyczne jest występowanie wiatrów fenowych (odp. Halnego w Tatrach). W granicach kantonu znajduje się część wpisanego na listę dziedzictwa przyrodniczego UNESCO obszaru tektonicznego Sardony.

Po reformie z 2010 r. kanton jest podzielony na trzy gminy (Glarus, Glarus-Północ i Glarus-Południe), każda w dniu utworzenia posiadająca co najmniej 10 tys. mieszkańców., które zastąpiły 25 gmin-miejscowości (niem. Ortsgemeinde).

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Autochtoniczni mieszkańcy kantonu posługuje się dialektami wysokoalemańskimi języka niemieckiego i wywodzi się z osiadłych we wczesnym średniowieczu plemion germańskich, które zmieszały się ze zlatynizowaną ludnością retycką. Niecałe 78% stanowią obywatele Szwajcarii, ale ponad 87% ludność niemieckojęzyczna. Największymi grupami imigrantów są Niemcy, Włosi i obywatele państw byłej Jugosławii[1].

Największymi miejscowościami są Glarus (5877 mieszkańców), Näfels (4021) i Niederurnen (3928).

Glarus jest jedynym kantonem „Starej Konfederacji” w którym istniały jednocześnie kościoły reformowany i katolicki. Obecnie 35,5% mieszkańców stanowią ewangelicy reformowani, 34,8% katolicy, 15% bezwyznaniowcy, muzułmanie, prawosławni i in[1].

Kościół Ewangelicko-Reformowany Kantonu Glarus wywodzi się od Ulryka Zwingliego, który w latach 1506-16 był proboszczem w Glarus (tj. jeszcze przed reformacją). Większość ludności państewka przyjęła zwinglianizm w ciągu XVI wieku; współcześnie obserwuje się znaczący odpływ wyznawców od kościoła. Obecnie istnieje 13 parafii ewangelickich.

Katolicyzm od XVI wieku jest wyznaniem mniejszościowym w Glarus, jednak nigdy nie został zakazany jak to miało miejsce w innych kantonach protestanckich. Parafie w Näfels i Niederurnen jako jedyne w całości pozostały przy katolicyzmie, kilka innych podzieliło się. Kościół parafialny w Glarus był symultanicznym (tj. współdzielonym przez oba wyznania) do 1964 r[2]. Obecnie w skład dekanatu, pokrywającego się z kantonem, wchodzi osiem parafii oraz jeden klasztor franciszkański w ramach sześciu gmin kościelnych (Kirchgemenden). Coraz większą część wiernych stanowią imigranci z krajów katolickich.

Gospodarka i transport[edytuj | edytuj kod]

Kanton był jednym z pierwszych zindustrializowanych w Szwajcarii i do dziś przemysł ma największy udział w jego gospodarce. Rolnictwo (przede wszystkim mleczarstwo) i turystyka są także ważnymi źródłami dochodów. Poziom bezrobocia wynosi 2,5% i jest zbliżony do średniej krajowej[1].

Wzdłuż doliny rzeki Linth jedzie linia kolejowa łącząca kanton z resztą Szwajcarii. Istnieje też dobrze rozwinięta sieć linii autobusowych. Do wszystkich miejscowości można dojechać wyasfaltowanymi drogami a północną część kantonu przecina autostrada A3 łącząca Bazyleę i Zurych z południowo-wschodnią częścią Konfederacji i Liechtensteinem. Uregulowany dolny odcinek rzeki Linth jest żeglowny.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Kanton Glarus jest jednym z dwóch w których wciąż podstawową formą sprawowania władzy jest wiec (Landsgemeinde), który wraz z 60-osobowym parlamentem kantonalnym (Landrat) stanowi władzę ustawodawczą (legislatywę). Władzą wykonawczą (egzekutywą) jest pięcioosobowa rada rządowa (Regirungsrat) wybierana na okres czterech lat. W jej skład wchodzi pięć departamentów: budownictwa i środowiska, finansów i zdrowia, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, wykształcenia i kultury oraz gospodarki ludowej i spraw wewnętrznych. Czynne prawo wyborcze przysługuje wszystkim obywatelom powyżej 16 roku życia, bierne od 18 roku życia.

W wyniku wyborów parlamentarnych z 1 czerwca 2014 r. największą siłą jest Szwajcarska Partia Ludowa (SVP) z 17 deputowanymi przed Partią Liberalno-Demokratyczną (FDP, 12), Partią Obywatelsko-Demokratyczną (BDP, 9), Partią Socjaldemokratyczną (SP, 7), Partią Zielonych (GPS, 7), Chrześcijańsko-Demokratyczną Partią Ludową (CVP, 6) i Partią Zielono-Liberalną (GLP, 2).

W wyniku wyborów do rady rządowej z 9 lutego 2014 r. FDP ma w niej 2 przedstawicieli, zaś CVP, SVP i BDP po jednym.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Widok na Näfels i Mollis w XIX wieku

Najstarsze znaleziska na terenie kantonu pochodzą z epoki brązu sprzed 3300 lat. Z III wieku przed Chrystusem pochodzą najstarsze odkrycia związane z ludnością celtycką. Po podboju przez Rzym dolina Linth stała się częścią prowincji Recji a ludność uległa stopniowej romanizacji. W VI wieku ludność przyjęła chrześcijaństwo w wyniku działalności irlandzkiego mnicha św. Frydolina, który założył klasztor w Säckingen w dzisiejszych Niemczech. W VIII wieku rozpoczął się napływ osadników Alemańskich, jednak język retoromański był używany co najmniej do XI stulecia[2].

Ziemie od klasztoru chcieli przejąć w XIII wieku Habsburgowie. W 1282 r. istniała „wspólnota mieszkańców całej doliny Glarus” (die Gemeinschaft der Männer des ganzen Tales Glarus), która w 1352 r. sprzymierzyła się z Konfederacją Szwajcarską w celu ochrony przed zakusami potężnego rodu.

Artykuł w NZZ opisujący skazanie Anny Göldin przez radę ewangelicką Glarus w 1782 r.

Od lat 20. XVI wieku większość ludności kantonu stanowili ewangelicy reformowani, będący pod wpływem zuryskiego kaznodziei Ulryka Zwingliego, który wcześniej był proboszczem w Glarus. Jedynie parafie Näfels i Niederurnen w całości nie przyjęły wyznania reformowanego, a kilka innych parafii podzieliło się. W kantonie – jako jedynym spośród 13 kantonów „Starej Konfederacji” funkcjonowały obok siebie oba kościoły. Przez ponad 200 lat działały trzy wiece kantonalne: dwa wyznaniowe (katolicki i reformowany) oraz jeden wspólny. Również liczne instytucje państwowe były podzielone. Ponieważ protestanci przyjęli reformę gregoriańską kalendarza sto lat po katolikach, to w tym okresie istniały dwie oficjalne rachuby czasu. Podziały konfesyjne zniesiono w ciągu XIX wieku[2]. W Glarus ścięto 18 czerwca 1782 r. ostatnią osobę oskarżoną o uprawianie czarnej magii w dawnym Cesarstwie, Annę Göldin, skazaną przez wspólnotę ewangelicko-reformowaną. W 2007 r. została ona pośmiertnie zrehabilitowana, założono muzeum oraz fundację jej imienia[3].

Glarus był jednym z pierwszych zindustrializowanych kantonów Szwajcarii oraz jednym z pierwszych wprowadzających politykę socjalną[2]. Jako 11. w Konfederacji Glarus przyznał prawa wyborcze kobietom 2. maja 1971 r., jako pierwszy 6. maja 2007 r. obniżył wiek czynnego prawa wyborczego do 16 lat.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Federalne Biuro Statystyczne Glarus (niem., fr., it., eng)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Kanton Glarus Historia (niem.)
  3. Anna Göldin (niem.)