Gołębiowate

Gołębiowate
Columbidae
Leach, 1820
Sierpówka (Streptopelia decaocto)
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Nadrząd	neognatyczne
Rząd	gołębiowe
Rodzina	gołębiowate
Rodzaje
zobacz opis w tekście
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło gołąb w Wikisłowniku

Gołębiowate, gołębie właściwe (Columbidae) – rodzina ptaków z rzędu gołębiowych (Columbiformes). Obejmuje w większości gatunki związane z drzewami, lecz występują również związane ze skałami i naziemne, zamieszkujące cały świat poza okolicami okołobiegunowymi.

Cechy charakterystyczne

Ptaki te charakteryzują się następującymi cechami:

• krępa budowa ciała
• stosunkowo mała głowa i dziób
• u nasady dzioba nabrzmiała, miękka woskówka
• miękkie i gęste upierzenie
• większość lata dobrze i szybko
• długość ciała od 15 do 65 cm
• pokarm roślinny - zasadniczo nasiona, niekiedy bezkręgowce
• pijąc zanurzają dziób w wodzie i wsysają ją
• gniazdo stanowi zazwyczaj platforma z drobnych gałązek
• zazwyczaj dwa jaja w zniesieniu (rzadziej jedno)
• gniazdowniki
• oboje rodzice wysiadują jaja i karmią młode
• pokarm piskląt przez pierwsze dni stanowi ptasie mleczko.

Systematyka

Do rodziny gołębiowatych należą następujące podrodziny:

• gołębie (Columbinae)
• siniaczki (Claravinae)
• owocożery (Ptilinopodinae)

Gołąb w kulturze

Ducha Świętego przedstawia się w postaci białej gołębicy

Wschodnie narody gołębia kojarzyły zawsze z duchem i duszą, a mieszkańcy Syrii umieszczali nad grobowcami domki dla gołębi, które miały oznaczać ulatującą duszę ludzką. W niektórych tamtejszych krajach obejmowano je opieką społeczną - ich zabicie było czynem nieetycznym. Podobne poglądy panowały w Europie, zwłaszcza środkowej części Starego Kontynentu i Wenecji, oraz Ameryce. Wierność pary gołębi wzbudzała sympatię człowieka, a gruchanie samców irytację, gdyż niektórzy kojarzyli je z bolesnymi jękami duszącego się człowieka. W podobnym kontekście pisze św. Izajasz: "Wołałem o pomoc (…) stękałem jak gołąb (…), cierpię mękę". Zgodę obrazowano czasem w postaci dwóch gołębi stykających się dziobami, a wdowieństwo czarnymi ptakami. Biały gołąb stał się talizmanem zdrowia i antidotum na zarazę. W marzeniu sennym gołąb miał wróżyć szczęśliwe wydarzenie.

Antyczni Grecy widzieli w nim dominację duszy nad ciałem (w alchemii gołąb w ołowiu oznaczał ducha w materii), a wiele cywilizacji uznawało go za przewodnika dusz po śmierci. W mitologii pod postacią gołębicy ukazywano Afrodytę, Wenus - boginię miłości. Sanktuarium Afrodyty w Pafos na Cyprze było znane z gołębi, które określano jako "ptaki pafijskie". Ptak z różdżką oliwną był oznaką pokoju, a także harmonii. Inne wierzenia widziały w nim arcykobiecą boginię płodności fenickiej Isztar, syryjskiej Atargatis, Wielkiej Macierzy Bogów Kybele. Jeden z mitów mówi o tym jak z egipskich Teb przyleciał gołąb i siadł na dębie w Dodonie. Ludzkim głosem przemówił i kazał założyć wyrocznię. Gołębia uważa się za jednego z pierwszych udomowionych ptaków. Już starożytni Egipcjanie używali gołębi do przenoszenia wiadomości. Na długie lata był odpowiednikiem dzisiejszej poczty. W Grecji rozpoczęto hodowlę tych ptaków po klęsce floty fenickoperskiej pod Atos (w 492 p.n.e.), gdy Persowie wypuścili święte gołębie z klatek. Poza tym symbolizował niebiańską czystość, odrodzenie, uskrzydlone dążenia, natchnienie boskie, prostotę, szczerość, zazdrość, melancholię, pobożność, ofiarę, pokorę, rozkosz, prawdę, mądrość, rozkosz, dumę i niewinność. Jednym ze znanych rysunków Pabla Picassa jest "Gołąb pokoju". Gołębiami w polityce międzynarodowej nazywa się zwolenników kompromisu i ugody. W niektórych państwach uchodziły one za kulinarny przysmak. Gwiazdozbiór Plejad wyobrażano sobie jako stado dzikich gołębi, co miało upamiętniać samobójczą śmierć nimfy Plejady, córki Atlasa.

Chrześcijaństwo i judaizm

Od pierwszych wieków chrześcijaństwa gołębica była głównym ikonograficznym symbolem Ducha Świętego, a od nakazu z 1775 roku Benedykta XIV jedynym. W Biblii pod tą postacią objawił się w czasie chrztu Jezusa Chrystusa. Jan Apostoł pisze o świadectwie Jana Chrzciciela "Ujrzałem Ducha, który jak gołębica zstępował z nieba i spoczął na Nim", a Mateusz Ewangelista: "Bądźcie roztropni jak węże, a prości jak gołębice".

Święty Izajasz o narodzie Izraela wspomina, że będzie "wzdychał jak gołębica". Rodzice Jezusa w czasie Jego ofiarowania złożyli gołębia jako ofiarę w Świątyni Jerozolimskiej zgodnie z zaleceniami Księgi Kapłańskiej: "A jeśliby nie mógł ofiarować drobnego bydła, niech ofiaruje parę synogarlic albo dwoje gołębiąt Panu".

W Starym Testamencie gołąb przynosi Noemu do arki zieloną gałązkę w dziobie, co zwiastuje koniec potopu, nowe życie i Miłosierdzie Boże: "i znów wysłał z arki synogarlicę; ta powróciła do niego wieczorem, niosąc w dziobku gałązkę oliwną". Dało to początek pokoju zawartego między Bogiem, a rodziną Noego. Gołąb był ulubioną ofiarą Jahwe. Głównie niezamożni składali ofiary z ptaków zamiast jagniąt.

To zatem najczęściej wspominany ptak w Piśmie Świętym. Zawsze kojarzył się z łagodnością, delikatnością, Zwiastowaniem (gdy trzyma lilię), duszy zmarłego i niewinnością. Często ukazywano go w trakcie czułych pocałunków lub z podkreśleniem szybkiego lotu.

Święty Augustyn nawoływał, że "jeśli [ktoś] ma Ducha Świętego musi być prosty jak gołębica", bo ta jest prosta, niewinna, bez żółci, nieostra w pazurkach. Niekiedy śmierć męczenników obrazowano jako opuszczenie duszy z ciała poprzez usta w postaci gołębia - tak jest w przypadku opowieści o św. Polikarpie, św. Eulalii i św. Scholastyce. Ptak stał się atrybutem wielu świętych: św. Agnieszki z pierścieniem, u Dawida siedzący na ramieniu, na głowie u św. Ennurcha, przy uchu piszącego św. Grzegorza Wielkiego, co nadaje mu natchnienie, Teresie z Avila, Janowi Złotoustemu, Tomaszowi z Akwinu.

Gołąbek pokoju - symbol pokoju między narodami

Mozaiki wczesnochrześcijańskich katakumb i starożytne wizerunki nagrobne prezentowały gołębie pijące z naczyń, czyli źródeł pamięci (również o zmarłych), co odnosiło się do dusz karmiących się zdrową nauką Kościoła. Gołąb uosabiał owoce Ducha Świętego: miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność, opanowanie, ale i sam Kościół. Z tego powodu powiązany był z cyfrą 7, bo tyle było darów Ducha Świętego, i 12, gdyż była to liczba apostołów.

Często od XVI wieku w przestawieniach Trójcy Świętej Bóg Ojciec i Syn Boży siedzą obok siebie, a nad nimi unosi się w postaci ptaka Duch Święty.

Literatura

Król Aniusz w Metamorfozach Owidiusza opowiada jak jego córki prześladowane przez zwycięskich Greków zamieniły się w gołębie dzięki bogowi płodności - Bachusowi. Homer wspomina o dzikim gołębiu skalnym (gr. peleids). Homer w dziele Szekspira wypowiada słowa: "Muszę mieć chyba wnętrzności gołębia i brak zupełny żółci, nadającej gorycz poczucia krzywdy".

W Żonie modnej Ignacego Krasickiego "Synogarlica jęczy, a gołąbek grucha”. W Pieśni nad pieśniami urodę gołębia przyrównuje się do wdzięku kobiety, Oblubienicy: "toś tyś jest piękna, oczy twoje jak gołębicy”, „Piękne są jagody lica twego jako synogarlicy”, „Gołębico moja (…), oblicze twoje piękne”. W Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza czytamy "Przodem gołębie białe, które w biegu płoszy, leciały jak przed wozem bogini rozkoszy" (Afrodyty). Jeden z wierszy Juliusza Słowackiego jest zatytułowany „Duchu Święty, gołębico, zleć!” , a w wierszu Roztaczanie odnosi się do smutku: "Pomiędzy nami lata biały gołąb smutku i nosi ciągłe wieści".