György Spiró
György Spiró (wym. IPA: ɟørɟ ʃpiro, ur. 4 kwietnia 1946 w Budapeszcie) – węgierski prozaik, dramatopisarz, eseista, tłumacz.
Syn inżyniera z Miszkolca, ukończył literaturę węgierską i słowiańską na uniwersytecie budapeszteńskim. Eseista, tłumacz, dyrektor teatrów i wykładowca uniwersytecki.
Spis treści |
[edytuj] Pisarz i dramaturg
Jest również autorem powieści Kerengő (Krużganek, 1974), A jövevény (Przybysz, 1990), bestsellerowej powieści Fogság (Niewola, 2005) oraz licznych dramatów, w tym Szalbierza (1987), Dogrywki (1998) i Stłuczki (2004), zbiorów esejów i opowiadań.
Spiró we wcześniejszych dziełach poruszał niekiedy tematykę żydowską. W swojej najobszerniejszej, liczącej 800 stron, powieści Fogság (Niewola 2005), opowiada o doświadczeniach dorastającego w Rzymie żydowskiego chłopca Uri, w czasach rządów dynastii julijsko-klaudyjskiej w cesarstwie rzymskim, potem tułacza, wracając do swoich korzeni. Powieść ta przez wielu krytyków na Węgrzech i za granicą uznana została za arcydzieło.
[edytuj] Tematyka polska w twórczości artysty
Jest znawcą polskiej kultury, admirator Wyspiańskiego, ma w dorobku przekłady wszystkich jego dramatów i niektórych dramatów Gombrowicza. Dramaturgia Spiró jednoznacznie była inspirowana przez ideę "teatru ogromnego" Wyspiańskiego[1].
W 1969 r. pisarz zaczął uczyć się polskiego. Do Polski przyjeżdżał od początku lat 70., a kontakty z ówczesnym środowiskiem literackim i teatralnym rozbudziły zainteresowanie polskim dramatem. Przypadkiem natknął się na wydane w 1956 r. przez Ossolineum Recenzje Teatralne Towarzystwa Iksów 1815-1819[2]. W ten sposób w roku 1974 autor wierszy, kilku dramatów oraz jednej powieści znalazł temat, o którym będzie później mówił jako o wielkiej przygodzie swojego życia. Pięć lat poświęcił Spiró na badania realiów Warszawy z przełomu XVIII i XIX w., ówczesnej prasy, historii Teatru Narodowego i występujących w nim aktorów oraz na opracowanie tekstu[3].
W 1981 roku wydał osnutą wokół postaci Wojciecha Bogusławskiego powieść Az Ikszek (1981) (Iksowie), z powodu której w Polsce został oskarżony o szarganie narodowych świętości. Była to książka o Bogusławskim w czasach po utracie niepodległości przez Polskę (postać aktora była pretekstem do przedstawienia beznadziejnych zmagań artystów walczących z cenzurą i represjami podobnie, jak walczyli pisarze w czasach dyktatury). Rzeczową analizę powieści przedstawił w „Pamiętniku Teatralnym” profesor Andrzej Sieroszewski[4], w "Literaturze na Świecie" Elżbieta Cygielska zaprezentowała fragmenty wybranych recenzji węgierskich[5].
Potem nastąpił okres nagonki na Spiró. Szczególną aktywnością wykazywał się na tym polu Jerzy Robert Nowak. Oskarżył on pisarza "o wszelkie możliwe zbrodnie przeciwko narodowi polskiemu"[3]. Zdaniem Weroniki Kasprzak[3], publikowane w „Zdaniu” teksty Nowaka sprawiają dziś wrażenie komiczne, gdyż autor skrupulatnie obliczył, na ilu stronach powieści padają pod adresem Staszica czy Niemcewicza słowa takie jak „głupiec” czy „idiota”. Wyrwane z kontekstu pojedyncze zdania przedstawił jako dowód na polakożerstwo i antypolonizm Spiró[3][6][7][8]. Według tłumacza Spiró Mieczysława Dobrowolnego wpływy Nowaka były dość duże, gdyż dzięki jego skargom w wydziale kultury KC PZPR udało mu się zablokować wydanie powieści[9]. Jerzy Robert Nowak zablokował wtedy wydanie w Polsce książki Spiró i doprowadził do tego, że pisarz miał zakaz wstępu do polskich bibliotek naukowych; nie mógł też przyjeżdżać do Polski, aby prowadzić dalsze badania literackie, w dodatku odebrano mu obiecane wcześniej stypendium na badania archiwalne (choć zbierał już wtedy materiały do powieści o Towiańskim)[3]. Odwrócili się od niego także jego polscy przyjaciele[10].
W oparciu o tę powieść w 1983 r. napisał następnie dramat pt. Az imposztor (Szalbierz 1987). Dramat ten stanowi przełom w twórczości Györgya Spiró - autor dzięki niemu zaistniał w teatrze węgierskim. Prapremiera tej sztuki w Teatrze im. Katony w 1983 roku w reżyserii Gábora Zsámbékiego stała się w Budapeszcie wydarzeniem teatralnym, zwłaszcza dzięki roli legendy sceny węgierskiej, aktora i reżysera Tamása Majora (którego cechami autor obdarzył postać Mistrza). Autor w formie tradycyjnej ujął jak najbardziej aktualne myśli na temat historii, władzy, teatru, a sztuka mówi o losach środkowo-wschodniej Europy przez historię polską[11]. Wskutek skandalu z powieścią Iksowie nie doszedł do skutku także późniejszy przyjazd pisarza do Polski na prapremierę tegoż dramatu, wystawianego w w 1987 r. przez warszawski teatr Ateneum. Po polskiej prapremierze sztuki autor wystosował specjalny list „Do polskiego widza”, w którym tłumaczy swoje intencje: „Polskiemu widzowi nie muszę zapewne wyjaśniać, że jej treść nie odpowiada rzeczywistym wydarzeniom z przeszłości (...) Natomiast Bogusławski mógł być takim autorem, jakim go ukazałem, a w każdym razie taki obraz tego człowieka mam przed oczyma po lekturze materiałów źródłowych i publikacji znakomitych historyków teatru”[12].
W 2009 wydano w Polsce powieść Mesjasze (Messiások 2007), opowiadającą historię Andrzeja Towiańskiego i jego sekty. W Mesjaszach Spiró „demitologizuje polskie legendy i odbrązowia część naszej historii, przywracając ją życiu”[13]. W 2010 autor za tę powieść otrzymał Nagrodę "Angelus"[14].
[edytuj] Nagrody
- 1982 - Nagroda literacka Attili Józsefa
- 1990 - Nagroda literacka Erzsébet
- 1998 – Laur Republiki Węgierskiej
- 2004 – Pro Urbe Budapest
- 2004 – Nagroda dramaturgów "Elsötétítés"
- 2006 - Nagrodę Kossutha za wszechstronność literacką
- 2006 – Nagroda sztuki AEGON za powieść Fogság (Niewola)
- 29 maja 2009 - Międzynarodowa Nagroda Wyszehradzka, przyznawana przez ministrów kultury państw Grupy Wyszehradzkiej[15].
- 2010 - Literacka Nagroda Europy Środkowej Angelus za 2009 rok za powieść Mesjasze[16].
[edytuj] Twórczość
[edytuj] Powieści
- „Az Ikszek” („Iksowie”, 1981) - wyd. Szépirodalmi Könyvkiadó
- „Kerengő” („Krużganek”, 1974), wyd. Szépirodalmi Könyvkiadó
- „A jövevény” („Przybysz”, 1990), wyd. Árkádia Könyvkiadó-Szépirodalmi Könyvkiadó
- „Fogság” („Niewola”, 2004), wyd. Magvető Könyvkiadó
[edytuj] Dramaty
- „Szalbierz” (1983)
- „Dogrywka” (1998)
- „Stłuczka” (2004)
Przypisy
- ↑ Csilla Gizińska, Droga dramatu węgierskiego na polską scenę teatralną od lat 60. XX wieku, s. 19
- ↑ Recenzje teatralne Towarzystwa Iksów 1815-1819, oprac. J. Lipiński, Z. Jabłoński, Wydawnictwo Ossolińskich, Wrocław 1956, 625 s.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 |Weronika Kasprzak, Spiró i Bogusławski, Miesięcznik "Teatr", Nr 1/2009 [dostęp 30.12.2010]
- ↑ Andrzej Sieroszewski, "Polak Węgier dwa bratanki. Węgierski bestseller", "Pamiętnik Teatralny", nr 1/1983, s. 31–38
- ↑ Elżbieta Cygielska, "Iksy", "Literatura na Świecie", nr 4/1983, s. 371–374
- ↑ Jerzy Robert Nowak, Pamflet i mistyfikacja. "Zdanie" 1986, nr 2, s. 16–26
- ↑ Jerzy Robert Nowak, Krzyk i argumenty. "Zdanie" 1986 nr 10, s. 48–52
- ↑ Małgorzata Szpakowska, Upiorne podwórko György Spiró, Dialog 5/1987, s. 176-180
- ↑ Cezary Łazarewicz, Dzieje kaznodziei Polityka (tygodnik) 25 marca 200
- ↑ Iksowie na węgierskiej Wikipedii (węg.)
- ↑ Csilla Gizińska, Droga dramatu węgierskiego na polską scenę teatralną od lat 60. XX wieku, s. 20
- ↑ Złota Setka Teatru Telewizji, Teatr Telewizji, G. Spiro - Szalbierz (1990) reż. Tomasz Wiszniewski
- ↑ O Mesjaszach na stronie wydawnictwa W.A.B.
- ↑ Literacka nagroda Angelus dla Gyorgy Spiró. Polskie Radio.pl Kultura. [dostęp 2010-12-30].
- ↑ Międzynarodowa Nagroda Wyszehradzka dla pisarza Györgya Spiró. 2009-05-29. [dostęp 2010-12-01].
- ↑ Angelus Literacka Nagroda Europy Środkowej. 2010-12-04. [dostęp 2010-12-01].
