Jąkanie

Jąkanie
Alalia syllabaris
ICD-10 F98.5
OMIM	184450
MeSH	D013342

Jąkanie (alalia syllabaris) to zaburzenie mowy, w którym naturalny przepływ mowy jest zakłócony przez mimowolne powtarzanie i przeciąganie dźwięków, sylab, słów czy fraz, oraz przez niekontrolowane pauzy, w czasie których osoba jąkająca się nie jest w stanie wydobyć z siebie dźwięku. Termin jąkanie jest głównie powiązany z bezwiednymi powtórzeniami dźwięków, ale obejmuje także odbiegające od normy wahania czy pauzy przed rozpoczęciem mowy, określane przez jąkających się jako bloki, oraz przeciąganie pewnych dźwięków, najczęściej samogłosek i półsamogłosek. Dla wielu jąkających się powtórzenia są podstawowym problemem, a bloki i przedłużenia dźwięków są tylko wyuczonymi mechanizmami, mającymi pomagać w ukrywaniu powtórzeń, ponieważ strach przed nimi w czasie publicznych wystąpień jest najczęściej główną przyczyną psychologicznego niepokoju. Termin jąkanie jest powszechnie stosowany niezależnie od stopnia nasilenia wady: obejmuje osoby z ledwie postrzegalnymi trudnościami, u których jest to zaburzenie w dużej mierze kosmetyczne, a także osoby z niezwykle dotkliwymi symptomami, w przypadku których komunikacja werbalna jest bardzo utrudniona, czasami niemal niemożliwa. Jąkanie może mieć dotkliwy wpływ na funkcjonowanie i stan emocjonalny osoby jąkającej się. Wiele z tych zachowań pozostaje niezauważonych przez odbiorcę. Mogą to być: strach przed wypowiadaniem specyficznych samogłosek lub spółgłosek, obawa przed tym, że ktoś w czasie rozmowy dowie się o "sekrecie", jakim jest jąkanie, izolacja społeczna, lęki, stres, wstyd, czy uczucie "utraty kontroli" podczas mowy. Jąkanie jest często łączone z lękiem, ale w rzeczywistości nie ma takiej współzależności (chociaż jak zostało wspomniane wcześniej, lęk społeczny może się rozwinąć w reakcji na jąkanie). Liczne badania pokazały, że osoby jąkające się są także zdrowe z psychologicznego punktu widzenia, pomijając obawę przed mówieniem, która jednak powstaje na skutek jąkania. Wbrew powszechnej opinii, jąkanie nie ma wpływu na inteligencję.

Jąkanie nie jest w ogólności problemem z fizyczną produkcją dźwięków składających się na mowę, czy przekształcaniem myśli w słowa. Niezależnie od trudności związanych mówieniem, osoby jąkające się mogą być 'normalne' w klinicznym znaczeniu tego słowa. Lęk, niska samoocena, nerwowość i stres nie są z całą pewnością przyczyną powstania jąkania, jednakże bardzo często są one rezultatem życia napiętnowanego niepełnosprawnością, co z kolei prowadzi do pogarszania problemu w sposób znany z systemu z dodatnim sprzężeniem zwrotnym (zaproponowana nazwa dla tego zjawiska to 'Stuttered Speech Syndrome',).

Zaburzenie jest także zmienne, co oznacza, że w pewnych sytuacjach, jak rozmowa przez telefon, jąkanie może być bardziej lub mniej nasilone, w zależności od poziomu lęku związanego z tą czynnością. Chociaż dokładna etiologia jąkania nie jest znana, to w ostatnich latach główne przyczyny upatruje się w genetyce i w fizjologii układu nerwowego. Dostępnych jest wiele sposobów leczenie i terapii mowy, które mogą pomóc w upłynnieniu mowy u części jąkających się, nawet do stopnia, kiedy niewprawione ucho nie będzie w stanie rozpoznać problemu; jednakże, obecnie zasadniczo nie ma "lekarstwa" na to zaburzenie, mimo wielu lat badań.

Klasyfikacja

Jąkanie rozwojowe to jąkanie, które ma swój początek, kiedy dziecko uczy się mówić, a następnie rozwija się wraz z dojrzewaniem dziecka, aż do dorosłości. Inne zaburzenia przypominającej objawami jąkanie to: Zespół Aspergera, giełkot, mowa w chorobie Parkinsona, drżenie samoistne, palilalia, dysfonia spastyczna, mutyzm wybiórczy i lęk społeczny.

Przyczyny jąkania rozwojowego

Nie jest znany jeden, niepodważalny czynnik wywołujący jąkanie rozwojowe. Różnorodne teorie sugerują istnienie wielu czynników przyczyniających się do powstania jąkania. Wśród nich istnieje mocny dowód na to, że jąkania to zaburzenie o podłożu genetycznym. U dzieci, które mają jąkających się krewnych I stopnia jąkanie rozwija się trzy razy częściej. Tym niemniej, studia bliźniąt i adopcji sugerują, że czynniki genetyczne współgrają z czynnikami środowiskowymi przy pojawianiu się jąkania, i wielu jąkających się nie miało w rodzinie innych krewnych z tym zaburzeniem. Istnieją także dowody na to, że jąkanie jest bardziej powszechne wśród dzieci, które mają współistniejące trudności związane z mową, wysławianiem się, uczeniem czy motoryką. Robert West, pionier w badaniach genetycznych nad jąkaniem, sugerował, że obecność jąkania jest powiązana z faktem, że mowa jest ostatnią z kluczowych umiejętności nabytych na drodze ewolucji człowieka.

Inny pogląd głosi, że zająknięcia to złożony tik.

W artykule z 2010 roku można przeczytać o odkryciu trzech genów powiązanych z jąkaniem: GNPTAB, GNPTG i NAGPA. Badacze oszacowali, że zmiany w tych trzech genach są obecne u 9% osób jąkających się, u których w rodzinach już wcześniej pojawiło się to zaburzenie mowy.

W przypadku części jąkających się czynniki wrodzone mogą odgrywać dużą rolę. Do nich można zaliczyć fizyczną traumę w okresie okołoporodowym, wliczając mózgowe porażenie dziecięce, niepełnosprawność intelektualną, czy stresujące sytuacje jak narodziny rodzeństwa, przeprowadzka, czy gwałtowny wzrost zdolności językowych.

Istnieją jasne empiryczne dowody na różnice w strukturze i funkcjonowaniu mózgu osób jąkających się. Badania są jednak utrudnione, ponieważ jest możliwość, że te różnice są bardziej konsekwencją jąkania, niż przyczyną. Jednak ostatnie badania na starszych dzieciach potwierdziły występowanie strukturalnych różnic, w ten sposób dając mocny argument, że przynajmniej część z nich nie jest wyłącznie konsekwencją jąkania.

Deficyty w przetwarzaniu słuchowym zostały także zaproponowane jako przyczyna jąkania. Jąkanie jest mniej rozpowszechnione wśród osób z głuchotą lub niedosłyszących, i można je redukować stosując zmianę słuchowego sprzężenia zwrotnego, takiego jak maskowanie, DAF (delayed auditory feedback) lub FAF (frequency altered feedback). Istnieją także pewnie dowody na to, że struktura funkcjonalna kory słuchowej może być inna u jąkających się.

Istnieją dowody na różnice w przetwarzaniu lingwistycznym pomiędzy jąkającymi się, a nie jąkającymi się. Skanowanie mózgu osób dorosłych, pozwoliło na zauważenie większej aktywności prawej półkuli mózgu, która jest powiązana z emocjami, niż lewej półkuli, która jest odpowiedzialna za mowę. Co więcej, została zaobserwowana obniżona aktywność w lewej korze słuchowej.

Zaproponowany został także model możliwości i wymagań tłumaczący niejednorodność zaburzenia. W tym podejściu, zmienna wydajność mowy zależy od możliwości danej osoby do produkcji płynnej mowy i wymagań nałożonych na tę osobę zależnych od sytuacji. Zdolność do płynnej mowy, która może mieć wpływ na predyspozycje do zaburzenia, przetwarzanie słuchowe lub deficyty w motoryce mowy, i procesy poznawcze lub afektywne problemy. Wymagania mogą być zwiększane przez wewnętrzne czynniki, jak brak pewności siebie lub poczucia własnej wartości, niedostateczne umiejętności językowe lub zewnętrzne czynniki, jak naciski ze strony rówieśników, presja czasu, stresujące sytuacje wymagające mówienia, naleganie na idealną mową i podobne. Jąkanie często nasila się, kiedy wymagania nałożone na mowę danej osoby i jej układ mowy, przewyższają jej możliwości do radzenia sobie z takimi oczekiwaniami.

Metody leczenia

Najczęściej jąkanie jest leczone specjalnie opracowanymi terapiami. Terapia jąkania jest zbiorem różnych metod, którymi usiłuje się zredukować nasilenie jąkania do pewnego stopnia, uzależnionego od osoby. Leczenie jąkania jest wyzwaniem, ponieważ brakuje dowodów na skuteczność poszczególnych metod i tym samym brak jest zgody co do właściwego sposobu leczenia. Generalnie wśród osób zajmujących się badaniem i leczenie jąkania panuje opinia, że w większości przypadków nie można wyeliminować tego zaburzenia, dlatego eksperci jako preferowany rezultat leczenia traktują zadowolenie osoby jąkającej się z zarówno wzrostu komunikatywności, jak i przebiegu terapii. Chociaż nie ma zgody, kiedy terapię jąkania można uznać za zakończoną sukcesem (jaki powinien być wynik leczenia), to powstało wiele metod leczenie jąkania, które są skuteczne w zależności od stopnia i rodzaju jąkania.

Jedną z pomocniczych metod terapii jąkania jest echokorekcja (ang. DAF – Delayed Auditory Feedback). Profesor B. Adamczyk zauważył, że jeżeli pacjent słyszy swój głos z minimalnym sztucznie wygenerowanym opóźnieniem (około 100-200 ms) to naturalnie jego tempo mowy jest wolniejsze, a częstotliwość zająknięć znacznie obniża się. Co ciekawe, dotyczy to nie tylko osób jąkających się. Zjawisko spowolnienia mowy jest wykorzystywane w metodzie terapii jąkania znanej pod nazwą echokorekcja, w trakcie której stosowane są urządzenia (DAF) lub programy komputerowe, które generują właściwe dla pacjenta echo. Pacjent słysząc w słuchawkach echo uczy się mówić wolniej, ale za to płynnie.

Kluby wsparcia

Kluby wsparcia dla osób jąkających, zwane również Klubami J, funkcjonują w kilku miastach. Najczęściej korzystają z nich osoby dorosłe oraz młodzież

Zobacz też

• Światowy Dzień Osób Jąkających się
• Adamczyk Bogdan: Terapia jąkania metodą "Echo". W: Diagnoza i terapia zaburzeń mowy. Redakcja: T. Gałkowski, Z. Tarkowski, T. Zalewski. Wyd. UMCS, Lublin, 1993. (strony 141-145)
• Adamczyk Bogdan: Jąkanie jako góra lodowa // Logopedia. – T. 25 (1998), s. 15-18
• Adamczyk Bogdan: Wideo-echo (gadająca kaczka) jako nowy korektor w terapii jąkania // Logopedia. – T. 22 (1995), s. 17-20

Bibliografia

• Barry Guitar: Stuttering: An Integrated Approach to Its Nature and Treatment. Lippincott Williams & Wilkins, 2005. ISBN 0781739209. 
• David Ward: Stuttering and Cluttering: Frameworks for understanding treatment. Psychology Press, 2006. ISBN 9781841693347. 

Źródła

• Zrzeszenie Ludzi Jąkających się
• Polski Związek Jąkających się (Wrocławski Klub J)
• Ogólnopolskie Stowarzyszenie Osób Jąkających się (Warszawski Klub J)
• Famous People Who Stutter (ang.)
• Bezpłatny program do prowadzenia terapii metodą echokorekcji na licencji open source

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.