Məmmədəmin Rəsulzadə

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Məmmədəmin Rəsulzadə
Mammad Amin Rasulzade.jpgMəmmədəmin Rəsulzadə (1918)
Rasulzade's signature.JPG
Data i miejsce urodzenia 31 stycznia 1884
Novxani
Data i miejsce śmierci 6 marca 1955
Ankara
przewodniczący Narodowej Rady Azerbejdżanu
Przynależność polityczna Musawat
Okres urzędowania od 27 maja 1918
do 7 grudnia 1918
Poprzednik powstanie urzędu
Następca powstanie Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Mehmed Amin Rasulzade, az. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə /mæhæmˈmæd æˈmin ɾæsulzɑːˈdæ/, ros. Мамед Эмин Расулзаде (ur. 31 stycznia 1884 r. w wiosce Nowchany w rejonie Baku w Rosji, zm. 6 marca 1955 r. w Ankarze) – azerski i muzułmański publicysta, pisarz i działacz narodowy, kolaborant podczas II wojny światowej.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Ukończył rosyjsko-tatarską szkołę średnią, a następnie politechnikę w Baku. W 1902 r. w czasie studiów współtworzył muzułmańską organizację młodzieżową Musawat, pierwszą tajną organizację w historii azerskiej, działającą w Azerbejdżanie rosyjskim. W 1903 r. napisał swój pierwszy artykuł o czystości języka azerskiego. W 1904 r. współorganizował muzułmańską organizację socjal-demokratyczną Hümmət. Był głównym redaktorem partyjnych gazet "Hümmət", "Tekamül", "Yoldaş". Publikował też w oficjalnych gazetach "Hayat", "Fuyuzat" i "Irshad". W czasie rewolucji 1905 r. współpracował aktywnie z kaukaskimi bolszewikami, w tym Józefem W. Stalinem. Przez cały czas znajdował się pod obserwacją rosyjskiej policji. Oprócz prowadzenia działalności rewolucyjnej pisał wiersze i sztuki teatralne. W 1908 r. był wystawiona w Baku jego sztuka. W 1909 r. M. Amin Rasulzade, tropiony przez carskie służby bezpieczeństwa, wyjechał do Persji, gdzie także uczestniczył w rewolucyjnych wystąpieniach. Był jednym z założycieli Nowej Irańskiej Partii Demokratycznej i redagował jej organ prasowy "Iran-e Nou". W 1911 r. opublikował książkę pt. "Saadet-e bashar". Po upadku irańskiej rewolucji w wyniku interwencji wojsk rosyjskich i brytyjskich był zmuszony wyjechać do Turcji. Znalazł pracę w redakcji gazety "Türk yurdu" w Stambule. Po ogłoszeniu amnestii w Rosji w 1913 r., powrócił do Baku. Opuścił szeregi Hummetu i podjął tajną działalność w partii Musawat, propagującej idei panislamskie, pantureckie i socjalistyczne. W 1915 r. zaczął wydawać pismo "Açıq Söz", które faktycznie stało się organem partyjnym musawatystów. Występował w nim za przyznaniem pełni praw i swobód narodowi azerbejdżańskiemu. Po rewolucji lutowej 1917 r., brał udział w kwietniu w Baku w zjeździe kaukaskich działaczy muzułmańskich, legalizującym ich działalność, a następnie w maju w Moskwie we wszechrosyjskim zjeździe muzułmańskim. Pod koniec października 1917 r. uczestniczył w 1 zjeździe partii Musawat. Został wybrany do jej komitetu centralnego. W styczniu 1918 r. brał udział jako szef frakcji muzułmańskiej w pracach Sejmu Zakaukaskiego, który doprowadził w lutym do powstania Zakaukaskiej Demokratycznej Republiki Federacyjnej. Mahmed Amin Rasulzade stanął na czele Narodowej Rady Azerbejdżańskiej. Konflikty pomiędzy Gruzinami, Ormianami i Azerami w Zakaukaskiej Republice doprowadziły w maju i czerwcu 1918 r. do utworzenia narodowych państw. Demokratyczna Republika Azerbejdżanu powstała 28 maja 1918 r. Mahmed Amin Rasulzade był aktywnym członkiem azerskiego parlamentu Milli Szury, stając się jednym z głównych ideologów młodego państwa. W 1919 r. był jednym z założycieli uniwersytetu państwowego w Baku, wykładając na nim literaturę turecką. Po obaleniu Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu przez wojska bolszewickie pod koniec kwietnia 1920 r., M. Amin Rasulzade zbiegł z Baku do górskiej wioski. Schwytany i aresztowany w sierpniu przez CzeKa, został osadzony w więzieniu w Baku. Dzięki wstawiennictwu J. Stalina został jednak wypuszczony na wolność. Przyjechał do Moskwy, gdzie podjął pracę w narkomacie ds. narodowości jako przedstawiciel prasowy. W 1922 r. wyjechał do Leningradu, skąd uciekł do Finlandii, a stamtąd wyjechał do Turcji. Wydawał tam gazetę i działał w emigracyjnych środowiskach musawatystów. W wyniku narastających konfliktów z władzami tureckimi i częściowo nacisku Sowietów w 1931 r. przeniósł się do Polski. Ożenił się z bratanicą marszałka Józefa Piłsudskiego Wandą (córką Adama). Był członkiem warszawskiego Klubu "Prometeusz". W 1940 r. wyjechał do Rumunii. Po przyjeździe do Berlina podjął kolaborację z Niemcami. Współuczestniczył w formowaniu ochotniczych formacji zbrojnych spośród azerskich muzułmanów-obywateli ZSRR. Na bliższą współpracę nie wyraził jednak zgody. Po zakończeniu wojny powrócił w 1947 r. do Ankary, gdzie uczestniczył w działalności coraz bardziej marginalnych organizacji pantureckich. W 1953 r. wygłosił w radiu Voice of America apel do narodu azerbejdżańskiego z nadzieją na przyszłe odzyskanie niepodległości. Zmarł w 1955 r. i został pochowany na cmentarzu Cebeci Asri w Ankarze. Gdy umierał ostatnimi jego słowami były Azərbaycan… Azərbaycan… Azərbaycan…

Jego powiedzenie Bir kere yukselen bayraq, bir daha enmez! (Flaga raz podniesiona do góry, nigdy nie upadnie!) stało się mottem niepodległego Azerbejdżanu.

Twórczość literacka[edytuj | edytuj kod]

  • "E'tidaliyyun" (1910 Teheran)
  • "Seadeti-Beşer" (1911 Ardabil)
  • "Acı bir həyat" (1912 Baku)
  • "Şekli-İdare Hakkında İki Bakış" (1917 Moskwa)
  • "Bizə hansı hökümət yararlıdır" (1917 Baku)
  • "Azərbaycan Cumhuriyeti Keyfiyet-i Teşekkülü ve İndiki Veziyyeti" (1923 Stambuł)
  • "Esrimizin Siyavuşu" (1925 Stambuł)
  • "İstiqlal Mefkuresi ve Gençlik" (1925)
  • "Azərbaycan Misak-ı Millisi" (1927)
  • "Kafkasya Türkleri" (1928 Stambuł)
  • "Milliyetçilik ve Bolşevizm" (1928)
  • "Kafkaz Problemi İle Elakedar Olarak Panturanizm" (1930 Paryż)
  • "Azerbaycan Cumhuriyeti Hakkında" (1933 Berlin)
  • "Azerbaycan Problemi" (1938 Berlin)
  • "Azerbaycan'ın Hürriyyet Savaşı" (1939 Warszawa)
  • "Azerbaycan'ın Kültür Gelenekleri" (1949 Ankara)
  • "Çağdaş Azerbaycan Edebiyatı" (1950 Ankara)
  • "Çağdaş Azerbaycan Tarihi" (1951 Ankara)
  • "Azərbaycan şairi Nizami" (1951 Ankara)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Biografie Mehmeda Amina Rasulzade (jęz. rosyjski)